İstanbul

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şəhər
İstanbul
türk. İstanbul
Istanbul Montage 2016.png

41°01′ şm. e. 28°58′ ş. u.


Ölkə Türkiyə Türkiyə
Tabesində 39 ilçə
Region Mərmərə
İl İstanbul
Bələdiyyə başçısı Əkrəm İmamoğlu
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub E.ə 667
Sahəsi 5.461 km²
Mərkəzin hündürlüyü 537 m
Saat qurşağı UTC+03:00
Əhalisi
Əhalisi
  • 15.067.724 nəf. (2018)
Sıxlığı 2,900 nəf./km² nəf./km²
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodları +90 212 (Avropa tərəfi)
+90 216 (Asiya tərəfi)
Poçt indeksləri 34010-34850
80000-81800
Nəqliyyat kodu 34
www.istanbul.gov.tr  (türk.)
İstanbul xəritədə
İstanbul
İstanbul
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İstanbulTürkiyənin ən böyük şəhəri və ölkənin 81 ilindən biri. Ölkənin əhali, iqtisadi, tarixi və sosial-mədəni əhəmiyyətli şəhəridir.[1][2][3] Şəhər, iqtisadi böyüklük baxımından dünyada 34-cü, əhali baxımından Avropada birinci, dünyada isə Laqos şəhərindən sonra altıncı sırada iştirak etməkdədir.[4][5]

İstanbul Türkiyənin şimal-qərbində, Mərmərə sahili və Boğaziçi boyunca salınmış şəhərdir. İstanbul qitələrarası bir şəhər olub, Avropadakı hissəsinə Avropa yakası (tur. Avrupa Yakası), Asiyadakı hissəsinə isə Asiya yakası (tur. Anadolu Yakası) deyilir. Tarixdə ilk dəfə olaraq üç tərəfini Mərmərə dənizi, BoğaziçiHaliç'in qucaqladığı bir yarımada üzərində qurulan İstanbulun qərbdəki sərhədi İstanbul Surlarını meydana gətirir. İnkişaf və böyümə prosesində şəhər hər dəfə qərbə doğru divarlar quraraq 4 dəfə genişlənmişdir və şəhər[6] 39 rayondan ibarətdir. Böyükşəhər bələdiyyəsi (tur. Büyükşehir Belediyesi) ilə birlikdə 40 bələdiyyəsi vardır. Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri olan İstanbul, 330-395-ci illər arasında Roma İmperiyasının, 395-1204 ilə 1261–1453 illəri arasında Bizans İmperiyasının[7], 1204–1261 arasında Latın İmperiyasının və son olaraq da 1453–1922 illəri arasında Osmanlı İmperiyasına paytaxtlıq etmişdir.[8]

Son illərdə ard-arda ortaya çıxarılan arxeoloji tapıntılar bəşəriyyətin tarixində mühüm rol oynamışdır. Yarımburgaz mağarasında çıxarılan daş alətlərlə, ibtidai insan izlərinin 400.000 il əvvəlinə söykəndiyi ortaya çıxmışdır.[9][10][11][12] Bu arxeoloji tapıntılar təkcə İstanbul deyil, bütün Marmara regionunun ən qədim insan izləridir. Anadolu tərəfindəki ilk qəsəbələr İstanbulun Asiya yakasında Kalkedon, Avropa yakasında isə Bizans olmuşdur. Müstəqillik dövründən yüz il əvvəllər də əsarəti altında olduğu dövlətlərin paytaxtı olan İstanbul, bu xüsusiyyətini 13 oktyabr 1923-cü ildə paytaxtın Ankaraya daşınması ilə itirdi. Ancaq İstanbul hal-hazırda ölkənin ticarət, sənaye, nəqliyyat, turizm, təhsil, mədəniyyətincəsənətin mərkəzi olaraq davam edir.[13]

Qara dəniz ilə Mərmərə dənizini birləşdirən və Asiya ilə Avropanı ayıran İstanbul Boğazına ev sahibliyi etməsi səbəbiylə, İstanbulun geosiyasi əhəmiyyəti olduqca yüksəkdir[14]. Bu gün demək olar ki, İstanbuldakı bütün təbii limanlar doldurulur və ya itirilir. Bu xüsusiyyətlərə görə, uzun müddətli suverenlik mübahisələri məhz bu bölgənin ərazisində baş vermişdir. Əsas çaylar Riva, KağıthaneƏlibəy axınlarıdır.[15] Şəhər torpaqları kələ-kötür deyil, ən yüksək nöqtəsi isə Qartal rayonundakı Aydos Təpəsidir. Şəhərdəki başlıca təbii göllər Büyükçekmece, KüçükçekmeceDurusu gölüdür[15]. Hava temperaturu və yağıntı miqdarı qeyri-müntəzəmdir.[15]

Toponomika[redaktə | əsas redaktə]

Şəhərin ilk adı Vizantiya olmuşdur[16]. Bu ad ilk dəfə Meqara kolonistləri tərəfindən verilib. İstanbul adına tarixdə ilk dəfə 10-cu əsrərəb, sonradan türk mənbələrində rast gəlinir. Adın xüsusi ad olan Bizasdan törədildiyi düşünülür.[16] Qədim Yunan ənənəsi bu adın yunan kolonistlərin əfsanəvi bir kralına aid olmasını istinad edir. Müasir alimlər fərziyyələrə əsasən Bizas adının Frakiya və İliriya mənşəli olduğunu deyirlər. I Konstantin 330-cu ildə Roma İmperiyasının İstanbulu şərq paytaxtı təyin etmişdir. O, həmçinin "Nova Roma" adını tanıtmağa çalışdı[16]. Lakin bu ad geniş istifadə edilməmişdi. Konstantinopol cümhuriyyət qurulana qədər qərbdə şəhər üçün ən geniş yayılmış ad idi. Konstantiniyyəİstanbul Osmanlı İmperiyasının hakimiyyəti dövründə şəhərə verilmiş adlar idi. Osmanlı dövründə (15-ci əsrin ortalarından etibarən) şəhərə müraciət etmək üçün Konstantinopolun istifadəsi tarix tərəfdən yanlış olmasada, türklər tərəfindən siyasi tərəfdən yanlış qəbul edilir. 19-cu əsrdə şəhər əcnəbilər və ya türklər tərəfindən istifadə olunan digər adları əldə etmişdi. Avropalılar Konstantinopolis adını bütün şəhərə müraciət etmək üçün istifadə edirdilər. İstanbul adını isə türklərin etdiyi kimi Mərmərə dənizi və Haliç arasındakı bölgəni adlandırmaq üçün istifadə etdilər.

1930-cu ilə dək beynəlxalq sənədlərdə şəhərin rəsmi adı Konstantinopol (türk. Kostantiniyye) kimi qeyd edilirdi. İstanbulun da qədim adları sayılan, "Konstantinopol – Yeni Roma və Ümumdünya patriarxı Müqəddəs Arxiyepiskopu"nun rəsmi titulunda saxlanan Yeni Roma və ya İkinci Roma330-cu ilə qədər istifadədə olan Bizans adlarıdır.[17][18] 1923-cü ildə Böyük Millət Məclisi Höküməti beynəlxalq səviyyədə tanındıqdan sonra Türkiyə Cümhuriyyətinin əsası quruldu, həmin ilin 13 oktyabrında isə Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhəri elan edildi. 28 mart 1930-cu ildə isə Türkiyədə bütün sənədlərdə İstanbul yazılması barədə qərar qəbul edilidi. Türkiyənin İstanbul şəhəri dünyanın ən qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. 15-ci əsrədək Bizansın paytaxtı olmuş bu şəhərin siması islam-türk mədəniyyətinin verdiyi töhfələrlə daha da gözəlləşmişdir.

Tarixçəsi[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun ən vacib tikililərindən biri Galata Qalası

İstanbulun tarixi olduqca qədimdir. Belə ki, buranın ilk məskunlaşma tarixi 300 min, şəhər kimi təxminən 3 min, paytaxt kimi isə 1600 ilə qədər yaşı vardır. İstanbul Avropa ilə Asiya qitələrinin kəsişdiyi nöqtədə olan bir şəhərdir[19]. Şəhər tarix boyunca fərqli sivilizasiya və mədəniyyətlərə ev sahibliyi etmiş, əsrlər boyu müxtəlif din, dilirqdən insanların bir yerdə yaşadığı kosmopolit və metropolit quruluşunu qorumuş və tarixi müddətdə bənzərsiz bir mozaika halını almışdır. Uzun zaman dilimləri boyunca hər sahədə mərkəz olmağı və iqtidarda qalmağı bacaran dünyadakı nadir məskunlaşma yerlərindən biri olan İstanbul keçmişdən günümüzə qədər dünyanın paytaxtıdır.[20]

İstanbulun tarixi ana xətləriylə beş böyük dövrə ayrıla bilər: Tarix öncəsi dövr, Bizantion dövrü, Konstantinopolis dövrü (Roma və Bizans), Kostantiniyyə dövrü (Osmanlı) və İstanbul dövrü (Türkiyə).

Bizans Dövrünün ən möhtəşəm abidəsi Ayasofya (2004)

İstanbul, AvropaAsiya qitələrinin kəsişməsində yerləşən 8500 il liman olmuş, 3000 ilə qədər paytaxtlıq tarixi və 1600 il AvropaAsiya qitələrini birləşdirən şəhər olaraq tarixə keçmişdir. Şəhər əsrlər boyunca müxtəlif mədəniyyətlərə sahibliyi etmiş, müxtəlif din, dil və irqlərdən olan insanların bir yerdə yaşadığı torpaq olmuşdur. İstanbul uzun müddət ərzində hakimiyyətdə qalmağı bacaran dünyanın nadir yaşayış məntəqələrindən biridir və keçmişdən günümüzə qədər bir Dünya paytaxtıdır.. İstanbul tarixi beş əsas dövrə bölünür:

  • Tarix qabağı dövrlər
  • Quruluş dövrü və Bizans dövrü
  • Konstantinopolis dövrü
  • Konstantiniyyə dövrü
  • və sonuncu olan İstanbul dövrü

Tarix qabağı dövrlər[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun tarixi üç yüz min əvvələ qədər uzanmaqdadır. Kiçikçəkməcə Gölü kənarının üzərində Yarımburgaz Mağarasında gedən qazıntı işlərində, insan mədəniyyətinin ilk izləri tapıldı[21]. Neolit və Kalkolitik insanların bu dövrdə göl ətrafında yaşadığı düşünülür. Müxtəlif dövrlərdə aparılan qazıntılar zamanı Orta Paleolit dövrünə aid əmək alətləri aşkar edilmişdir.[22]

Bizans dövrü[redaktə | əsas redaktə]

2008-ci ildə İstanbul metrosu üçün Marmaray boru girişində edilən qazıntılar zamanı, daş dövrünə aid olan 6500-cü illərin şəhərləri tapıldı.[23][24][25] Bundan əlavə, Fenikelilerin qalıqları Kadıköydə tapıldı. Trakyalılar şəhərin yaxınlığında 13-cü və 11-ci əsrlərdə Semistranı şəhərini qurmuşlar.[26] Kral Liqosun dövründə, Sarayburnu və bugünkü Topqapı Sarayında bir akropolis qurulmuşdu.[27]

Bizans İmperatorluğu dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Qalata Qülləsinin də göründüyü İstanbul mənzərəsi.

Bu dövr 324-1453-ci illəri il əhatə etmişdir. Konstantinopolun fəthindənRoma imperiyasının paytaxtı olduqdan sonra şəhər, Roma imperiyasının şərqinin mərkəzinə çevrildi. Bizans İmperatorluğu dövründə Roma nüfuzunun köçürülməsi daxil olmaqla, bu dövrdə əhalinin sayı xeyli artmışdır. Bu dövrdə; Şəhər yeni bir memarlıq quruluşu ilə genişlənmişdir. 100 min nəfərlik hippodroma əlavə olaraq (Sultanahmet Meydanı) limanlar və su obyektləri inşa edilmişdir.

Konstantinopol dövründə şəhərə Nova Roma adı verilsə də; Mayın 11-də 330-cü ildə şəhər Konstantinopol adına qovuşdu. 360-cı ildə dünyanın ən böyük kilsəsi olan Ayasofyanı quran Konstantinin şərəfinə adlandırılmışdır. Buna görə də, Roma imperiyasının dini xristianlığa dəyişdi. Bu dövrdə paqanizm dini Romanın qərbində azalmağa başladı. Baxmayaraq ki; Bizans imperiyası I Feodosi ölümündən başlayır;

İstanbulun rolu bu dövrdə olduqca strateji idi; AvropaAsiya arasında bir qapı idi. Bu ticarət, mədəniyyət və diplomatiyanın mərkəzi idi. Bu dövrdə şəhərin adı "Poli" (şəhər) idi.[28]

476-cı ildə Qərbi Roma İmperiyası dağıldıqdan sonra; Qərbi Roma İmperiyasındakı Romalıların əksəriyyəti buraya köçdü və Bizans İmperiyası İstanbulun paytaxtı oldu. 543-cü ildə təsadüf edilən epidemiyanın ardından, əhalinin yarısının ölümünə səbəb olmuş; Şəhər İmperator I Yustinian dövründə yenidən tikilmişdir.

700-ci illərdə SasanilərAvarlar tərəfindən hücuma məruz qalan şəhər; 800-ci illərdə BolqarlarƏrəblər, 900-ci illərdə ruslarbolqarlar tərəfindən hücuma məruz qaldı. Ancaq; hücumlar arasında ən dağıdıcı 1204-cü ildə baş vermişdi. Xaçlılar tərəfindən; Dördüncü Xaçlı Yürüşündə 1204-cü ildə ələ keçirilən şəhər talan edildi; xalqın böyük əksəriyyəti şəhərdən qaçdı; yoxsul və zibillik şəhərə çevrildi.[29]

Bu dövrdən sonra, Bizansın tədricən azaldılması; Osmanlı İmperiyası 1391-ci ildən sonra mühasirəyə alınmağa başladı; Nəhayət, 29 may 1453-cü ildə Osmanlı İmperiyasının qorunması altında idi. İstanbulun fəthi Dünya tarixində orta əsrlərin sonunu simvollaşdırır.

