İstifadəçi:Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
Shamakhi Astrophysical Observatory named after Nasraddin Tusi
Ölkə: Azərbaycan
Yaradılıb: 1959
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Şamaxı r., Y.Məmmədəliyev qəsəbəsi
Ştatın sayı: 150
Rəhbərlik
Rəhbər: prof. Cəlilov Namiq Sərdar oğlu
Birinci müavin: f.r.e.d. Babayev Elçin Səfəralı oğlu
Müavin: f.e.d. Mikayılov Xıdır Mustafa oğlu
Sayt
www.shao.az
Resedxana
Resedxana
Resedxana

Mündəricat

Astronomiya tarixi[redaktə | əsas redaktə]

N.Tusiyə qədərki dövr[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi araşdırmalardan aydın olur ki,  qədim Yunanıstan, Çin, Hindistan, Misir və başqa ölkələrin alimlərinin  Kainatın quruluşu haqqında elmi əsasları olan fikirləri formalaşmış və astronomiyaya aid olan bir sıra kitablar tərtib olunmuşdur.. Həmin dövrün  məşhur alimlərindən  Hipparx, Ptolomey, Aristotel  və başqalarının xidmətlərini qeyd etmək lazımdır. Göy sferinin ilk qlobusunu b.e.ə. II-ci əsrdə yaşamış Hipparx hazırlamışdır. Deyilənlərə əsasən aydın olur ki, ilk dəfə Hipparx ulduzları öz parlaqlığına  görə ayırmış və Armilar dairəsi adlanan müşahidə cihazını  kəşf etmişdir.Aristotel Kainatın quruluşu  haqqında öz dövrünə görə yeni bir sistem yaratmışdır. Ptolomey isə Planetlərin Geosentrik sisteminin (mərkəzdə Yer olmaqla) yaradıcısı olmuşdur. Onun əsas elmi işi “Almagest” və ya “Məcəsti” adlanan astronomik  əsərdir. Bu kitabın adının belə bir şəklə düşməsi əsrlər boyu ondan istfadə olunması ilə əlaqədardır. Ptolomeyin “Geosentrik sistem” adlanan məşhur əsəri 1400 il hakimi- mütləq olmuş və yalnız Kopernikin heliosntrik sisteminin kəşfindən sonra iflasa uğramışdır.[1]

 Ptolomeydən sonra, şərq alimləri tərəfindən  onun dünya görüşünün doğru olmadığını subut edən dəlillər toplanmışdır. Onlardan Əlbəttanini, Əbul Vəfanı, Əl Sufuni və s. göstərmək olar. Tarixi araşdırmalar X əsrdə Şərqdə üç böyük elmi mərkəzin oldugunu göstərir: Misirdə Qahirə Rəsədxanası, İranda Rey rəsədxanası, Orta Asiyada Məmun Akademiyası. X əsrdəki Qahirə rəsədxanasının banisi və elmi rəhbəri İbn Yunis olmuşdur (1009cu ildə vəfat etmişdir). Rey şəhərindəki rəsədxananı Əbdürrahman ben Ömər Əbül Hüseyin Əl Sufi (903-986) təsis etmişdir. Nəsirəddin Tusidən əvvəl yaşamış və səmərəli elmi fəaliyyət göstərmiş alimlərdən bəhs etdikdə mütləq Ömər ibn Ibrahim Əl Xəyyam, Qiyasəddin Əbül Fəth qeyd edilməlidir. 1074-cü ildə Xəyyam Nizamül Mülk tərəfindən Cəlaləddin Məlik Şah Səlcuqinin sarayında dəvət edilmişdir. Məlik şah İsfahan şəhərini özünə paytaxt seçdikdən sonra orada rəsədxana təsis etmiş və həmin rəsədxananın baş astronomu Ömər Xəyyam, astronomları isə Əbu Müzəffər Sfaranı və Məmun ben Əl Həcəb əl Vəsiti təyin edilmişdir. Bu rəsədxananın qarşısına astronomiya təqviminin islahatı məsələsi əsas məsələ kimi qoyulmuş və müvəffəqiyyətlə həll olunmuşdur. Nəsirəddinin sələflərinin elmi əsərlərinin kiçik xülasəsi göstərir ki, Nəsirəddinə qədər şərq alimləri dünya elm xəzinəsinə böyük hədiyyələr bəxş etmişlər.  Nəsirəddin Tusi bunları möhkəm mənimsəməli və bu əsaslar üzərində səmərəli yaradacılıq işləri aparmalı olmuşdur.[1]

Asronomiya tarixində Nəsirəddin Tusi dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd  Nəsirəddin Tusi 1201-ci il  fevral ayının 17-də Cənubi Azərbaycanın Həmədan şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini atasından alan Nəsirəddin sonralar dövrünün ən şöhrətli müəllim və müdərrisi hesab edilən Fəridəddin Damadin yaninda oxumağa başlamışdır. O, İbn Sina məktəbinin yetişdirməsi idi və bu xətt Tusinin yaradıcılığında  öz izlərini qoymuşdur.

     Alimlərin çoxunun  fikri belədir ki, Tusi ləqəbini Nəsirəddin gəncliyini Xorasanın ən böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biri sayılan Tus şəhərində  keçirilməsi ilə əlaqədar olaraq götürmüşdür.

