İstanbul

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İstanbul
türk. İstanbul

Istanbul collage 5555.jpg


Xəritə
Xəritə
Məlumatlar
Ölkə Flag of Turkey.svg Türkiyə
Bölgə Mərmərə
Ərazi 5 313 km²
Əhali 14.657.434 nəfər (2015)
Əhali sıxlığı 2.759 nəfər/km²
Nəqliyyat kodu 34
Telefon kodu +90 212 ( Avropa hissəsi )
+90 216 ( Asiya hissəsi )
Poçt indeksi 341xx – 349xx
İnternet saytı istanbul.gov.tr

İstanbul (türk. İstanbul) — Türkiyənin ən böyük şəhəri, dəniz portu, ölkənin sənaye-ticarət və mədəniyyət mərkəzi. Roma İmperiyası , Bizans İmperiyasının və Osmanlı İmperiyasının paytaxtları olmuşdur. Yunan qaynaqlarında "Byzantion", rus mənbələrində "Tsarqrad", Şərqi Roma İmperiyası dövründə "Konstantinopol" adlandırılmışdır. Bosfor boğazının sahillərində və əfsanələrə görə yeddi təpə üzərində qurulmuşdur.

Şəhər iqtisadi böyüklük baxımından dünyada 7, əhali baxımından bələdiyyə sərhədləri göz önünə alınaraq edilən sıralamağa görə Avropada, ilk sırada gəlir.

İstanbul Türkiyənin şimal-qərbində, Mərmərə sahili və Boğaziçi boyunca, Halıçın də çevrələyəcək şəkildə qurulmuşdur. İstanbul qitələrarası bir şəhər olub, Avropadakı hissəsinə Avrupa Yakası və ya Rumeli Yakası, Asiyadakı hissəsinə isə Anadolu Yakası və ya Asiya Yakası deyilir . Tarixdə ilk olaraq üç tərəfi Mərmərə dənizi, Boğaziçi və Halıçın qucaqladığı bir yarım ada üzərində qurulan İstanbulun qərbdəki sərhədini İstanbul qala divarları meydana gətirməkdə idi. İnkişaf və böyümə müddətində divarın hər səfərində daha qərbə ilərləyərək inşa edilməsiylə 4 dəfə genişlədilən şəhərin 39 mahalı vardır. Sərhədləri içərisində isə böyük şəhər bələdiyyəsi ilə birlikdə cəmi 40 bələdiyyə var.

Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri olan İstanbul MS 330 - 395 illəri arasında Roma İmperiyasının, 395 - 1204 ilə 1261 - 1453 illəri arasında Şərq Roma İmperiyasının, 1204 - 1261 arasında Latın İmperiyasının və 1453 - 1922 illəri arasında Osmanlı İmperiyasının paytaxtı olub. Bundan başqa İstanbul, xilafətin Osmanlı İmperatorluğuna keçdiyi 1517-ci ildən ləğv edildiyi 1924-cü ilədək sünni İslamın da mərkəzi idi.

Almaniyanın EssenMacarıstanın Peç şəhərləri ilə birgə İstanbul 2010-cu ildə Avropanın mədəniyyət paytaxtlarından biri elan edilmişdir.

Şəhərin adı[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul ([isˈtanbul] – ista ́nbul,türkcə tələffüz ɯsˈtambul – ısta ́mbul) adına tarixdə ilk dəfə ərəb, sonradan türk mənbələrində X əsrdə rast gəlinir. O (yun. εἰς τὴν Πόλιν), "is tin pόlin" — "şəhərə" deməkdir.

1930 -cu ilədək beynəlxalq sənədlərdə şəhərin rəsmi adı — Konstantinopol (türk. Konstantiniyye) kimi qed edilirdi.

İstanbulun qədim adlarından biri də Konstantinopol – Yeni Roma və Ümumdünya patriarxı Müqəddəs Arxiyepiskopunun rəsmi titulunda saxlanan — Yeni Roma və ya İkinci Roma (yun. Νέα Ρώμη, lat. Nova Roma); 330 ilə qədər Bizans (yun. Βυζάντιον) adlarıdır.