Osmanlı İmperiyasında dövrü[redaktə | əsas redaktə]

19-cu əsrin sonlarında Qalata Körpüsü və arxa fonda Yeni Camii.

Bu dövr 1453–1923 illəri əhatə etmişdir. 29 may 1453; Osmanlı Sultanı II Mehmedin 53 günlük mühasirindən sonra; İstanbul, Osmanlı İmperiyasının dördüncü və son paytaxtı oldu.

1896-cı ildə İstanbul rəsm formasında.

Osmanlı İmperiyası tərəfindən İstanbul ələ keçirildikdən sonra; Topqapı SarayıQapalı Çarşı qurulmasından sonra bir çox məktəb və hamam açıldı. Bu dövrdə İstanbulda bütün ölkələrdən köçən yəhudilər, xristianlarmüsəlmanlar bir şəhərdə yaşayırdı. Bizans binaları, köhnə binalar və divarlar təmir edildi.[30] Fəthdən 50 il sonra; Dünyanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrilmiş olan İstanbulda "Kiçik Qiyamət" adıyla da bilinir; 14 Sentyabr 1509 İstanbul zəlzələsi sonrası (8 bal gücündə olduğu irəli sürülmüşdü); Minlərlə bina çökdü və bir çox insan həyatını itirdi.[31]

1510-cu ildə; Sultan II Bəyazid; Şəhərin yenidən 80 min nəfərlik işçi ilə yenidən qurulmuşdu. Bu gün mövcud olan əhəmiyyətli tikililərin əksəriyyəti bu dövrdən qalıb. Sultan Süleyman Qanuninin hakimiyyəti dövründə; memarlıq və sənətə əhəmiyyət verildi.[32]

Haliç üzərində körpü; Karaköydə tunel, dəmiryolları, dəniz daşımacılığı, bələdiyyəcilik quruluşları və xəstəxanaların qurulması ilə müasir şəhər halına gələn İstanbul, 1894-cü ildə Üçyüzon zəlzələsiylə birlikdə böyük zərərlərə mail oldu. I Dünya müharibəsinin sonunda, 13 noyabr 1918-ci ildə, İnteqrasiyalı Dövlət donanması tərəfindən işğal edildi.[33] İstanbulun 2500 illik paytaxtı 29 Oktyabr 1923-də sona çatdı.

1890-cı illərdə Qalata Qülləsindən İstanbulun möhtəşəm panoramik görüntüsü.

OsmanlıBizans qeydlərində,1402-ci ildə İldırım Bayezid dövründə İstanbulun alınması məqsədilə alınmış mühasirə qaldırıldı və razılaşmaya əsasən İstanbulun Sirkəci rayonunda bir Türk (müsəlman) məhəlləsi quruldu.

Respublika dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Atatürk İstanbulda.

1923–1950 illəri arasında fiziki sıçrayışlar baş verdi. 1900-cü illərin əvvəlində 1 milyon olan əhali 1927-ci ildə 690 minə düşdü, 1935-ci ildə isə 745 minə, 1974-cü ildə isə yenidən 900.000-ə çatdı.[34] 1950-ci illərdə Balkanlardan köçən insanlar şəhərləşmədə ön plana çıxdı. 1960-cı illərdə isə bina evlərinin tikintisinə başlandı. 1970-ci illərdə mənzil-nəqliyyat problemləri sürətli əhali artımı ilə daha kəskin hal almışdır. Bu dövrdə Boğaz Körpüsünün tikilməsi nəticəsində avtomobil sayının artıb və nəqliyyatda əhəmiyyətli bir nöqtəyə gəlmişdir. 1990-cı illərin əhalisinin artması əhalinin xaricə yayılmasına gətirib çıxardı və nəticədə İETT qeyri-kafi mikroavtobuslarla doldu və mini-avtobuslar bu boşluğu bağlamaq istədi. 1973-cü ildə şəhərdə abadlıq işlərinin bərpası ilə Boğaz körpüsü açılmışdır.[35]

İstanbul, Ankaraİzmir 1984-cü ildə çıxarılan 2972 qanun[36] ilə böyük şəhər adını qazandı. Eyni ildə qəbul edilmiş 3030 nömrəli qanunu[37] ilə metropoliten və rayon bələdiyyələrinin statusu aydın oldu.[38] 2004-cü ildə 5216 saylı qanuna əsasən, böyük şəhər bələdiyyəsinin sərhədləri il sərhədləri olmuşdur.[39]

Coğrafiya və ətraf mühit[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul Boğazının peykdən görünümü

İstanbul, 41° şimal, 29° şərq koordinatlarında yerləşir. Şərqdə Çatalca rayonundan, qərbdə isə Qocaəli yarımadasınadəkdir. Şimalda Qara dəniz, cənubda Marmara dənizi, şimal-şərqdə Boğaz, Çayır, qərbdə Çərkəzköy, cənubda ÇorluTəkirdağ, şimal-şərqdə Kandira, Qocaəli, Qocaəli Körfəz, cənub-şərqdə isə Qocaəlinin Qəbzə rayonuna bitişiktir. Çatalca, İstanbuldakı yarımadaların biridir və Asiya materikində iştirak edir. Şəhərin ortasında olan Boğaz, bu iki qitəni birləşdirir. Boğazda Fatih Sultan Mehmet, 15 İyul Şəhidlər KörpüsüYavuz Sultan Səlim körpüləri şəhərin iki tərəfini birləşdirir. İstanbul Boğazı ərzində və Haliç dağını dairələyəcək şəkildə Türkiyənin şimal-qərbində qurulmuşdur.

Yer formaları[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul qurulduğu Çatalca və Qocaəli yarımadaları aşınmış platformalardır. Bu platformaların ortasından kobud formada şimal-şərq istiqamətində İstanbul Boğazı keçir. Boğazın meydana gəlməsi haqqında elmi bir şəkildə qəbul edilən şərh olmasa da, ən çox izah edilən şərh, coğrafi baxımdan İstanbul Boğazı, dəniz suları ilə dolu fay çöküntüsüdür. Buna görə də, M.Ö 20,000-18,000 illəri arasında buz dövrü sona çatdı və dünyanın əksəriyyətini əhatə edən buz kütlələri əriyərək su səviyyəsini artırmağa başladı. Minillərcə davam edən ərimə prosesinin nəticəsi olaraq, Aralıq dənizinin suları M.Ö 8000-7000 illəri arasında 150 metrədək artmışdır[40]. Dəniz səviyyəsində bu geniş miqyaslı artım səbəbiylə, Aralıq dənizinin suları Marmaranı vurdu, Marmaray dənizinin suları davam edən yüksəlişlər nəticəsində Qara dəniz ilə birləşdi.[41]

İqlim[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun iqlimi, Türkiyədə Qara dəniz iqlimi ilə Aralıq dənizi iqlimi arasında keçid xüsusiyyəti göstərən bir iqlimdir, səbəbindən İstanbulun iqlimi mülayimdir.[42]

İstanbulun yayları isti və nəmli; qışları isə soyuq, yağışlı və bəzən qarlıdır. Nəm səbəbindən, hava normal istidən daha isti, normal soyuqdan daha soyuq ola bilir. Qış aylarındakı ortalama istilik 2 °C ilə 9 °C arasındadır, ümumiyyətlə qar, yağış və ya qarlı yağışlar müşahidə edilir.. Qış aylarında bir iki həftə qar yağa bilər. Yaz aylarındakı ortalama istilik 18 °C ilə 28 °C-dir və adətən yağış və sel ilə müşahidə olunur.[42] Ən isti aylar iyulavqust aylarıdır. Orta temperatur 23 °C-dir, ən soyuq aylar da yanvarfevral aylarıdır və orta temperatur 5 °C-dir. İstanbulda illik ortalama istilik 13,7 dərəcədir. Ümumi illik yağıntı miqdarı 843,9 mm-dir və bütün il ərzində görülür.[43] Yağışların 38%-i qış, 18%-i yaz, 13%-i yay, 31%-i payız fəsillərindədir. Yaz ən quru mövsümdür, amma Aralıq dənizi iqlimlərinin əksinə quraq mövsüm yoxdur. İstanbul 1994-ci ilə qədər susuzluq çəkmişdir lakin alınan tədbirlərdən sonra burada su çətinliyi ilə bağlı heç bir problem yaşanmır. Bunlardan biri Melen layihəsidir. Bu zamana qədər ən yüksək hava istiliyi, 12 İyul 2000-ci ildə 40.5 °C olaraq qeydə alınmışdı.[44] Ən aşağı hava istiliyi isə 9 Fevral 1929-cu ildə -16.1 °C olaraq qeydə alınmışdır. Şəhər olduqca küləklidir. Küləyin orta sürəti saatda 17 km-dir.

İstanbul üçün iqlim tarixçəsi
Aylar Yan Fev Mar Apr May İyun İyul Avq Sen Okt Noy Dek İllik
Ortalama suyun dərəcəsi °C (°F) 8.4
(47.1)
7.7
(45.9)
8.3
(46.9)
10.2
(50.4)
15.5
(59.9)
21.3
(70.3)
24.6
(76.3)
24.9
(76.8)
22.8
(73.0)
18.4
(65.1)
13.8
(56.8)
10.5
(50.9)
15.5
(60.0)
Günlük gün işığı saatları 10.0 11.0 12.0 13.0 14.0 15.0 15.0 14.0 12.0 11.0 10.0 9.0 12.2
Ortalama ultrabənövşəyi şüa indeksi 2 2 4 5 7 8 9 8 6 4 2 1 4.8
Mənbə: Atlaz Hava [45]

Şəhərin quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun ümumilikdə 39 rayonu vardır.[46][47] Bu rayonlardan 25-i Avropa tərəfində, 14-ü isə Asiya tərəfində yer almaqdadır.[48] İlçə Bəldiyyələrində ümumilikdə 782 məhəllə, 152 kənd vardır.[49][50] İstanbulun tarixi rayonlarından qərbəşimala gələrkən böyük bir fərqlilik hiss edilir. Ən yüksək göydələnlər və ofis binaları, xüsusilə Levent, Məcidiyəköy və Maslak Avropa tərəfindədir. Şəhərin 20-ci əsrdə sürətlə böyüməsi şərqdən qərbə böyük miqrasiyanın başlanmasına gətirib çıxardı. Beləliklə, şəhərdə sökülmə böyük bir sürət qazandı. Xəzinə və ya xüsusi torpaq sızan kimi yaradılan bu binalar qısa müddətdə və keyfiyyətsiz inşa olunurdu. Türkiyənin ən böyük şəhərləri arasında olan Ankaraİzmirdə bu binalar məşhurdur. 18 milyondan çox əhalisi olan İstanbula verilən yeni ideyaya əsasən mövcud rayonlardan kəsilərək yeni rayonlar yaradılacaqdı.[51] Nəticədə, Böyükşəhər Bələdiyyəsi sərhədləri içərisində yeni rayonlar meydana gətirmək məqsədiylə hazırlanan 5747 saylı qanuna görə 2008-ci ildə 8 yeni rayon quruldu, bunlardan 3-ü İstanbulun Asiya tərəfində, 5-i isə Avropa tərəfindədir. İstanbulda qurulan son rayonlar Arnavutköy, Ataşəhir, Başakşehir, Bəylikdüzü, Çəkməköy, Əsənyurd, Sancaqtəpə ve Sultangazi olmuşdur.

Galata Qülləsindən, İstanbulun şəhər quruluşunun yansıdığı görüntüləri

Bitki örtüyü[redaktə | əsas redaktə]

Havadan İstanbulun mərkəzi

İstanbulun coğrafi xüsusiyyətləri və torpaq şəraiti meşələrin formalaşmasına imkan yaradır. Lakin meşələrdə ağac növlərinin paylanması qeyri-qanunidir. Qara dənizə yaxın şimal seqmentlərdə və təpələrin şimala baxan yamaclarında humus torpaqların varlığı səbəbiylə buralarda nəm meşələr inkişaf etmişdir[52]. Cənub bölgələrində və cənubda yamaclara baxan quraqlığa davamlı meşələr görülür. İstanbulun ən əhəmiyyətli meşələri Belqrad Meşəsi, Aydos MeşəsiQayışdağı Meşəsidir. İstanbuldakı meşələrin torpaq sahəsi 535.259 hektardır.[53] Ümumi olaraq İstanbulun hər iki yaxasında da görülən ağac və kol növləri arasında adi vələs, adi qızılağac, adi fındıq, şərq kayını, bənövşəyi çiçəkli rododendron, ağcaqayın, Muşmula və Istranca meşəsi sayıla bilər.[52]

Təbii meşələrin zədələndiyi və ya məhv olduğu ərazilərdə pseudomonas formalaşması müşahidə olunur. Şimalda, Qara dəniz yaxınlığında görülən psodomakilər, bölgənin torpaq quruluşu və iqlim xüsusiyyətləri səbəbiylə normaldan çox daha boylu və gurdur.[52] Son yarım əsrdə şəhərdəki meşələrin mövcudluğu əhalinin artmasına paralel olaraq azalıb. Boğazlarda tikilən körpülər səbəbiylə şəhərin nəzərdə tutulan şərq-qərb istiqamətindəki genişlənməsi şimala sürüşmüş; buna görə də, yeni yaşayış məntəqələri yaratmaq üçün meşə torpaqları məhv edilmişdir.[54] Edilməsi planlanan üçüncü boğaz körpüsü ətraf mühiti qoruyan qruplar tərəfindən şəhərdəki meşə varlığına zərər verəcəyi səbəbiylə tənqid olunmaqdadır.

