İsmayıl xan Ziyadxanov

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İsmayıl xan Ziyadxanov
azərb. İsmayıl xan Əbülfət ağa oğlu Ziyadxanov
İsmayıl xan Ziyadxanov.jpg
bayraqHərbi İşlər üzrə müvəkkilbayraq
6 noyabr 1918 — 26 dekabr 1918
Sələfi vəzifə təsis olundu
Xələfi Səməd bəy Mehmandarov
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici işlər nazirinin müavinibayraq
26 dekabr 1918 —  
Sələfi Adil xan Ziyadxanov
bayraqRusiya imperiyası I Dövlət Dumasının üzvübayraq
27 aprel (10 may) 1906 — 9 iyul (22 iyul) 1906
Sələfi Vəzifə təsis olundu.
Yelizavetpol quberniyasından seçildi.
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 15 avqust 1867(1867-08-15)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1920
Vəfat yeri
Həyat yoldaşı Sənubər xanım

İmzanın şəkli

Ziyadxanov İsmayıl xan Əbülfət ağa oğlu (15 avqust 1867, Yelizavetpol, Tiflis quberniyası1920, Gəncə) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hökumət üzvü, diplomat.[1]

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

İsmayıl xan Ziyadxanov 15 avqust 1867-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. İlk təhsilini Gəncə gimnaziyasında alıb, daha sonra Moskva Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olub. Moskva Universitetini müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra Tiflis dairə məhkəməsində prokuror müavini vəzifəsində işə başlayıb. İsmayıl xan Sənubər xanımla ailə qurmuşdu. Əbülfət ağa adlı oğlu vardı.[2]

Fəaliyyəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

İsmayıl xan 1905-ci ildə erməni daşnaklarının törətdiyi dəhşətli qətliamlara məruz qalan azərbaycanlıların acısını dərindən duyaraq siyasi fəaliyyətə qoşulub. Azərbaycanın milli istiqlal hərəkatının fəal üzvləri sırasında yer alan İsmayıl xan 1906-cı ildə Yelizavetpol quberniyasının 1-ci Dövlət Dumasının deputatı seçilib. Dumanın müsəlman fraksiyasının büro üzvü və "Xalq Azadlığı" partiyasının üzvü olub. Dumadakı fəaliyyəti dövründə çarizmin ucqarlarda köçürmə siyasətini, Qafqazda törədilmiş milli qırğınları, müstəmləkəçilərin xalqımızın başına açdığı bəlaları kəskin tənqid edib. İsmayıl xan təkcə Qafqazda deyil Baltikyanı bölgələrdə də baş verən haqsızlıqlara qarşı çıxıb və öz etirazını bildirib.[3]

İsmayıl xan Ziyadxanov Dumanın buraxılmasına etiraz edən deputatların (onların arasında Əlimərdan bəy Topçubaşov da vardı) Vıborq müraciətnaməsini imzaladığına görə üç aylıq həbs cəzasına məhkum olunmuş və Dumaya seçilmək hüququndan məhrum edilmişdir. 1907-ci ilin martında Qafqaz və Krım müsəlmanlarının nümayəndələrinin Gəncədə keçirilmiş qurultayında İsmayıl xan Ziyadxanovun rəhbərliyi ilə Zaqafqaziya Ümummüsəlman İttifaqının yaradılması qərara alınmışdı. 1917-ci il Rusiya fevral burjua inqilabından sonra Gəncədə ictimai təşkilatların icraiyyə komitəsini təşkil edib və şəhər milisinin rəisi təyin edilib. Gəncə şəhərinin asayişi İsmayıl xan Ziyadxanovun rəhbərlik etdiyi milis dəstələri tərəfindən qorunub. 1918-ci il 18–22 mart tarixində Stepan Şaumyan yaxın dostu Stepan Lalayevin başçılğı altında Daşnak ordusunu Şamaxıya göndərdi. Sovet dövrü tarix kitablarında Gəncə mülkədarı, əks-ingilabçı kimi qələmə verilən bu adamın adı Fövqəladə Hallar Komissiyasının sənədlərində bir neçə dəfə xatırlanır. Ancaq həmin xatırlamalarla bu insana qarşı bir məhəbbət və xalq sevgisi hiss olunur. Dar gündə kiçik bir dəstə ilə Şamaxılı qardaşlarının harayına yetişən bu igid azərbaycanlı xalq arasında böyük rəğbət qazanır. Arxiv sənədlərində göstərilir ki, "Xan dəstəsi" gedəndən sonra Şamaxının əsl müsibəti başladı. Şamaxı qəzasının 58 kəndi yerlə yeksan edildi. 7 minə yaxın azərbaycanlı amansızcasına qətlə yetirildi. Öldürülənlərin 1653 nəfəri qadın, 965 nəfəri uşaq idi. Həm bu qırğın və talanlar ağlasığmaz bir qəddarlıqla həyata keçirilir, müsəlmanlar nəinki diriykən, hətta öldürüldükdən sonra vəhşicəsinə təhqir edilirdi.[4] İsmayıl xan Ziyadxanov Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin 2-ci hökumətinin tərkibində hərbi işlər üzrə müvəkkil olub, daha sonra Xarici İşlər Nazirinin 1-ci müavini təyin edilib. 1919-cu ilin yazında İran hökuməti ilə danışıqlar aparmaq üçün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Fövqəladə diplomatik missiyasına rəhbərlik edib. Onun başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti qəməri təqvimi ilə cəmaüddisani 1337-ci ildə Tehrana gəlib. Azərbaycan heyətinə Möqtədirilmülk bağında iqamətgah verilib və Məcidüssəltənə onları qəbul edib. Sənədlər məcmusunda bildirilir ki, İsmayıl xan iki ölkə arasında yaxşı iqtisadi-siyasi əlaqələr qurulması üçün İranın rəhbər şəxsləri ilə bir sıra görüşlər keçirdi. Danışıqların və müzakirələrin nəticəsində Azərbaycan tərəfindən Ismayıl xan, İran tərəfindən isə XIN-in Rusiya üzrə idarə rəisi Seyid Hadi Fərəh Mötəsəməssəltənə 14 maddəlik bir müqavilə imzaladı. Bu missiyanın fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Tehranda daimi diplomatik nümayəndəliyi və İranın bir sıra məntəqələrində konsulluqların açılması razılaşdırılmışdı.[5]

Vəfatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan XI ordu tərəfindən işğal edildikdən sonra 5 may 1920-ci il tarixdə Azərbaycan İnqilab Komitəsinin xüsusi dekreti ilə İsmayıl Xan Ziyadxanovun mülkü və torpaqları müsadirə edilir. Özü isə Qızıl ordunun hərbi səhra məhkəməsi tərəfindən güllələnir. Ziyadxanovların mülkü sovetlər dövründə ictimailəşib, uzun illər burada müxtəlif təşkilatlar fəaliyyət göstərib. Hazırda Gəncə Tarix-diyarşünaslıq müzeyi Ziyadxanovlardan miras qalan mülkdə yerləşir.[6]

Ailəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Atası Əbülfət ağa Ziyadxanov — Cavad xanın nəvəsi. 1843-cü ildə Gəncədə doğulmuşdur. Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın qızı Azərhümayun xanım Qovanlı-Qacar ilə ailə qurmuşdu. İsmayıl xan, Şаhvеrdi хаn, Adil xan аdlı оğullаrı, Sultаn bəyim, Fəхritаc bəyim, Şirin bəyim, Хırdа bəyim, Qəmərtаc bəyim аdlı qızlаrı vаrdı.
  • Anası Azərhümayun xanım Qovanlı-QacarQacar şahzadəsi, xəttat. Azərhümayun xanım Bəhmən mirzə qızı Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Onu Şahzadə xanım kimi tanıyırdılar. Şahzadə xanım xəttat idi. Şаhzаdə хаnım Əbülfət ağa Ziyadxanov ilə аilə qurmuşdu. İsmayıl xan, Şаhvеrdi хаn, Adil xan аdlı оğullаrı, Sultаn bəyim, Fəхritаc bəyim, Şirin bəyim, Хırdа bəyim, Qəmərtаc bəyim аdlı qızlаrı vаrdı.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURİYYƏTİNİN GƏNCƏ QUBERNİYASINDAN OLAN DÖVLƏT XADİMLƏRİ" (PDF). İstifadə tarixi: 14 iyul 2021.
  2. "Hüseyn Baykara. Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi, B., 1992;". (#cite_web_url); (#accessdate_missing_url)
  3. "Əhmədova F., Ziyadxanov qardaĢları, "Azərbaycan Tarixi Muzeyi-80" (məqalələr toplusu), B., 2001;". (#cite_web_url); (#accessdate_missing_url)
  4. "Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: müstəqilliyə aparan yollar, B., 2004". (#cite_web_url); (#accessdate_missing_url)
  5. "Əliyev M, İsmayıl xan Ziyadxanov, "Odlar yurdu" qəzeti. 1990, № l4; Seyidzadə D.". (#cite_web_url); (#accessdate_missing_url)
  6. Azərbaycan müəllimi

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]