Orta əsr rus mənbələrində şəhər həmçinin Царьград ( Çarqrad ) və ya Константинов град ( Konstantinov qrad ); bolqar dilində və serb dilində Цариград ( Çariqrad ) kimi işlənirdi.1923-cü ildə əsas dövlətlər Türkiyə dövlətini bir dövlət kimi tanıdılar. Həmin ilin 29 oktyabrında isə Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhəri elan edildi. 28 mart 1930-cu ildə isə [1][2][3] Türkiyədə bütün sənədlərdə İstanbul yazılması barədə qərar qəbul edilidi.

Türkiyənin İstanbul şəhəri dünyanın ən qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. 15-ci əsrədək Bizansın paytaxtı olmuş bu şəhərin siması islam-türk mədəniyyətinin verdiyi töhfələrlə daha da gözəlləşmişdir.

Böyük Səlcuq imperiyası süquta uğradıqdan sonra onun ərazisində Kirman, Konya, Suriya, İraq Səlcuq sultanlıqları, Azərbaycan Atabəyləri, Kiçik Asiyada bir sıra əmirliklər meydana gəldi.

Konya sultanlığı dağıldıqdan sonra onun ərazisində müstəqil bəyliklər yarandı. Bu bəyliklərdən birinə I Osman başçılıq edirdi. O, 1299-cu ildə gələcəkdə Osmanlı adlanacaq dövlət yaratdı.

Osman Qazinin ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Orxan Qazi (1326—1356) dövlətin ərazisini genişləndirməyi davam etdirdi. Ölkənin paytaxtı Bursa şəhəri oldu. O, Maltəpə adlı yerdə baş vermiş döyüşdə Bizans ordusunu məğlub etdi. Osmanlı dövlətinin sərhədləri onun dövründə Egey dənizindən Konstantinopoladək genişləndi.

Osmanlı tarixində ilk sultan titulunu qəbul edən Sultan I Murad Balkan yarımadasına yürüşləri davam etdirdi. O, Ədirnəni tutaraq ölkənin paytaxtını ora köçürdü.

14-cü əsrdə feodal ara müharibələri Balkan dövlətlərini zəif salmışdı. Bundan istifadə edən I Murad Bolqarıstanı özündən asılı hala saldı. Serbiya 1371-ci ildə Çirmən döyüşündə Osmanlılarla vuruşmada məğlub oldu. Osmanlılardan asılılığı qəbul edib onlara xərac veməyə başladı.

Osmanlı sultanı I Bəyazid Konstantinopolu ələ keçirmək üçün hazırlaşdığı bayrağı bir vaxtda yeni yaranmış Teymuri dövləti onun planlarını pozdu. 1402-ci ildə Teymur Şərqi Anadoluya yürüş edərək Dəməşqədək irəlilədi. Elə həmin ildə Ankara düzündə Əmir Teymurla I Bəyazidin orduları üz-üzə gəldi. Ankara döyüşü Osmanlıların məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Əmir Teymur Osmanlıların hakimiyyəti altında olan torpaqları Bəyazidin dörd oğlu arasında böldü. Buna baxmayaraq, 15—16-cı əsrlərdə Osmanlı dövlətinin əraziləri daha da genişləndi.

«Qızıl körpü»yə gedən yol. Hakimiyyətə gələn II Məhməd (1451—1481) sələflərinin işini davam etdirdi. 1453-cü ilin yazında Konstantinopolu mühasirəyə aldı. Zəifləmiş Bizans son dayaq nöqtəsi olan Konstantinopolu ciddi şəkildə qoruyurdu. Gəmiləri Konstantinopolun limanına sala bilməyən Osmanlılar yeni çıxış yolu fikirləşməli oldular. II Məhməd vəziyyətdən çıxış yolu tapdı. Gəmiləri piy sürtülmüş taxtaların üzəri ilə sürüyərək Qızıl Buynuz limanına gətirdilər. Həlledici hücum 1453-cü ilin may ayında oldu. Konstantinopol fəth edildi. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən və tarixdə «Qızıl körpü» adlandırılan bu şəhərin adı dəyişdirilərək İstanbul edildi. Bu qələbə II Məhmədi «Fateh» təxəllüsü ilə tanıtdı. O, İstanbulu Osmanlı imperiyasının paytaxtı elan etdi. Beləliklə, Bizans imperiyasının varlığına son qoyuldu.