Şəhər böyüdükçə, şəhər ağacları mərkəzdən uzaqlaşan meşələrdən qalıblar.[55] Ətrafında qorumaqla qorunan bu yaşıl sahələrin əksəriyyəti ictimai istirahət sahəsi kimi xidmət edir. Avropa tərəfində Yıldız, Nailə Sultan, Naciye Sultan, Şahzadə Sabahattin, Emirgan və Ayazağa qoruqları; Anadolu tərəfində isə Beykoz, Mihrabad, Küçükçamlıca və Validebağı koruları İstanbulda ən bilinən qoruqlardan biridir.[55]

Su mənbələri[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun başlıca su mənbələrindən olan Riva dərəsi.

İstanbulda, xüsusilə Bizans İmperiyası dövründə qurulan ilk şəhərin Avropa tərəfində, su ehtiyatları şəhərinə olan məsafə böyük bir problem idi.[56][57] Buna görə şəhərə içməli su təmin etmək üçün müxtəlif yollar istifadə edilmişdir. Şəhərin suyu xaricdən gətirildi, çünki Osmanlı dövründə başqa bir mənbə yox idi. İstanbul şəhər mərkəzində və xaricində tez-tez rastlaşan sarnıçlar və su kəmərləri şəhərin su mədəniyyətinin ən mühüm göstəriciləridir. Osmanlı dövründə təzə su gölləri bükülmüş kiçik bəndlərlə yaradılmış və bu gün inkişaf etməkdə olan texnologiya yardımı ilə böyük anbar gölləri qurula bilər. Bu gün İstanbulda 9 baraj var.[58] Bunlar arasında ən böyüklər Ömərli, Terkos, Böyükçəkməcə, Darlıq və Sazlıdərə su mənbələridir.[59]

İstanbulda əhəmiyyətli bir su qaynağı yoxdur. Riva, Kağızxana, Əlibəy, Göksu, Kurbağalı və Ayamama çayları İstanbulun əsas çaylarıdır.[60] İstanbul axınının böyük əksəriyyəti, sularını Kiçikçəkməcə və Böyükçəkməcə gölləri ilə Haliçə axır. Beşiktaş, Ortaköy, Sarıyer, Bayrampaşa və Məcidiyəköy (Büyükdere) dərələri İstanbul axını arasındadır.[60]

Ətraf Mühit[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda yaşıllıq park.

İstanbulun yüksək əhalisi və inkişaf etmiş sənaye sektoru ətraf mühit məsələlərində çox problemlər yaradır. Hava, su və torpaq çirkliliyi kimi əsas problemlərdən əlavə, əyri şəhərləşmə və nəzarətin olmaması ilə əlaqədar səs-küy və çirklənmə kimi ikincil problemlər də fərqlənir. Qazıntı, tullantı yağı, kömür, kimyəvi maddələr və tibbi tullantı yoxlamaları İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi Ətraf Qoruma Müdirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Bu günə qədər İstanbulda bir çox ətraf fəlakəti yaşanmışdır. 1966, 1979, 1982, 1994, 1999 və 2004-cü ildə İstanbul Boğazından gələn tanker qəzası nəticəsində on minlərlə ton yanacaq yağı tökülmüşdür. 1979-cu ildən etibarən qəza və ya mühərrik səbəbiylə Boğazda 11 yanacaq yağı daşıyan gəmi olmaqla ümumilikdə 28 gəmi Boğazda batmışdır. İstanbul Texniki Universiteti Ətraf mühəndisliyi bölməsinin etdiyi araşdırmalara görə Boğazda insan sağlamlığı baxımından dənizə girməyə əlverişli nöqtə olmazkən, Mərmərə dəniziQara dəniz sahillərində xalqa açıq çimərliklər var.

Respublika dövrünün ilk 50 ilində zavodlarla dolu olan Haliç sahilləri, şəhərdə böyük bir səylə yayılmış pis qoxulardan azad edildi. İstanbuldakı hava çirkliliyi hələ də böyük bir problemdir, baxmayaraq ki, vilayətdə təbii qaz yayılmaqla çox azalıb. İstanbulda təbii qaz abunəçilərinin sayı 2008-ci ildə 3,5 milyona yaxınlaşsa da; Nəticədə, 2007-ci ildə 88 kq/m3 olan kükürd dioksidin miqdarı 2007-2008-ci illərdə 13-14m3-ə qədər azalmışdır. 2004-ci ilin məlumatlarına görə ətrafı dəniz, səs-küy və hava kateqoriyalarında, Türkiyədə ətraf-mühiti ən çox çirkləndirən il İstanbuldur.

Din[redaktə | əsas redaktə]

Dünyanın böyük şəhərlərinin əksəriyyəti çox sayda insan tərəfindən formalaşır. Şəhərdəki ən böyük din İslamdır. Dini azlıqlar, Rum Ortodoks Kilsəsi və Sefarid və Ashkenazi yəhudiləridır. 2000-ci il sayımına görə; 2 691 aktiv məscid, 123 aktiv kilsə və 26 aktiv sinaqoq vardır. 109 müsəlman qəbiristanlığı və 57 qeyri-müsəlman qəbiristanlığı var. Onların sayı azaldılmadan əvvəl bəzi bölgələrdə dini azlıqlar var idi. Məsələn, Balatdakı yəhudi əhalisi və Fənərdə yunan əhalisi var idi. Yunan Ortodoks Patriarxı Fatihin Fener rayonunda yerləşir. Bu patriarxiya xristian dininin vacib bir hissəsi olan pravoslav təriqətinin mərkəzidir.[61]

Müsəlmanlar[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun ən vacib məscidlərindən biri – Sultan Əhməd Məscidi.

Müsəlmanlar şəhərdəki ən böyük dini qrupdur. Bununla yanaşı müsəlmanların ən populyar məzhəbi forması Sünnilər, Şiələrdən çoxluq təşkil edirlər. 2007-ci ildə əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərdəki məscidlərin ümumi sayı 2.994-dür.[62] İstanbul İslam Xilafətinin son mərkəzi olmuşdur. 1517-ci ildə Yavuz Sultan Səlim ilə başlayan xilafət,[63] 3 mart 1924-cü ildə Əbdülməcid Xəlifə ilə sona çatdı. 2 sentyabr 1925-ci ildə xanəgahlar bağlanıb və məzhəbtəriqətlər qadağan edildi. Beləliklə, ölkədə dünyəvi sistem başlamış və bu dəyişiklikdən ən çox təsirlənən vilayət İstanbul olmuşdur. Xilafətin ləğv edilməsindən dərhal sonra Diyanət İşləri Başçılığı yaradıldı.[64] Osmanlı İmperiyası dövründə ən yüksək səlahiyyətə sahib olan Şeyxülislamlar da də öz yerinə sonradan Diyanət İşləri Başçısını təyin etmişdi.[65]

Xristianlar[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun Fateh rayonunda yerləşən Aya Qori Kilsəsinin içi.

Şəhər, IV əsrdən bəri Roman Ortodoks Patrikxanasının mərkəzi olmuşdur və digər Ortodoks kilsələrində mərkəz olaraq xidmət etməyə davam edir. Şəhər eyni zamanda Türk Ortodoks Patrikxanası olmuşdur. İstanbulda yaşayan xüsusilə Romalılarermənilər, Osmanlı İmperiyasının dağılması zamanı Türklər ilə zaman zaman qarşıdurmalar yaşamış lakin müasir Türkiyənin qurulmasıyla nizam yenidən təmin edilmişdir. Müharibələrdən ötəri 1914–1927 illəri arasında şəhərdəki xristian əhalisi sürətlə 450 mindən 240 minə düşmüşdür.[66] 1923-ci ildə baş vermiş Türkiyə-Yunanıstan əhali mübadələsində İstanbulda yaşayan Yunan Ortodoks cəmiyyəti azad tutulmuşdur. Lakin, İkinci Dünya Müharibəsi illərində bu azlıq üçün bir sıra vergilər tətbiq edilmişdir. 6-7 sentyabr hadisələri, yunan azlıqlarının 1955-ci ildə məhv edilməsi 11 Yunanın ölümünə səbəb olub və 30 ilə 300 nəfərin yaralanmasına səbəb oldu.[67] Bu hadisənin nəticəsində İstanbuldan Yunanıstana sürətlə köçən artım yaşandı və 12 min Yunan vətəndaşı vətəndaşlıqdan məhrum edildi.[68]

Osmanlılar İstanbulu ələ keçirdikdən sonra bir çox kilsə məscidlərə çevrildi. Kiçik Ayasofya Məscidi, Fenari İsa Məscidi, Ərəb Məscidi, Kocamustafapaşa Sümbül Əfəndi məscidi kimi köhnə tikililər də İstanbulun Osmanlı hakimiyyətinə keçməsindən sonra məscidin çevrilən kilsələrdəndir. Bu məscidlərin ən böyüyü və ən əsası Fateh rayonunun Eminönü mahalında yerləşən Ayasofyadır. Ayasofya Atatürkün istəyi ilə ibadətə bağlandı və Nazirlər Kabinetinin razılığı ilə 24 Noyabr 1934 və 7/1589 saylı qərarı[69] ilə muzeyə çevrildi.

Yəhudilər[redaktə | əsas redaktə]

Səfərad yəhudiləri 500 ildən artıqdır ki, bu şəhərdə yaşayırlar. İstanbuldakı yəhudilərin indiki əhalisi təxminən 22 min nəfərdir. Əşkinazi yəhudiləri Səfərad Yəhudilərinə nisbətən daha yenidirlər və çox kiçik cəmiyyətdir. Yəhudilərin ibadət yerləri sinaqoqdur. Hal-hazırda şəhərdə aktiv sinaqoqların sayı 20-dir.[70] Bu sinaqoqlar arasındakı ən böyüyü Neve Şalom Sinaqoqu, Bəyoğlu rayonunun Karaköy bölgəsindədir. 1951-ci ildə açılan bu sinaqoq, digərlərinə nisbətən ən çox daimi ziyarətciyə malikdir.[71] Səfərad yəhudilərinin dili, Ladino dilidir (yəhudi ispan) 65 yaşdan yuxarı insanlar tərəfindən danışılır. Buna görə Ladino dili ciddi itki təhlükəsi içindədir.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul, Türkiyənin iqtisadi baxımdan ən böyük şəhəridir.

İstanbul, Türkiyənin ən böyük şəhəri və köhnə paytaxtıdır. Quru və dəniz ticarət yollarının bir qovşağı olması və stratejik mövqeyi səbəbiylə Türkiyədə iqtisadi həyatın mərkəzi olmuşdur. Eyni zamanda şəhər ən böyük sənaye mərkəzidir. Türkiyədəki sənaye məşğulluğunun 20%-ni qarşılayır. Sənaye sahəsi təxminən 38%-dir. Bu sahədə İstanbul və ətraf şəhərlər; meyvə, zeytun yağı, ipək, pambıqtütün kimi məhsullar ixrac etməkdədir. Bununla yanaşı, qida sənayesi, parça istehsalı, neft məhsulları, rezin, metal əşya, dəri, kimyəvi maddələr, dərman, elektronika məhsulları, şüşə, texnoloji məhsullar, avtomobil, nəqliyyat vasitələri, kağız və kağız məhsulları, spirtli içkilər, şəhərin əhəmiyyətli sənaye məhsulları arasında iştirak etməkdədir.[72] Forbes jurnalının məlumatına görə, 35 milyarderə sahib olan şəhər, 2008-ci ilin mart ayından etibarən dünya sıralamasında dördüncü yer tutdu.[73] Həmçinin İstanbuldaki işsizlik sayı 6.5% olmuşdur.[74]

İstanbulda ilk olaraq 1866-ci ildə xidmətə girən Məqbul Təhvilat Birjası, 1986-ci ilin əvvəllərində mövcud quruluş dəyişdirilərək bugünki İstanbul Menkul Kıymetler Birjası (İMKB) açılmışdır.[75][76] 19 və 20-ci əsr başlarında Qalata bölgəsində olan Banklar Prospekti Osmanlı İmperiyası üçün maliyyə mərkəzi olmuşdur. Osmanlı dövründə İstanbulda "Bank-ı-Osmanı-Şahanə"[77] adlı bank da fəaliyyət göstərirdi.[78]

İndiki vaxtda İstanbul, Türkiyənin 55% istehsalına və 45%-lik ticarət həcminə malikdir. Ölkədə ümumi daxili məhsulun 21,2%-i də məhz İstanbul hesabınadır. Ümumi ixracatdakı payı 45,2%, idxalda payı isə 52,2% təşkil edir.

Ticarət və sənaye[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun gəlirlərində ən böyük paya sahib olan sektor – ticarət sektorudur. 15 İyul Şəhidlər Körpüsü, AsiyaAvropa kimi əhəmiyyətli mərkəzləri birləşdirən avtobanlar ticarət sektoruna xeyli miqdarda dəstək verib. İstanbul ticarət sektoru ölkənin ümumi həcminin 27% -ni təşkil edir. İxrac və xaricə satış mövzusunda da İstanbul, Türkiyə səviyyəsində birinci sıradadır. Türkiyədə xidmət verən xüsusi bankların, qəzetlərin, televiziya kanallarının, nəqliyyat firmalarının və çap evlərinin, ümumiyyətlə hər şeyin başlıca ofisi İstanbulda yerləşir. Əslində, İstanbul iqtisadiyyatında nəqliyyat-kommunikasiya sektorunun payı 15%-dən çoxdur.[72]

İstanbulun yeni iş məkanlarından olan – Maslak

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul tarixi abidələri və bədii əsərlərin olması səbəbindən İstanbulun sevimli turizm mərkəzlərindən biridir. Turistlər arasında ən böyük pay Almanlara məxsusdur. Almanlar, Amerikalılar, İtalyanlarFransızlar almanları çox az miqdarla geridə qoyurlar. 2011-ci ildə şəhərə 8 milyondan çox turist ziyarət etmişdir.[79] Hər büdcə üçün İstanbulda əlverişli otellər tapmaq mümkündür. 5 ulduzlu otellər şəbəkəsindən, butik ailəsi olan otellərə qədər 1180-dən çox otel var. Son illərdə dünyada adını demiş otel şəbəkələri İstanbula böyük maraq göstərir. Minlərlə ildir ki, müxtəlif xalqlara ev olan İstanbulun demək olar ki, hər bir regionunda müxtəlif tarixi dövrlərdən olan əsərlərlə qarşılaşmaq mümkündür. 2009-cu ilin statistikasına görə İstanbul, Antalyadan sonra ən məşhur turistik məkandır.[80] 2009-cu ildə hava, quru və dənizlə daxil olan turistlərin sayı 7,5 milyondan çoxdur. Almanlar 13.1%, Ruslar isə 6.7% pay ilə ikinci sırada yer aldılar.[81] İstanbul ilk dəfə 1863-cü ildə turist qrupu qarşılamışdır.[82][83]

2009-cu ilin məlumatlarına görə, İstanbulda 371 qonaqlama məkanı və 405 istirahət sahəsi var.[81][84] İstanbulda xüsusi muzeylər də daxil olmaqla bir çox muzey var. 2009-cu ildə sadəcə dövlət muzeylərini 6,179,556 nəfər ziyarət etmişdi.[85] 2,932,429 nəfər Topqapı Sarayını, 2,444,956 nəfər isə Aya Sofya Muzeyini ziyarət etmişdir.[85] Bu ikili 2009-cu il statistikalarına əsasən İstanbulun ən çox ziyarət edilən məkanlarındandır. İstanbulun tarixi mərkəzi olan Fatih (tarixi yarımada) Boğazda BeşiktaşSarıyer; Anadolu tərəfində Kadıköy, ÜsküdarAdalar rayonlarında, tarixi turizm sektorunda İstanbulun ən zəngin mərkəzləri arasındadır. Təbiət turizmində isə Beykoz, Şile, AdalarSarıyer rayonlarında maraqlı məkanlar vardır.[86]

Kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda heyvandarlıqla bağlı poster.

İstanbul tarixi boyunca kənd təsərrüfatı mərkəzi olmayıb. İstanbul istehsalında, əkinçilik həmişə sonuncu yerləri almışdır; İstanbul istehsalat mərkəzi olmaqdan çox istehlakla həmişə ön sıraya çıxmışdır.[87] Digər tərəfdən İstanbul keçmişdə istehsal etdiyi az miqdarda kənd təsərrüfatı məhsulları ilə öz ehtiyacının bir hissəsini qarşılaya bilirdi. Hal-hazırda kənd təsərrüfatının sürətlə urbanizasiyası və kənd əhalisinin daha yüksək həyat standartlarına uyğunlaşması səbəbindən vilayətdə kənd təsərrüfatının payı ən yüksək səviyyəyə çatmışdır.[87]

İstanbul torpaqlarının 30% -i kənd təsərrüfatı üçün uyğun olsa da, bu sahələr tam qiymətləndirilmir. 390.150 hektar ilə əkin sahələrinin yarıdan çoxu buğdaya ayrılır.[88] Buğdanı 159.500 hektar ilə günəbaxan təqib edir. 4,964 hektar olan yaşıl lobya istehsalı olan tərəvəzlərdə, 26,617 hektar meyvə fındıqda ilkdir. Çatalca, Silivri, Şile, Eyüp, Bəyqoz və Qartal əkinçilik istehsalında önə çıxmış rayonlardır.[87]

İctimai xidmətlər[redaktə | əsas redaktə]

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda 7-si dövlət, 24-ü özəl olmaqla, ümumilikdə 31 universitet var. Xüsusilə, dövlət təhsil müəssisələri ölkədə ən hörmətli və yaxşı təchiz olunmuş universitetlərdən biridir. Ancaq son illərdə özəl universitetlərin sayı artmışdır. Türkiyənin ən köhnə 3 dövlət universitetindən ikisi İstanbulda yerləşir. İstanbul Universiteti 1453-ci ildə qurulmuşdur və Türkiyənin ən qədim universitetidir.[89] İstanbul Texniki Universiteti (1773-cü ildə) dünyanın dördüncü ən köklü texniki universitetidir və tamamilə mühəndislik elmlərinə həsr olunmuşdur.[90][91] İstanbuldakı digər məşhur dövlət universitetləri: Boğaziçi Universiteti, Memar Sinan Gözəl Sənətlər Universiteti, Yıldız Texniki Universiteti və Mərmərə Universitetidir. Bundan əlavə, ölkədəki ən qədim 5 təməlli özəl universitetdən üçü bu şəhərdə yerləşir. Bunlar 1992-ci ildə Qoç Universiteti, Sabancı Universiteti və İstanbul Bilgi Universitetidir.

İTÜ-nün qədim binası

Ali təhsil müəssisələri[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun ən prestijli məktəblərindən biri – Qalatasaray Liseyi

Demək olar ki, İstanbuldakı bütün özəl lisey və universitetlərdə İngilis, FransızAlman dilləri, ana xarici dil və ya ikinci xarici dil təhsili verilir. Qalatasaray Liseyi 1481-ci ildə "Qalata Sarayı Enderun-u Humayunu" adı altında qurulmuşdu. Daha sonrakı "Qalatasaray Mekteb-i Sultanisi" adıyla şəhərin ən köhnə liseyi olmaqla birlikdə, ən qədimdən təhsil verən 2-ci məktəbdir. Bu liseydə əsas dili Fransızcadır.[103] 1884-ci ildə qurulan İstanbul Liseyi daha çox bilinən adıyla İstanbul Kişi Liseyi, beynəlxalq sahədə tanınmış ən köhnə liseylərdə biridir. Bu lisey isə alman dili təklif edir.[104] Kadıköy Anadolu Liseyi köhnə və daha yaxşı bilinən adıyla Kadıköy Maarif Kolleci, gənc respublikaya istiqamət verəcək üst səviyyədə təhsilli siyasətçi, elm adamı və sənətçilər yetişdirmək məqsədiylə, Nazirlər Kabinetinin və TBMM-in qərarıyla 1955-ci ildə qurulmuşdur. Bu liseydə isə tədris ingilis dilindədir.[105] Nişantaşı Anadolu Liseyi, 1905-ci ildə "English High School for Boys" adıyla xüsusilə İngilis birliyi mənsublarının uşaqlarına sağlam bir təhsil vermək məqsədiylə qurulmuşdur. 1979-cu ildə Milli Təhsil Nazirliyinə qoşulmuş və hal-hazırki adı verilmişdir. Cağaloğlu Anadolu Lisesi, (köhnə adıyla İstanbul Qız Liseyi) 1850-ci ildə İ.Abdülmecit'in anası Bezmialem Validə Sultanın istəyi üzərinə qurulmuş, Osmanlının ilk vətəndaş liseyi ünvanına malikdir. İlk olaraq Validə Məktəbi sonra isə Darülmaarif adlarını almış, 1911-1933-ci illər arasında İnas İdadisi (Kişi Müəllim Liseyi), 1933-1983-ci illər arasında Türkiyənin ilk qız liseyi – İstanbul Qız Liseyi olaraq xidmət vermiş, 1983-ci ildə isə bu günki adını almışdır. Bu liseydə isə digərlərindən fərqli olaraq təhsil almanca keçirilir.[106]

Səhiyyə[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda Dövlət Xəstəxanası

İstanbul çoxlu sayda xəstəxana, klinikalaboratoriya ilə ölkənin tibbi araşdırma mərkəzidir. Bu obyektlərin əksəriyyəti yüksək texnologiyalı avadanlıqlara malikdir. Sağlamlıq turizmi, şəhərdə inkişaf etmiş sağlamlıq imkanları və xaricdən daha əlverişli qiymətlər səbəbiylə inkişaf etmişdir.[107] İngiltərəAlmaniya kimi Qərbi Avropa ölkələri yüksək gəlirli tibbi müalicə və əməliyyatlar üçün aşağı gəlirli xəstələri İstanbula göndərirlər.[108] İstanbul, xüsusilə lazer oftalmologiyası və plastik cərrahiyyə məşhurluq qazanmışdır.[107]

Şəhərdəki hava çirkliliyi sağlamlıq üçün çox böyük bir problemdir. Xüsusi nəqliyyat vasitələrinin artması və ictimai nəqliyyatın yavaş və qeyri-kafi olması bu problemi artırır. Bu problemlə əlaqədar olaraq 2006-cı ilin yanvarında yalnız qurğuşunsuz benzin planlaşdırılıb.[109]

Sağlamlıq xidmətləri İstanbulda dövlət və özəl tibb müəssisələri tərəfindən həyata keçirilir.[110] İl daxilində yayılmış 52 dövlət xəstəxanası var. Rayon poliklinikaları əlavə olunduqda bu rəqəm 111-ə qalxmaqdadır.[110][111] Hər bir rayonda bir və ya bir neçə sağlamlıq mərkəzi var. 2004-cü ildə sağlamlıq mərkəzlərinin ümumi sayı 337 olaraq təyin olundu. Vilayətlərdə özəl sağlamlıq müəssisələrinin sayı 138-dir.[110][111] Dövlətdə, hərbi və özəl səhiyyə müəssisələrində yataqların ümumi sayı 18,375 nəfərdir. Vilayətlərdə olan apteklərin ümumi sayı 3,852 təşkil edir.[84]

İnfrastruktur[redaktə | əsas redaktə]

Bozdoğan Kəmərinin müasir halı.

Şəhərin su ehtiyaclarına cavab verən sistemlər şəhərin qurulma dövrünə aiddir. İki ən mühüm su kəməri Roma dövründə tikilmiş Mazul KəməriBoğzdoğan Kəməridir (Valens Arch). Şəhərin təməl dövrlərində su ehtiyacı yeraltı qaynaqlarla təmin edilmişdir. İlk böyük su obyektləri Roma dövründə inşa edilmişdir.[112] Roma imperatorlarından olan Valens Halkalının Beyazıt yaxınlığından su gətirmiş və bu su yolu üçün Mazul KemerBozdoğan Kəmərini qurmuşdur.[113] Bundan əlavə, Valensin dövründə müasir Belqrad Meşəsi tikildi.

Osmanlı İmperiyasında poçtteleqramın ilk nazilriyi 1840-cı il oktyabrın 23-də yaradılıb. İlk poçt şöbəsi olan Poçt Ofisi, Yeni Caminin həyətində yerləşmişdi.[114] İlk Beynəlxalq Poçt isə 1876-cı ildə yaradılıb və 1901-ci ildə məhsul qəbuluna başladı. 1847-ci ildə Samuel Morze teleqrafı patentləşdirdi. Samuel Morze tərəfindən hazırlanan bu yeni ixtira, Sultan Bəyin Bəylərbəyi Sarayında sınaqdan keçirildi.[115] Bu müvəffəqiyyətli sınaqdan sonra, İstanbul və Ədirnə arasında ilk teleqraf xətti quraşdırılması 9 avqust 1847-ci ildə[114] başladı. İlk Teleqraf İdarəsi 1855-ci ildə İstanbulda qurulmuşdur.[114]

Maraqlı yerlər[redaktə | əsas redaktə]

Tikililər[redaktə | əsas redaktə]

Dolmabağça sarayı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Dolmabağça sarayı

Dolmabağça SarayıTürkiyə Cümhuriyyətinin İstanbul şəhərində, Mərmərə dənizindən Boğaziçinə gedən yolda, dənizin sol sahilində Üsküdar məhəlləsinin qarşısında yerləşən tarixi saraydır.[116]

Bu gün Dolmabağça sarayının yerləşdiyi ərazi XVII əsrdə Osmanlı donanmasının gəmilərinin saxlandığı limanlardan biri idi. Ənənəvi dənizçilik şənliklərinin təşkil edildiyi bu liman bir müddət sonra bataqlığa dönmüşdü. XVII əsrdə doldurulmasına başlanan bu liman Osmanlı padşahlarının əyləndikləri və istirahət etdikləri bir bağça kimi istifadə edilməyə başlandı.[117] Bu bağçada uzun tarixi zaman ərzində inşa edilmiş köşklər və qəsrlər kompleksi bir müddət Beşiktaş Sahilsarayı adıyla tanınmışdı. Dolmabağça sarayı 600 metr uzunluğunda mərmər özül üzərində inşa edilmişdir. Mabeyn binasından (bu gün Rəsm Heykəl Muzeyi) Vəliəhd binasına qədər olan məsafə 284 metrdir. Bu məsafənin ortasında yüksəkliyi ilə diqqət çəkən Mərasim (Müayədə) binası yerləşir.[118]

Bəylərbəyi Sarayı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Bəylərbəyi Sarayı

Bəylərbəyi sarayı – İstanbulun Üsküdar rayonunda 1861-1865-ci illərdə inşa olunan Osmanlı sarayı. Üsküdar rayonunun Bəylərbəyi səmtində yerləşən saray dövrün Osmanlı padşahı Sultan Əbdüləzizin sifarişi ilə, erməni əsilli baş memar Sarkis Balyan tərəfindən inşa olunmuşdur.[119] Yay sarayı və əcnəbi dövlət adamlarının qonaq edilməsi məqsədilə hazırlanan sarayın inşaat prosesi 6 avqust 1863-cü ildə başlamış, açılış mərasimi isə 21 aprel 1865-ci ildə cümə salamlığının ardından Sultan Əbdüləzizin iştirakı ilə baş tutmuşdur. O illərdə sarayın inşaat xərcləri təqribən 500 min Osmanlı lirəsi olaraq hesablanmışdır. Sarayın yerləşdiyi ərazinin tarixi Bizans dövrünə qədər gedib çıxır. Belə ki, Bizans imperatoru II Konstansiburada böyük bir xaç heykəli inşa etdirmiş, bu səbəblə bölgə Bizans dövründə stavroz (yunanca xaç deməkdir) bağçaları olaraq adlanmışdır.[120]

Topqapı Sarayı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Topqapı Sarayı

Topqapı sarayıTürkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən və 400 il (1465–1856) Osmanlı sultanlarının iqamətgahı olmuş saray kompleksidir.