Aramsız yürüş və müharibələr dövründə Osmanlı sultanı I Səlim digər bir türk imperatoru, Azərbaycan Səfəvi dövlətinin başçısı I Şah İsmayılla da toqquşmalı oldu. 1514-cü ildə Çaldıran düzündə Osmanlılarla Səfəvilər arasında döyüş oldu. Döyüş Osmanlıların qələbəsi ilə başa çatdı. Bunun ardınca I Səlim Misiri də tabe etdi. Osmanlı gəmilərinin Qırmızı dənizə yolu açıldı.

1521—1526-cı illərdə Sultan Süleyman Qanuni Belqradı, Cənubi və Mərkəzi Macarıstanı tutdu. Osmanlılar Bağdadı da tutub Mesopotamiya üzərində nəzarəti ələ keçirdilər və İran körfəzinə çıxdılar.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İstanbul tarixi

İstanbul ərazisində ilk yaşayış qalıqları şəhərin Asiya hissəsində tapılıb və neolit dövrünə aiddir.Məşhur Topqapı yaxınlığındakı tikinti xarabalıqları isə tunc dövrə aiddir.

1453-ci il may ayının 29-da Osmanlı ordusu tərəfindən Bizansdan alınaraq Osmanlının paytaxtı elan edilib. İstanbulun Topqapı Sarayında yazılıb: "Peyğəmbər, ruhun şad olsun, şəhər müsəlmanlarındır".[4]

İstanbul dünyada iki qitədə yerləşən və Roma, Bizans və Osmanlı kimi üç böyük imperiyanın 2000 ildən artıq müddətdə paytaxtı olmuş şəhərdir.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul, Türkiyənin iqtisadi cəhətdən ən böyük şəhəridir.

İstanbul Türkiyənin ən böyük şəhəri və siyasi olaraq qədim paytaxtıdır. Torpaq və dəniz ticarət yollarının kəsişməsi ve strateji mövqeyi səbəbi ilə Türkiyədə iqtisadi həyatın mərkəzi olmuşdur. Şəhər eyni zamanda ölkədə ən böyük sənaye zonasıdır. Türkiyədəki ümumi sənaye istehsalının 20%-i İstanbulun payına düşür.

Maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulu iki şəhərə bölmək planı[redaktə | əsas redaktə]

Avropa və Asiyanın qovuşuğunda yerləşən İstanbul iki şəhərə bölünnək planı da var. Bu barədə 2011-ci ilin aprel ayının 20-də Türkiyənin baş naziri Rəcəb Teyyub Ərdoğan jurnalistlərə deyib. Baş nazir planı İstanbul əhalisinin çoxalması ilə əlaqələndirib. Onun sözlərinə görə, yaxınlarda əhalinin sayı 17 milyona çatacaq. O, qeyd edib ki, ideya hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının Türkiyə Respublikasının yüz illiyinə yönəlik "Starategiya-2023" seçkiqabağı proqramının bəndlərindən biridir. İstanbulun bölünməsi planı Türkiyədə mübahisələr doğurur. Memarlıq Palatasının rəhbəri Əyyub Muhcu Ərdoğanın arqumentinə qarşı çıxaraq bildirib ki, şəhərin bölünməsi əhalinin sayının 25-30 milyona çatmasına gətirib çıxaracaq[5].

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Bosfor boğazıMərmərə dənizindən İstanbulun panorama görüntüsü.


Qardaş şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

Xarici kaçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Robinson, Richard D. (1965). The First Turkish Republic: A Case Study in National Development. Cambridge: Cambridge University Press.
  2. BBC — Timeline: Turkey
  3. Room, Adrian, (1993), Place Name changes 1900—1991, Metuchen, N.J., & London:The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-2600-3 p. 46, 86.
  4. – Istanbul chat
  5. İSTANBULU İKİ ŞƏHƏRƏ BÖLMƏK PLANI AÇIQLANACAQ  (azərb.)