Hökmdar iqamətgahı kimi saray təntənəli qəbullar və əyləncə məclislərinin keçirildiyi məkan olmuşdur.[121] Hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərən saray İstanbulun əsas turist məkanlarından biridir. Sarayda Məhəmməd peyğəmbərin əbası və qılıncı kimi müsəlmanlar üçün çox dəyərli olan müqəddəs relikviyalar qorunur. 1985-ci ildən “İstanbulun tarixi ərazisi”nin tərkibində UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxil olan saray iv kriteriyası ilə “Osmanlı dövrü saraylarının ən yaxşı nümunələrindən biri” kimi təsvir edilir.[122]

Saray kompleksi dörd həyət və çoxlu kiçik binalardan ibarətdir. Ən aktiv məskunlaşma dövründə 4.000 insanın yaşadığı saray uzun sahilboyu ərazini əhatə edirdi. Kompleksə məscidlər, xəstəxana, çörəkxanalar və başqa binalar da daxildir. Sarayın inşasına 1459-cu ildə Konstantinopolu işğal etmiş Sultan II Mehmedin əmri ilə başlanmışdır. Sultanların əvvəlki iqamətgahından fərqləndirilməsi üçün saray “Yeni Saray” adlandırılmışdır. Saray XIX əsrdən etibarən Topqapı adlandırılmağa başlamışdır. 1509-cu il zəlzələsi və 1665-ci il yanğınından sonra sarayda əsaslı bərpa işləri aparılmış və saray genişlədilmişdir.[123]

Ulduz sarayı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Ulduz sarayı
Ulduz sarayı — İstanbulda XIX əsrin sonlarında tamamlanan saray kompleksi.
Ulduz Sarayının görünüşü.

Ulduz yüksəkliyində yerləşən köşk və qəsrlərdən ibarət saray kompleksinin ilk binası III Səlim tərəfindən anası Mihrişah Sultana inşa edilən qəsr və atası Sultan III Mustafanın adına inşa etdirdiyi rokoko üslubundakı çeşmədir.[124] Daha sonra Sultan II Mahmud 1834-1835-ci illərdə burada bir köşk inşa etdirmiş, ancaq bu bina günümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Sultan Əbdülməcid isə burada mövcud olan bütün binaları dağıdaraq 1842-ci ildə anası Bəzmialəm Sultan üçün Dilquşə qəsri adlı yeni bir qəsr inşa etdirmişdir.[125]

Hal-hazırda bu qəsr Validə sultan köşkü olaraq tanınır. Sultan Əbdüləziz zamanında da Böyük Mabeyn köşkü, Çit qəsri, Malta köşkü və Çadır köşkü inşa edilmişdir. Sultan II Əbdülhəmid isə taxta çıxdıqdan sonra bir müddət Dolmabağça sarayında yaşamış, daha sonra isə Ulduz sarayına köçmüş və səltənətinin sonuna qədər burada yaşamışdır.[126]

Çırağan Sarayı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Çırağan sarayı

Çırağan sarayı — İstanbulun BeşiktaşOrtaköy rayonları arasında yerləşən Osmanlı sarayı.[127]

Çırağan Sarayının 2008-ci il görüntüləri.

1910-cu ildə baş verən yanğın nəticəsində tamamilə yanıb, günümüzə sadəcə xarici cəbhəsi qalan Hünkar dairəsi sarayın əsas binalarından biridir. XVII əsrdə bu ərazi Qazançıoğlu bağçası adıyla tanınırdı. Övliya Çələbinin qeydlərinə görə, Osmanlı sultanıIV Murad (1623–1640) qızı Əsməhan Qaya Sultana hədiyyə etdiyi bu bağçada bir köşk inşa etdirmişdi. Daha sonra burada Nevşəhərli İbrahim Paşa, xanımı Fatma Sultan üçün böyük bir saray inşa etdirmişdir. Bağçasında, dövrün Osmanlı sultanı III Əhməd (1703–1730) və sədrəzəmi Nevşəhərli İbrahim Paşanın da iştirak etdiyi təntənəli şənliklər keçirilən saray əhali tərəfindən Lalə dövrü boyunca Çırağan (farsca işıq deməkdir ) adlanmağa başlandı. Osmanlı sultanı I Mahmudun (1730–1754) ilk illərində gözdən düşən saray daha sonra padşahın əmriylə bərpa edilərək xüsusilə də, əcnəbi elçilərin qonaq edilməsi üçün təsis edildi. Saray, eyni əsrin sonlarında III Səlimin (1789–1807) bacısı Beyhan Sultana hədiyyə edilsə də, Beyhan Sultan sarayı bəyənməmiş, padşah isə sarayın strukturunu böyüdərək səltənətinin son 2 ilini burada keçirmişdir.[128][129]

Qalata qülləsi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qalata qülləsi

Qalata qülləsi – İstanbul şəhərinin Qalata səmtində yerləşən 528-ci ildə inşa olunmuş tarixi qüllə.[130]

Qalata Qülləsinin görünüşü (2012)

Qalata qülləsi İstanbul şəhərinin əsas simvollarındandır. Qalata qülləsi dünyanın ən qədim qüllələrindən hesab olunur. Qüllə Bizans imperiyasının imperatoru Anastasiusun göstərişi ilə 528-ci ildən inşa olunmağa başlanmışdır. 1204-cü ildə IV xaç yürüşü zamanı ciddi dağıntılara məruz qalan qüllə, 1348-ci ildə İsa Qülləsi adı ilə köhnə qüllənin yerində yenidən inşa olunmuşdur. 1348-ci ildə ikinci dəfə inşa olunan Qalata qülləsi həmin dövrdə Konstantinopol şəhərinin ən hündür binası hesab olunurdu.[131]

Bu gün mövcud olan qüllə 14451446-cı illərdə yüksəldilmişdir. Qüllə türklərin əlinə keçdikdən sonra müxtəlif vaxtlarda təmir olunmuş, özülü bərkidilmişdir. XVI əsrdə qüllədən Kasımpaşa tərsanəsində işlədilən Xristian əsirləri saxlamaq üçün istifadə olunmuşdur. Sultan III Muradın icazəsi ilə ərəb alimi Tağıyəddin tərəfindən Qalata qülləsində Rəsədxana açılmışdır. Həmin Rəsədxana cəmi bir neçə il fəaliyyət göstərmiş və 1579-cu ildə qapadılmışdır. XVII əsrin ilk rübündə IV Muradın hakimiyyəti dövründə Hezarfən Əhməd Çələbi adlı gənc ixtiraçı ucmaq məqsədi ilə qanadlar hazırlamışdır. Uzun müddət davam etmiş təlimlərdən sonra, Hezarfən Əhməd Çələbi 1638-ci ildə Qalata qülləsindən Üsküdar səmtinə qədər uçmuşdur. O, bununla Bosfor boğazının üstündən keçmişdir. Bu uçuş Dünya tarixində insanın ilk əhatəli uçuşu hesab olunur.[132]

Meydanlar[redaktə | əsas redaktə]

Taksim Meydanı (2008-ci il görüntüləri)

Taksim Meydanı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Taksim meydanı

Taksim meydanı — İstanbulun Avropa hissəsində, "Bəyoğlu"[133] məhəlləsində yerləşən meydan. Meydan İstanbul şəhərinin ən məşhur məkanlarından biri, eləcə də böyük alış-veriş, turizm və istirahət ərazisidir. Öz restoranları, mağaza və otelleri ilə məşhurdur.[134]

Günəşli İstanbul səhərində Sultanəhməd Meydanı.

Sultanəhməd Meydanı[redaktə | əsas redaktə]

Günümüzə çox az qalıqları qalan Bizans dövrü əhəmiyyətli tikililəri və abidələri Cıdır meydanı ətrafında inşa edilmişdir. "Böyük saray" – deyə məşhur olan İmperiya sarayı Cıdır meydanının yanından başlayır, aşağılara, dəniz kənarına qədər uzanardı.[135] Prospekt, Romaya qədər uzanan yolun başlanğıcı idi və ilk mozaika daşı da burada qoyulmuşdur. Hamamlar, məbədlər, dini, mədəni, idarə və ictimai mərkəzlər bu parkın yaxınlığında yerləşmişdir. Bizans və Türk dövrlərində də mərkəzi əhəmiyyətini davam etdirmişdir. İstanbulun ən mühüm abidələri Aya Sofiya Məbədi, Sultan Əhməd Məscidi, Türk və İslam Əsərləri Muzeyi və daha çoxu Cıdır meydanın dairəsindədir. Şəhərin əsas küçələri Cıdır meydanı başlayır. Yol kənarları ticarət binları və iqamətgahlarla əhatəlidir.[136]


Parklar[redaktə | əsas redaktə]

Gülhanə Parkı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Gülhanə parkı
Gülhanə Parkının üstdən görünüşü.

Gülhanə Parkı — İstanbul şəhərinin Fatih ilində yer alan tarixi bir parkdır. Alay köşkü, Topqapı sarayıSarayburnu arasında yerləşir. Gülhanə Parkı, Osmanlı imperiyası dönəmində Topqapı sarayının xarici bağçası və içində bir qoruq və qızılgül bağçalarını saxlayardı. Türk tarixində demokratikləşmənin ilk konkret addımı olan Tənzimat fərmanı, 3 Noyabr 1839-cu ildə Abdülmecit dövründə Xarici İşlər Naziri Mustafa Rəşid Paşa tərəfindən Gülhanə parkında oxunmuşdur və bu səbəblə Gülhanə Xətti Hümayunu da deyilir.[137]

İstanbul şəhərinin başçısı Cəmil Paşa (Toppuzlu) zamanında düzəldilərək 1912-ci ildə park halına gətirildi və xalqa açıldı. Ümumi sahəsi 163 dönüm (918,393 mt2lik qədim bir sahə ölçüsüdür. Günümüzdə isə 1000 mt2 sahəyə bərabər olan dekar yerinə istifadə edilir) qədərdir. Parkın girişində sağ tərəfdə İstanbul mer və bələdiyyə sədrlərinin büstləri var. Parkın ortasından iki tərəfi ağaclı yol keçir. Bu yolun sağında və solunda istirahət yerləri, uşaq bağçası var.[138] Boğaza doğru qıvrılaraq yenən yoxuşun dərhal sağında bir Aşıq İbrahim heykəli, yoxuşun sonuna doğru bir az yuxarı hissədə isə Romalılardan qalma Qotlar sütunu vardır.

Sarayburnu parkı qismi qədimdən Sirkəci dəmir yolu xətti üstündən bir körpüylə baş parka bağlıydı. Bu qism sonradan sahilyolu (1958) ilə parkdan ayrılıb. Sarayburnu hissəsində Atatürkün Respublikadan sonra tikilən ilk heykəli (3 Oktyabr 1926) yerləşir. Heykəl, Avstraliyalı memar Kripel tərəfindən aparılmışdır. Atatürk, halqa latın hərflərini halqa ilk dəfə bu parkda 1-ci İl 1928 sentyabr tarixində göstərdi. Atatürkün nəşi Ankaraya göndərilərkən, İstanbuldakı son tədbir Gülhanə Parkının Sarayburnu hissəsində 19 Noyabr 1938-ci iltarixində keçirilib. Tabut, top arabasından 12 general tərəfindən alınaraq Yavuz zirehinə aparılmaq üçün sahildəki bir barjaya yanaşan zəfər destroyerinə qoyulub.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda nəqliyyat – ictimai nəqliyyat, 14 milyondan çox adamın ictimai nəqliyyat xidmətləri ilə təmin edən 5.461 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir. Vilayətdə ictimai nəqliyyat xüsusi şirkətlər və ictimai avtobus, metrobus şəbəkələri, relsli sistemlər, kabel şəbəkələri və dəniz vasitələri tərəfindən həyata keçirilir.[139][140][141]

Osmanlı imperiyasının paytaxtı kimi İstanbulun Avropa tərəfində (tur. Avrupa Yakasında) böyük bir tramvay şəbəkəsi var idi. Atlı tramvay kimi başlayan xətlər elektrik tramvayla əvəz edilmiş, İstanbul Elektrik, Tramvay və Tunel (İETT) qurulmuşdur.[142]

Tramvay[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulda ard-arda keçən qədim tramvaylar.

İstanbulda şəhəriçi daşınma prosesləri 1869-cu ildə Dersaadet Tramvay Şirketi və Tunel təsislərinin qurulması ilə başlayır. 1871-ci ildə şirkət atlı tramvayda dörd marşrutda daşıma proseslərinə başladı. Bu xətlər Azapkapı-Galata, Aksaray-Yeddiqüllə, Aksaray-Topqapı və Eminönü-Aksaray idi və ilk ildə 4,5 milyon adam bu atlardan istifadə etdi. Sonrakı illərdə yeni xətlər əlavə edildi. Bu 1 metr xətt genişliyinə malik dəmiryolda 430 və 45 tramvay maşın işləyə bilərdi. 1912-ci ildə atlı tramvay daşımasına bir il müddətinə ara verildi, çünki Müdafiə Nazirliyi Balkan Müharibəsi zamanı bütün atları cəbhəyə göndərdi. Tramvay şəbəkəsi 2 fevral 1914-cü ildə Catene Tel şirkəti tərəfindən elektrikləşdirilmişdir. 8 iyun 1928-ci ildə Üsküdar və Kısıklı arasında tramvay işə başladı. 1950-ci illərdə tramvay xətlərinin uzunluğu 130 km-ə çatdı. 1956-cı ildə 56 min 270 qatar və 108 milyon sərnişin yaşadı.[140] 27 May devrilməsindən sonra şəhərin tramvay xidməti yaxınlaşmağa başladı. Xətlər silindi və o günün şərtləri əvəzinə daha sürətlə və serialda hərəkət edən yollar inkişaf edə bilərdi. Köhnə tramvay şəhərin avropa tərəfində 12 avqust 1961-ci ilə qədər və Asiya tərəfində 14 noyabr 1966-cı ilədək xidmət verməyə davam etdi.[143]

İstanbul Metrosunun müasir qatarları.

Metro[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul Metrosu ilə bağlı son layihə 1987-ci ildə İRTC-də həyata keçirilən iş idi. Bu iş nəticəsində İstanbul Boğazı ilə Boğaz dəmir yolu tunelini hazırlandı. Bu çalışmada, metro yolu 16.207 metrdir ve stansiyalar Topqapı-Şehremini-Cərrahpaşa-Yeniqapı-Unqapanı-Şişhane-Taksim-Osmanbəy-Şişli-Gayrettəpə-Levent-4-cü Levent ardıcıllıqlı metro xətti fikrini irəli sürmüşdür.

İstanbul metrosunun inşası 1992-ci ildə Taksim və 4. Levent arasında başladı. 2000-ci ildə, hətta sonrakı illərdə də, şimal və cənub xəttinə əlavə edildi və xətt mövcud vəziyyətə çevrildi. Bu gün İstanbulun ilk xətti M2 xətti Yenikapı və Hacıosman arasında xidmət göstərir. İncirli xəttinin cənub hissəsinin uzadılması davam edir.

Mövcud metro xətləri[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul Metro Xəritəsi.

Hal-hazırda İstanbul Metrosunda 13 xətt vardır:

  • F1 (İstanbul metrosu)| F1 xətti (fəaliyyətdədir)
  • F2 (İETT)| F2 xətti (tarixi tunel) (fəaliyyətdədir)
  • F3 (İstanbul metrosu)| F3 xətti (fəaliyyətdədir)
  • F4 (İstanbul metrosu)| F4 xətti (təmir altındadır)
  • M1 (İstanbul metrosu)| M1 xətti (fəaliyyətdədir)
  • M2 (İstanbul metrosu)| M2 xətti (fəaliyyətdədir)
  • M3 (İstanbul metrosu)| M3 xətti (fəaliyyətdədir)
  • M4 (İstanbul metrosu)| M4 xətti (fəaliyyətdədir)
  • M5 (İstanbul metrosu)| M5 xətti (fəaliyyətdədir)
  • M6 (İstanbul metrosu)| M6 xətti (fəaliyyətdədir)
  • M7 (İstanbul metrosu)| M7 xətti (təmir altındadır)
  • T1 (İstanbul metrosu)| T1 xətti (fəaliyyətdədir)
  • T2 (İstanbul metrosu)| T2 xətti (köhnə T5 xətti, fəaliyyətdədir)
  • T3 (İstanbul metrosu)| T3 xətti (fəaliyyətdədir)
  • T4 (İstanbul metrosu)| T4 xətti (fəaliyyətdədir)

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyə Statistika Təşkilatının (TÜİK) hazırlamış olduğu 2013-ci ilin Ünvana Söykənən Əhali Qeyd etmə Sistemi (ADNKS) nəticələrinə görə İstanbulun (İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi və bağlı bələdiyyələrin sərhədləri içindəki əhali) ümumi əhalisi 15.067.724 nəfərdir.[144]

İstanbulun tarixi əhali artımı
İl Əhali sayı İllik artım miqdarı (faizlə)
330 40.000 -
400 400.000 3,34
530 550.000 0,25
545 350.000 -2,97
715 300.000 -0,09
950 400.000 0,12
1200 150.000 -0,39
1453 36.000 -0,56
İl Əhali sayı İllik artım miqdarı (faizlə)
1477 14.803[145] -3,64
1566 600.000 4,25
1817 500.000 -0,07
1860 715.000 0,84
1885 873.570 0,80
1890 874.000 0,01
1897 1.059.000 2,78
1901 942.900 -2,86
İl Əhali sayı İllik artım miqdarı (faizlə)
1914 909.978 -0,27
1927 680.857 -2,21
1935 741.148 1,07
1940 793.949 1,39
1945 860.558 1,62
1950 983.041 2,70
1955 1.268.771 5,24
1960 1.466.535 2,94
İl Əhali sayı İllik artım miqdarı(faizlə)
1965 1.742.978 3,51
1970 2.132.407 4,12
1975 2.547.364 3,62
1980 2.772.708 1,71
1985 5.475.982 14,58
1990 6.629.431 3,90
2000 8.803.468 2,88
2009 12.782.960 4,52
İl Əhali sayı İllik artım miqdarı (faizlə %)
2010 13.120.596 2,64
2011 13.483.052 2,76
2012 13.710.512 1,68
2013 14.160.467 3,28
2014 14.377.018 1,53
2015 14.657.434 1,527

İstanbulun ilçələrinə əsasən aktual əhali sayısı (2018)[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul il əhali sayı: 15.067.724 nəfərdir (2018 sonu). İlin ərazisi isə 5.461 km2'dir. İstanbulda km'2ye 2759 kişi düşməkdədir. (İstanbul Türkiyənin ən sıx illərindən biridir. İstanbulun ən sıx rayon isə 41.333 əhali ilə Güngörəndir.) İstanbulda illik əhali artımının səviyyəsi 0,26% olmuşdur. 1 Fevral, 2019 TÜİK tərəfindən verilən məlumatlara görə İstanbulda ümumilikdə 39 rayon və bələdiyyə (ümumilikdə 40), bu bələdiyyələrdə isə 964 məhəllə olduğu bildirilir.[146]

Əhalinin artış faizi ən yüksək və ən aşağı: Adalar (% 8,13)- Beşiktaş ve Güngörəndir (-% 2,06).

İstanbul rayonlarının əhalisi və artım tempi – Bələdiyyə, Məhəllə, Kənd sayları, Şəhərlilərin sayı, sahəsi və hər rayonun sıxlığı
Rayon Əhalisi (2018) Artımı (% ilə) Bəl. sayı Məhəllə sayı Əhalisi Kənd sayı Kənd əhalisi Şəhərli (% ilə) Ərazisi km2 Sıxlıq
Adalar 16.119 8,13 1 5 16.119 0 0 100,00 11 1.465
Arnavutköy 270.549 3,40 1 38 270.549 0 0 100,00 453 597
Ataşəhir 416.318 -1,67 1 17 416.318 0 0 100,00 25 16.653
Avcılar 435.625 -0,01 1 10 435.625 0 0 100,00 50 8.713
Bağcılar 734.369 -1,89 1 22 734.369 0 0 100,00 23 31.929
Bahçelievler 594.053 -0,74 1 11 594.053 0 0 100,00 17 34.944
Bakırköy 222.668 0,13 1 15 222.668 0 0 100,00 29 7.678
Başakşəhər 427.835 7,84 1 11 427.835 0 0 100,00 107 3.998
Bayrampaşa 271.073 -1,14 1 11 271.073 0 0 100,00 9 30.119
Beşiktaş 181.074 -2,36 1 23 181.074 0 0 100,00 18 10.060
Bəykoz 246.700 -1,75 1 45 246.700 0 0 100,00 310 796
Bəylikdüzü 331.525 5,36 1 11 331.525 0 0 100,00 39 8.501
Bəyoğlu 230.526 -2,57 1 45 230.526 0 0 100,00 9 25.614
Böyükçəkməcə 247.736 1,75 1 24 247.736 0 0 100,00 173 1.432
Çatalca 72.966 5,66 1 39 72.966 0 0 100,00 1.142 64
Çekmeköy 251.937 1,24 1 21 251.937 0 0 100,00 152 1.657
Esenler 444.561 -2,20 1 16 444.561 0 0 100,00 19 23.398
Əsənyurt 891.120 5,27 1 43 891.120 0 0 100,00 43 20.724
Eyüp 383.909 0,73 1 28 383.909 0 0 100,00 228 1.684
Fatih 436.539 0,61 1 57 436.539 0 0 100,00 15 29.103
Gaziosmanpaşa 487.046 -2,19 1 16 487.046 0 0 100,00 12 40.587
Güngörən 289.331 -2,57 1 11 289.331 0 0 100,00 7 41.333
Kadıköy 458.638 1,59 1 21 458.638 0 0 100,00 25 18.346
Kağıtxana 437.026 -1,28 1 19 437.026 0 0 100,00 15 29.135
Kartal 461.155 -0,49 1 20 461.155 0 0 100,00 38 12.136
Küçükçekmece 770.317 -0,01 1 21 770.317 0 0 100,00 44 17.507
Maltepe 497.034 -0,11 1 18 497.034 0 0 100,00 53 9.378
Pendik 693.599 -0,67 1 36 693.599 0 0 100,00 190 3.651
Sancaqtəpə 414.143 2,92 1 19 414.143 0 0 100,00 63 6.574
Sarıyer 342.503 -0,69 1 38 342.503 0 0 100,00 177 1.935
Silivri 187.621 3,93 1 35 187.621 0 0 100,00 858 219
Sultanbeyli 327.798 -0,66 1 15 327.798 0 0 100,00 29 11.303
Sultanqazi 523.765 -0,90 1 15 523.765 0 0 100,00 37 14.156
Şilə 36.516 3,94 1 62 36.516 0 0 100,00 800 46
Şişli 274.289 0,03 1 25 274.289 0 0 100,00 10 27.429
Tuzla 255.468 1,01 1 17 255.468 0 0 100,00 138 1.851
Ümraniye 690.193 -1,39 1 38 690.193 0 0 100,00 46 15.004
Üsküdar 529.145 -0,83 1 33 529.145 0 0 100,00 35 15.118
Zeytinburnu 284.935 -0,85 1 13 284.935 0 0 100,00 12 23.745
İSTANBUL 15.067.724 0,26 39 964 15.067.724 0 0 100,00 5.461 2.759

Maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

İstanbul sadəcə Türkiyənin deyil, həm də Dünyanın ən gözəl şəhərlərindən və tarixi məkanlarından biridir. İstanbul haqqında maraqlı faktlar:[147]

  • 1502-ci ildə İstanbul Dünyanın ən sıx şəhəri idi.[147]
  • İçərsindəki 3.000-dən çox mağaza ilə Qapalı Çarşı, dünyanın ən böyük üstü bağlı bazar rolunu oynayır.
  • Qalata qülləsindən əvvəllər, müşahidə binası, həbsxana və mehmanxana kimi istifadə olunmuşdur.
  • Osmanlı dövründə İstanbulda 1.500-dən çox ümumi tualetlər mövcud idi.[147]
  • Sadəcə İstanbul, Avropa ölkələrinin çoxundan əhalicə böyükdür.
  • İstanbul — iki qitədə yerləşən nadir şəhərlərdən biridir — AvropaAsiya.[148]
  • Əhalisinin mütləq hissəsi müsəlman olan ölkədə Konstantinopol pravoslav kilsəsinin Mərkəzi və Konstantinopol – Yeni Roma və Ümumdünya patriarxı Müqəddəs Arxiyepiskopunun iqamətgahı yerləşir.[149]
  • Bütün tarixi boyu şəhər 10 Roma, 82 Bizans İmperatorunun və 30 Osmanlı sultanın iqamətgahı olmuşdur.
  • İstanbul uzununa 150 km, eninə 50 km ərazini tutur. Şəhərdə hər il təqribən 30 yeni küçə meydana gəlir, yeni yaşayış massivləri salınır.
  • Türkiyənin hər 5 vətəndaşından biri İstanbulda yaşayır.[149]
  • Hər il İstanbulu 10 milyondan çox turist ziyarət edir.

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Bosfor boğazıMərmərə dənizindən İstanbulun panorama görüntüsü.

Qardaş şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Cumhuriyet Dönemi'nde Ankara başkent yapılmışsa da İstanbul kültürel başkent olma özelliğini korumuştur." İstanbul, Anadolu Yayıncılık (1983), s.4086.
  2. İstanbul Büyükşehir ve metropol
  3. "İki kıta üzerine kurulu İstanbul, Türkiye'nin siyasi ve iktisadi merkezi olmayı sürdürmektedir." ("À cheval sur deux continents Istanbul demeure le pôle culturel et économique de la Turquie.") Istanbul, Michelin (2011), s. 106. ISBN 2-06-715438-9, 9782067154384
  4. List of cities proper by population
  5. PriceWaterhouseCoopers: U.K. Economic Outlook and Global City GDP Ranking 2005–2020 Full Report (PDF faylı)
  6. İstanbula Merhaba isimli çalışma – 12 Yanvar, 2009-cu ildə bu mənbədən arxivlənmişdir.
  7. T.C. Kültür Bakanlığı Osmanlı başkentleri sayfası. - İstifadə tarixi: 2 aprel, 2019
  8. [1] T.C. Kültür Bakanlığı Osmanlı başkentleri sayfası.
  9. Qaya, Öndər (2010). "Byzas'ın yerinden Konstantin'in şehrine: İstanbul". "Cihan Payitahtı" – İstanbul kitabından. İstanbul: Timaş. ss. səhifə. 15-23. ISBN 978-605-114-165-5.
  10. "Çağlar boyu İstanbul". Buraxılış tarixi: 29 İyun 2010.
  11. "History of sedimentary infilling of Yarimburgaz Cave (PDF faylı), Buraxılış tarixi: 29 İyun, 2010 (İngiliscə)
  12. "İstanbul'un en eski yerleşimi: Yarımburgaz Mağaraları" 22 Yanvar, 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Buraxılış tarixi: 29 İyun, 2010
  13. "İstanbul". Təməl Britannica. IX. İstanbul: Əsas Buraxılış. 1993. ss. səhifə 115.
  14. Qaya Öndər (2010). "Bizansın yerindən Konstantinin Şəhərinə: İstanbul". Cihan Paytaxtı İstanbul. İstanbul: Timaş. ss. səhifə 15-23. ISBN 978-605-114-165-5.
  15. 15,0 15,1 15,2 Təməl Britannica. IX. İstanbul: Əsas Buraxılış. 1993. ss. səhifə 115.
  16. 16,0 16,1 16,2 "Kelimebaz: İstanbul". 29 Oktyabr 2013 tarixində mənbəsindən arxivləndi. Giriş tarixi: 30 İyun 2010.
  17. Georgacas, Demetrius John (1947). "The Names of Constantinople". Transactions and Proceedings of the American Philological Association. The Johns Hopkins University Press. Buraxılış 78, səhifə 347–67. doi:10.2307/283503
  18. Evans 2000, səhifə 16
  19. 3sat HD, Ein Film von Albrecht Knechtel & Tuğrul Artunkal, Kamera Frank-Peter Lehmann, Produktion Albert Knechtel/Rilana Film im Auftrag des 2DF in Zusammenarbeit mit arte, 2010
  20. İstanbulun Tarihi hakkında makale – 10 Mart, 2019 tarixində arxivlənmişdir.
  21. Yarımburgaz Mağarası kazıları 1 Aprel 2009
  22. İstanbul'un Tarihçesi, harika.istanbul.gov.tr 2009-07-28 tarixində məlumatlar alınmışdır.
  23. BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Yanvar 10, 2009-cu ildə yayımlanmışdır. Yanvar 11, 2009 tarixində bərpa edildi.
  24. "Hürriyet: Bu keşif tarihi değiştirir (2 Oktyabr 2008)". Hurriyet.com.tr. 23 May 2009. 1 Sentyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. İstifadə tarixi: 28 May 2009.
  25. "Hürriyet: Photos from the Neolithic site, circa 6500 BC". 18 Noyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 28 May 2009.
  26. "Cultural Details of Istanbul". Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism. 6 İyul 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 2 Sentyabr 2007.
  27. "The Early History of Constantinople". 18 Sentyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 12 İyul 2008.
  28. "İstanbul'un tarihteki isimleri". Istanbulhotels.net. 16 Avqust 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 24 İyul 2009.
  29. İstanbulun tarihi – İstanbul Shopping Fest. İstifadə tarixi: 2 Aprel, 2019
  30. Fetihle gelen yenilikler – CazForum Sitesi. İstifadə tarixi: 29 Mart, 2007
  31. 1509 Büyük İstanbul Depremi (Türkçə Vikipediya). İstifadə tarixi: 2 Aprel, 2019
  32. Tanzimat Fermanı yenilikleri. İstifadə tarixi: 2 Mart, 2009
  33. İstanbul'un işgaliAtatürk "Atam" Səhifəsi. İstifadə tarixi: 2 Mart, 2007
  34. Türkiye cumhuriyeti nüfus sayımları. İstifadə tarixi: 5 May, 2009
  35. 1973 ilində Boğaziçi Köprüsünün açılış videosu. Yüklənmə tarixi: 2009-07-28
  36. "Qanun №2972" (PDF). 5 Mart 2016 tarixində bu mənbədən (PDF) arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  37. "Kanun No. KHK/195" (PDF). 5 Mart 2016 tarixində bu mənbədən (PDF) arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  38. "Kanun No. 3030" (PDF). 4 Mart 2016 tarixində bu mənbədən (PDF) arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  39. "Kanun No. 5216". 13 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  40. "Nasıl oluştu". 26 İyun 2012 tarixində bu mənbədən arxivləşdirildi. Yayımlanma tarixi: 3 Noyabr 2009.
  41. "Doğal yapı". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopediyası. III. İstanbul: Arkın. ss. sf. 76, 77, 78, 79.
  42. 42,0 42,1 İstanbulun iqlimi barədə sənədli yazı
  43. "Yıllık Toplam Yağış Verileri – Meteoroloji Genel Müdürlüğü". 15 Aprel 2016 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 19 May 2010.
  44. "İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler" (PDF faylı). 22 May 2014 tarixində bu mənbədən (PDF faylı) arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 27 İyun 2010.
  45. "Istanbul, Turkey – Climate data". Weather Atlas.
  46. "Büyükşehir Belediyesi Sınırları İçerisinde İlçe Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun". 2 Aprel 2010 tarixində bu məqalədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi : 7 Dekabr 2009.
  47. "İstanbul'un yeni 'İlçe' haritası çizildi". 16 Aprel 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 7 Dekabr 2009.
  48. "İstanbul ilinin yeni haritası". 4 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 7 Dekabr 2009.
  49. "İstanbul il ve ilçe alan bilgileri". 27 May 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 7 Dekabr 2009
  50. "İstanbul Büyükşehir Belediyesi yetki alanı". 4 İyun 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 7 Dekabr 2009.
  51. "İBB'ye yapılan Bilgi Edinme Başvurusu'nun taranmış yanıtı". 22 Noyabr 2015 tarixində bu mənbədə arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 21 Yanvar 2010.
  52. 52,0 52,1 52,2 "Ormanlar". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopediyası. VI. İstanbul: Arkın. ss. səhifə 138, 139, 140.
  53. "İstanbul meşələri". Atlas jurnalı. 107-ci buraxılış. İstanbul: Doğan. ss. səhifə 105.
  54. "İstanbul Boğazı". Aylık coğrafya ve keşif dergisi Atlas. Buraxılış 180. İstanbul: Doğan Burda. 2008. ss. səhifə 106.
  55. 55,0 55,1 "Korular". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopediyası. V. İstanbul: Arkın. ss. səhifə 71, 72, 73, 74, 75.
  56. "İstanbul'da suyun tarihçesi". 27 Aprel 2015 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 29 İyun 2010.
  57. "Kemerler: Suyun yolları". 25 Aprel 2014 bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 29 İyun 2010.
  58. "Su havzalarının durumu". 27 Aprel 2015 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 3 İyul 2010.
  59. "DSİ, 14. Bölge Müdürlüğü". 4 Fevral 2016 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 3 İyun 2010.
  60. 60,0 60,1 "İstanbul'un dereleri". 25 Aprel 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 3 İyul 2010.
  61. Halifeliğin son merkezi İstanbul Atatürk Araşdırma Mərkəzi veb-səhifə, 23 İyun 2009 tarixində yayımlandı.
  62. Tahsin Öz, İstanbul Camileri ı,ıı, TTK Ankara 97.3.bs.
  63. Halifeliğin son merkezi İstanbul Atatürk Araştırma Merkezi başkanlığı resmi web sitesi, 23 İyul 2009 tarixində istifadə edildi.
  64. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı resmi web sitesi, 3 Mart 1924 Halifeliğin Kaldırılması. 23 İyul 2009 tarixində istifadə edildi.
  65. T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı resmi web sitesi.
  66. Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul. Marc Baer. University of California, Irvine. İstifadə tarixi: 1 Mart, 2009
  67. "Batı Trakya Türkleri". www.hrw.org. 6 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 22 İyun 2009
  68. The European Union and Border Conflicts: The EU and Cultural Change in Greek-Turkish Relations (PDF)
  69. Nikolaus Himmler, Ruth Lochar, Hildegard – Günümüzdə, bir çox müasir yerləşim və iş sahələri növündən çox vacib bir rol oynayır. Şəhərin nüfuzunun 3də 1 hissəsinə ev sahibliyi etməkdədir. İstanbulun tarixi bölgələrindən olan şərqəqərbə getdikcə çox böyük fərqlər görülür. Ən uzun göydələnlər və ofis binaları Avropa tərəfində, özəlliklə Ləvənt, Məcidiyyəköy və Maslakda toplaşarkən, Asiya tərəfində isə Kadıköy rayonundaki Kozyatağı məhəlləsi göz çəkər. XX əsrdə şəhərin gözəçarpacaq dərəcədə böyüməsi, qərbdən şərqə baş verən böyük köçə səbəb olmuşdur. Toma, (Ed.) (2008). "Türkiye". Museums of the World. 1. Münih. səhifələr. 690, 691, 692, 693, 694, 695.
  70. İstanbul'daki sinagogların listesi (az. İstanbuldaki sinaqoqların siyahısı) İngiliscə Vikipediya. İstifadə tarixi: 5 Aprel, 2019
  71. Neve Şalom Sinagogu Vakfı web sitesi. Türkçe, 24 İyul 2009 tarixində yayımlandı.
  72. 72,0 72,1 "İller itibarı ile iktisadi faaliyet kollarına göre Gayri Safi Yurtiçi Hasıla". Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  73. "Turkey's new rich find the Midas touch". The Sunday Times qəzeti tərəfindən. 9 Mart 2008 tarixində arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 18 İyun 2009.
  74. "4 Türk şehri dünya zirvesinde!". Milliyet Xəbər veb-səhifəsi. 23 Yanvar 2015. 6 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 24 Yanvar 2015.
  75. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası resmi web sitesi 24 İyul 2009 tarixində Vikipediya səhifəsində yayımlanmışdır.
  76. İMKB'nin tarixçəsi 24 İyul 2009 tarixindən Vikipediyada yayımlanmışdır.
  77. "Ottoman Bank Museum: History of the Ottoman Bank". Obarsiv veb-səhifəsi 31 Yanvar 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 24 İyul 2009.
  78. "Ottoman Bank Museum". Ottoman Bank Museum. 4 Oktyabr 2011 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 18 İyun 2009.
  79. İstanbul ziyarətçilərinin sayı 8 milyonu ötdü. – Haberler Türkiyə. Yayımlanma tarixi: 10 Yanvar 2011
  80. "Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçilerin geldikleri destinasyona göre sıralaması". Yayınlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  81. 81,0 81,1 "Milliyetlerine göre İstanbul'a gelen yabancılar". 25 Aprel 2014 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayınlanma tarixi: 4 İyul 2010
  82. Göncüoğlu, Süleyman Faruk (2010). "İlk fuar". İstanbul'un İlkleri Enleri. İstanbul: Ötüken. s. 134. ISBN 978-975-437-753-8.
  83. "Turizm". Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. VII. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları. 1993. ss. səhifə. 304-305.
  84. 84,0 84,1 "Sayılarla İstanbul". 17 İyun 2016 tarixində bu qaynaqdan arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  85. 85,0 85,1 Nikolaus Himmler, Ruth Lochar, Hildegard. Toma, (Ed.) (2008). "Türkiye". Museums of the World. 1. Münih. səhifələr: 690, 691, 692, 693, 694, 695.
  86. "Doğal güzellikler". 29 Oktyabr 2013 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  87. 87,0 87,1 87,2 "İstanbul bitkisel üretim durumu : 2009". Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  88. "Tarım". Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. VII. İstanbul: Tarih Vakfı Buraxılışları. 1993. ss. səhifə. 210, 211, 212.
  89. İ.Ü. Bilgisayar Mühəndisliyi. "History of Istanbul University (Turkish)". Istanbul.edu.tr. 3 Avqust 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  90. "T.C. MEB, Kuruluş Yıllarına Göre Üniversitelerimiz sayfası". 23 İyul 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyun 2009.
  91. "World Oldest Universities". Topuniversities. 17 Yanvar 2009 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  92. "Boğaziçi Üniversitesi resmî saytı, Əlaqə bölməsi". 16 May 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyun 2009.
  93. "Galatasaray Üniversitesi resmî səhifəsi, Əlaqə bölməsi". 13 Temmuz 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  94. "İstanbul Üniversitesi resmî səhifəsi, Əlaqə bölməsi (İngiliscə)". 21 İyun 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Erişim tarihi: 4 İyun 2009.
  95. "İstanbul Teknik Üniversitesi rəsmî sitesi, Əlaqə bölməsi". 16 Fevral 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  96. "Marmara Üniversitesi rəsmî saytı, Əlaqə bölməsi". 19 Oktyabr 2012 tarixində bu qaynaqdan arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  97. "Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi rəsmi səhifəsi, Əlaqə bölməsi". 3 Aprel 2016 tarixində bu qaynaqdan arxivləşdirildi. İstifadə tarixi: 4 İyun 2009.
  98. "Yıldız Teknik Üniversitesi rəsmi səhifəsi, əlaqə bölməsi". 12 Sentyabr 2010 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  99. "İstanbul Medeniyet Üniversitesi rəsmi saytı". 22 Dekabr 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 12 Avqust 2011.
  100. "Türk-Alman Üniversitesi rəsmi saytı, əlaqə bölməsi". 24 İyun 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 26 Aprel 2013.
  101. "Universitetin rəsmi veb-səhifəsi". 7 Fevral 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  102. "Bağçaşəhər Universiteti rəsmi veb-səhifəsi, əlaqə bölməsi". 7 Fevral 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  103. "Galatsaray Lisesi Tarihi". gsu.edu.tr. 10 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  104. İstanbul Erkek Lisesi veb səhifəsi 27 İyul 2009 tarixində yayımlandı.
  105. Kadıköy Anadolu Lisesi veb səhifəsi 27 İyul 2009 tarixində yüklənmişdir.
  106. Cağaloğlu Anadolu Lisesi Veb səhifəsi. 21 Sentyabr 2010 tarixində yayımlanmışdır.
  107. 107,0 107,1 Xarici Siyasət İqtisadiyyat Bürosu (2006). Emerging Turkey. Oxford Business Group. s. 176. ISBN 1-902339-47-9.
  108. Briggs, Helen (19 Dekabr 2006). "Health – Personal story: IVF in Istanbul". BBC Xəbərləri. Yayımlanma tarixi: 27 İyun 2009.
  109. "CIA — The World Factbook". CIA. 27 Avqust 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 27 İyul 2009.
  110. 110,0 110,1 110,2 "İstanbul Sağlık Müdürlüğü". 30 Dekabr 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 5 İyul 2010.
  111. 111,0 111,1 "Sağlık platformu". 18 Avqust 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 5 İyul 2010.
  112. "İstanbul'da suyun tarihi". iski.gov.tr. 10 May 2013 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  113. "İSKİ İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi: Tarixçəsi". Istanbul water and sewerage administration (history). 1 Oktyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 27 Mart 2009.
  114. 114,0 114,1 114,2 "Posta Nezareti'nin kurulması". ptt.gov.tr (PTT Genel Müdürlüğü). 20 Yanvar 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  115. Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace – Yayımlanma tarixi: 29 Mart 2019
  116. Haluk Y. Şehsuvaroğlu, "İstanbul Sarayları", T.T.O.K. Yayınları, ş.a.y., İyul/1955, s. 3-5. Yayımlanma tarixi: 29 mart, 2019
  117. Önder, Mehmet (1999). Türkiye Müzeleri. Ankara: Türkiye İş Bankası. s. 223. ISBN 975-458-044-8.
  118. Mustafa Cezar, "Sanatta Batıya Açılışta Saray Yapıları ve Kültürün Yeri", tebliğ. Millî Saraylar Sempozyumu, səhifə 63.
  119. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 2, İstanbul, 1994, səhifə 206
  120. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 6, İstanbul,1992, səhifə 77
  121. Katie Hallam, (Ed.) (2009). The Traveler's Atlas: Europe (İngilizce). Londra: Barron's Educational Series. s. 119. ISBN 0-7641-6176-8. About 4,000 people once lived in the Topkapı Palace
  122. "Topkapı Sarayı'nın Kısa Tarihçesi". 10 Fevral 2010 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayınlanma tarixi: 19 May, 2018.
  123. Nikolaus Himmler, Ruth Lochar, Hildegard Toma, (Ed.) (2008). "Türkiye". Museums of the World. 1. Münih. səhifələr: 690, 691, 692, 693, 694, 695.
  124. Önder, Mehmet (1999). Türkiye Müzeleri. Ankara: Türkiye İş Bankası. s. 229. ISBN 975-458-044-8.
  125. İstanbul Yıldız Sarayı hakkında bilgiler – İstanbul Yıldız Sarayı Resmi Web-Site – Yayımlanma tarixi: 29 Mart, 2019
  126. T.C. Kültür Bakanlığı Yıldız Sarayı sayfası – T.C Kültür Bakanlığı Resmi Site. Yayımlanma tarixi: 29 Mart, 2019
  127. 1910 Çırağan Sarayında baş vermiş yangın hakkında Kültür Bakanlığı – Yayımlanma tarixi: 29 mart, 2019
  128. İstanbul Büyükşehir Belediyesi – Çırağan Sarayı hakkında – Yayımlanma tarixi: 13 Fevral, 2014
  129. İstanbul Çırağan Sarayı tanıtımı.
  130. Qalata Qülləsi haqqında faktlar – Yayımlanma tarixi: 29 mart, 2019
  131. "Trading Posts and Fortifications on Genoese Trade Routes from the Mediterranean to the Black Sea" (İngilizce). UNESCO. 12 Sentyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 25 İyun 2015.
  132. Mike Gerrard (2009). Katie Hallam (Ed.). The Traveler's Atlas: Europe (İngiliscə). London: Barron's Educational Series. ss. 118-119. ISBN 0-7641-6176-8. The Galata Tower was the tallest building in Istanbul at 219½ feet (66.9 m) when it was built in 1348.
  133. "İstanbul semtlerinin adı nereden geliyor?". 24 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi.
  134. Çelebi, Mevlüt (2006). Taksim Cumhuriyet Anıtı. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi. ISBN 975-16-1910-6.
  135. Şehri- İstanbul At Meydanı sayfası. - İstifadə tarixi: 29 mart, 2019
  136. İstanbul Sultanahmet Meydanı haradır? - Rəsmi İBB səhifəsi – istifadə tarixi: 29 mart 2019
  137. "Tanzimat Fərmanı: Gülhane Hattı Hümayunu (1839)". Anayasa.gen.tr. 25 Aprel 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 17 İyun 2013.
  138. İstanbul, Gülhane Parkı Tanıtım Sayfası – Archive.is – istifadə tarixi: 15 May 2018
  139. "İstanbul Deniz Otobüsleri : Tarixçə". 13 May 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 5 İyun 2010.
  140. 140,0 140,1 "Raylı Sistem Müdürlüğü". 14 Aprel 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 5 İyul 2010.
  141. "İETT toplu taşıma araçları". 3 Aprel 2013 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 5 İyul 2010.
  142. "İETT Özel Halk Otobüsleri". 3 Aprel 2013 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 5 İyul 2010.
  143. "Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları rəsmi veb-səhifəsi, Tarihçe sayfası". 7 Yanvar 2010 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyun 2009.
  144. İstanbul Nüfusu 2018 Gerçek Zamanlı – Yayımlanma tarixi: 29 Mart, 2019
  145. Ortaylı, İlber. İstanbul'dan Sayfalar. İstanbul: Alkım Çap evi. ss. səhifə 286. ISBN 9944-1-4801-6.
  146. TÜİK tərəfindən verilmiş məlumatlar (1 Fevral 2019-cu ilə əsasən)
  147. 147,0 147,1 147,2 İstanbul hakkında ilginç bilgiler – Onedio – İstifadə tarixi: 28 mart, 2019
  148. İstanbul haqqında maraqlı faktlar – İstafadə tarixi: 28 mart, 2019
  149. 149,0 149,1 Türkiyə haqqında maraqlı faktlar və məlumatlar – blogspot – istifadə tarixi: 28 mart 2019

Biblioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

  • ʻAner, Nadav (2005). The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline. Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd.. ISBN 978-965-229-346-6.
  • Athanasopulos, Haralambos (2001). Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law. Jefferson, NC: McFarland & Company, Inc.. ISBN 978-0-7864-0943-3.
  • Barnes, Timothy David (1981). Constantine and Eusebius. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-16531-1.
  • Baynes, Norman H. (1949). Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-674-16531-1.
  • Béhar, Pierre (1999). Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique. Paris: Éditions Desjonquères. ISBN 978-2-84321-015-0.
  • (1998) A History of Eastern Europe: Crisis and Change. New York and London: Routledge. ISBN 978-0-415-16111-4.
  • (2010) A Social History of Ottoman Istanbul. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13623-5.
  • (2009) The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque. Oxford University Press, 1. ISBN 978-0-19-530991-1. 11 April 2013 tarixində istifadə olunub. “Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century BCE...”
  • Brink-Danan, Marcy (2011). Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance, New Anthropologies of Europe. Bloomington, IN: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35690-1.
  • Brummett, Palmira Johnson (2000). Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911. Albany, NY: SUNY Press. ISBN 978-0-7914-4463-4.
  • Cantor, Norman F. (1994). Civilization of the Middle Ages. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-092553-6.
  • Çelik, Zeynep (1993). The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-08239-7.
  • Chamber of Architects of Turkey (2006). Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula. Istanbul: Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch. ISBN 978-975-395-899-8.
  • Chandler, Tertius (1987). Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Lewiston, NY: St. David's University Press. ISBN 978-0-88946-207-6.
  • Connell, John (2010). Medical Tourism, CAB Books. Wallingford, Eng.: CABI. ISBN 978-1-84593-660-0.
  • Dahmus, Joseph (1995). A History of the Middle Ages. New York: Barnes & Noble Publishing. ISBN 978-0-7607-0036-5.
  • De Sélincourt, Aubery (2003). The Histories, Penguin Classics. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-044908-2.
  • De Souza, Philip (2003). The Greek and Persian Wars, 499–386 B.C. London: Routledge. ISBN 978-0-415-96854-6.
  • (2007) Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-919-5.
  • (2011) "Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul", Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects. London & New York: Springer, 715–34. ISBN 978-90-481-9919-8.
  • El-Cheikh, Nadia Maria (2004). Byzantium Viewed by the Arabs. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-932885-30-2.
  • Finkel, Caroline (2005). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02396-7.
  • Freely, John (1996). Istanbul: The Imperial City. New York: Viking. ISBN 978-0-670-85972-6.
  • Freely, John (2000). The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara. Woodbridge, Eng.: Companion Guides. ISBN 978-1-900639-31-6.
  • Freely, John (2011). A History of Ottoman Architecture. Southampton, Eng.: WIT Press. ISBN 978-1-84564-506-9.
  • Georgacas, Demetrius John (1947). "The Names of Constantinople". Transactions and Proceedings of the American Philological Association 78: 347–67. DOI:10.2307/283503.
  • (2005) Turkish: A Comprehensive Grammar, Comprehensive Grammars. Abingdon, Eng.: Routledge. ISBN 978-0-415-21761-3.
  • (2010) Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-58011-3.
  • Grant, Michael (1996). The Severans: The Changed Roman Empire. London: Routledge. ISBN 978-0-415-12772-1.
  • Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Oxford: John Wiley and Sons. ISBN 978-1-4051-8471-7.
  • Gül, Murat (2012). The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City, Revised Paperback, London: IB.Tauris. ISBN 978-1-78076-374-3.
  • Harter, Jim (2005). World Railways of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings, illustrated, Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8089-6.
  • (1977) The Cambridge History of Islam, illustrated, reprint, Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29135-4.
  • Isaac, Benjamin H. (1986). The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest, illustrated, Leiden, the Neth.: BRILL. ISBN 978-90-04-06921-3.
  • (2008) Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age, USAK Publications. Ankara: USAK. ISBN 978-605-4030-01-9.
  • Karpat, Kemal H. (1976). The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization, illustrated, Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20954-0.
  • (1999) Istanbul: Between the Global and the Local. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-9495-2.
  • King, Charles (2014). Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul. Norton & Cy. ISBN 978-0-393-08914-1.
  • (2009) Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies. New York: Sterling Publishing Company, Inc.. ISBN 978-1-4027-6207-9.
  • (2009) Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning, Urban and Regional Planning and Development. Surrey, Eng.: Ashgate Publishing, Ltd.. ISBN 978-0-7546-7565-5.
  • (2012) World Film Locations: Istanbul. Bristol, Eng.: Intellect Books. ISBN 978-1-84150-567-1.
  • Köse, Yavuz (2009). "Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)", Ottoman and Republican Turkish Labour History. Cambridge: Cambridge University Press, 91–114. ISBN 978-0-521-12805-6.
  • Landau, Jacob M. (1984). Atatürk and the Modernization of Turkey. Leiden, the Neth.: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-07070-7.
  • Limberis, Vasiliki (1994). Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople. London: Routledge. ISBN 978-0-415-09677-5.
  • Lister, Richard P. (1979). The Travels of Herodotus. London: Gordon & Cremonesi. ISBN 978-0-86033-081-3.
  • Mansel, Philip. Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924 (2011)
  • (2009) Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-1025-7.
  • Morris, Ian (October 2010). Social Development (PDF), Stanford, Calif.: Stanford University. 5 July 2012 tarixində istifadə olunub.
  • Necipoğlu, Gülru (1991). Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. Cambridge, MA: The MIT Press. ISBN 978-0-262-14050-8.
  • Necipoğlu, Gülru (2010). From Byzantion to Istanbul. Istanbul: SSM. ISBN 978-605-4348-04-6.
  • Norris, Pippa (2010). Public Sentinel: News Media & Governance Reform. Washington, DC: World Bank Publications. ISBN 978-0-8213-8200-4.
  • Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). Istanbul, Turkey, OECD Territorial Reviews. Paris: OECD Publishing. ISBN 978-92-64-04371-8.
  • Oxford Business Group (2009). The Report: Turkey 2009. Oxford: Oxford Business Group. ISBN 978-1-902339-13-9.
  • Papathanassis, Alexis (2011). The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism. Berlin: Springer. ISBN 978-3-8349-3062-0.
  • Quantic, Roy (2008). Climatology for Airline Pilots. Oxford: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-69847-1.
  • Reinert, Stephen W. (2002). "Fragmentation (1204–1453)", The Oxford History of Byzantium. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814098-6.
  • Reisman, Arnold (2006). Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision. Washington, DC: New Academia Publishing, LLC. ISBN 978-0-9777908-8-3.
  • Roebuck, Carl (1959). Ionian Trade and Colonization, Monographs on Archaeology and Fine Arts. New York: Archaeological Institute of America. ISBN 978-0-89005-528-1.
  • Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites, 2nd, Jefferson, NC: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-2248-7.
  • Rôzen, Mînnā (2002). A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566, illustrated, Leiden, the Neth.: BRILL. ISBN 978-90-04-12530-8.
  • Sanal, Aslihan (2011). New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy, illustrated, Experimental Futures, Chapel Hill, NC: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4912-9.
  • Schmitt, Oliver Jens (2005). Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" (German). Munich: Oldenbourg. ISBN 978-3-486-57713-6.
  • (1977) History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29166-8.
  • (2004) Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia. London: Reaktion. ISBN 978-1-86189-118-1.
  • Taşan-Kok, Tuna (2004). Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change. Delft, the Neth.: Eburon Uitgeverij B.V.. ISBN 978-90-5972-041-1.
  • Taylor, Jane (2007). Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne. New York: Tauris Parke Paperbacks. ISBN 978-1-84511-334-6.
  • (2011) "Strategic Role of Water Resources for Turkey", Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation. London & New York: Springer. ISBN 978-3-642-19635-5.
  • (2010) in Time Out Guides: Time Out Istanbul. London: Time Out Guides. ISBN 978-1-84670-115-3.
  • Turan, Neyran (2010). "Towards an Ecological Urbanism for Istanbul", Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability, Library for Sustainable Urban Regeneration. London & New York: Springer, 223–42. ISBN 978-4-431-99266-0.
  • (2004) Urban Transport and the Environment: An International Perspective. Amsterdam: Elsevier. ISBN 978-0-08-044512-0.
  • Wedel, Heidi (2000). The Kurdish Conflict in Turkey. Berlin: LIT Verlag Münster, 181–93. ISBN 978-3-8258-4744-9.
  • Wynn, Martin (1984). Planning and Urban Growth in Southern Europe, Studies in History, Planning, and the Environment. Los Altos, CA: Mansell. ISBN 978-0-7201-1608-3.