     N.Tusi otuz yaşina çatan zaman Qəhistan hakimi ( Qəhistan ismaillərinin başçısı) Nəsirəddin Möhtəşəm tərəfindən fəxri qonaq kimi qəbul olunmuşdur. Burada N.Tusiyə Məmun Akademiyasının alimi ( özündən  iki əsr əvvəl yaşamış ) Əbu Əli Miskaihin “Təkzibül-əxlaq “ (“Əxlaqın təmizliyi”) əsərini ərəbcədən fars dilinə tərcümə etmək təklif edilmişdir.  N.Tusi bu təklifdən müdrikliklə imtina etmiş və 1235-ci ildə bütün şərqdə tezliklə şöhrət qazanmış, özünün “Əxlaqi Nasiri” əsərini yaradaraq ona ithaf etmişdir.[1]

     Bu əsər yazılandan bir qədər sonra Nəsirəddin həşşaşilər  tərəfindən həbs edilərək Əlamut qalasına göndərilir.Hərçənd ki, N.Tusinin həbs olunması səbəbləri də  ziddiyyətli şərh olunur.Şərhlərdən birinə görə,  guya Nəsirəddin Qəhistanda qonaq olduğu zaman Bağdad xəlifəsinə bir qəsidə ithaf edib ona göndərir.Bu isə Bağdad xəlifəsinin baş vəziri olan İbn Əlqəminin adamlarının əlinə düşür. Həmin qəsidə ilə tanış olan Əlqəmi Nəsirəddini təhlükəli rəqib hesab edərək Möhtəşəm Nasirə onun həbs edilməsi əmrini göndərir. Diğər şərhə görə ,  bu həbsə səbəb onun  “Əxlaqi Nasiri”  əsərində mütərəqqi fikirləri müsəlman ruhanilərini qəzəbləndirə bilərdi.

     Ələmut qalasında Nəsirəddin sürgün edilmlş adam halında yaşayırdı və qalanı öz arzusu ilə tərk etməyə onun  ixtiyarı yox idi. O, burada 1256-cı ilə qədər (20 ildən artıq)  saxlanılmışdır.Bu dövrdə    N. Tusi “Şərhül işarət”, “Təhriri məcəsti (Almagest)” “Təhriri Öqlidis”(Evklidin şərhi)  kimi qiymətli əsərlərini yaratmışdır. “Təhriri Öqlidis” əsəri həndəsi fikrin inkişafına çox böyük təsir göstərmiş gələcəkdə qeyri-evklid  və Lobaçevski həndəsəsinin kəşfinə zəmin yaratmışdir.Bunlar Evklidin “Əsaslar” kitabındakı paralel xətlər nəzəriyyəsinin (postulatın) tənqidi nəticəsində alınmışdır.Nəsirəddin bu əsərində Evklidin beşinsi postulatının əvəzinə yeni postulat təklif etmiş və nisbətlər nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdir. “Təhriri Öqlidis” iki variantda yazılmış 13 və 15 kitabdan ibarətdir.

     1256-cı ilin noyabr ayında Ələmut qalası Hülaku xan tərəfindən alındıqdan sonra N.Tusi azad edilir və xan onu özünə məsləhətçi təyin edir. 500 il müddətində müsəlman dünyasına ağalıq edən Abbasiər hökmranlığına son qoyulduqdan sonra Nəsirəddin Hülaku xandan Marağa rəsədxanasının təsisi üçün razılıq alır. Dərin biliyə və yüksək insani xüsüsiyyətlərə malik N.Tusi astronomiyanın faydasını bilməyən Hülaku xana rəsədxana tikilməsinin vacibliyini böyük ustalıqla anlada bilir.

     Marağa şəhərinin ətrafı təbii ehtiyatlarla zəngindir və havası isə saf, şəffafdır. Bu cəhətdən Marağa şəhəri astronomik müşahidələr üçün çox əlverişli idi. Marağa rəsədxanasından 200 il əvvəl də Ürgəncdə, Reydə rəsədxanalar olmuşdur. Bu rəsədxanalarda aparılan müşahidələr müntəzəm deyildir və vahid proqramı yox idi. Nəsirəddin bir çox astronomik kəmiyyətlərin qiymətlərinin yenidən təyin olunmasını üçün vahid proqramı, müntəzəm müçahidə aparılan və daha yüksək dəqiqliyə malik olan rəsədxana yaratmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur.

     Rəsədxananın tikintisinə 1259-cu ildə başlanmış və inşaat işləri 12 il davam etmişdir. Bütün tikinti işlərinə Nəsirəddin ösü rəhbərlik etmişdir. Tarixi materiallara , tədqiqatçıların və orta əsr tarixçilərinin qənaətinə görə N.Tusi təkcə rəsədxananın banisi və orada aparılmış müşahidələrin rəhbəri deyil, həmçinin rəsədxananın özünün memarlıq inşaat layihəsinin müəllifi olmuşdur. Bu onu göstərir ki, hələ orta əsr Azərbaycanında riyazi elmlərlə memarlıq arasında sıx əlaqə olmuşdur.

     N.Tusi tikinti işlərinə başlayanda rəsədxanada böyük və zəngin kitabxana yaratmaq məqsədi ilə Hələb, Bağdad, Dəməşq və bir sıra başqa şəhərlərə adamlar göndərmişdir. Orada toplanmış kitabların dəqiq miqdarı haqqında hələlik məlumat yoxdur, lakin böyük kitabxananın təşkili haqqında Tusinin öz qeydi vardır

Nəsirəddin Tusi 15 il müxtəlif millətlərin nümayəndələrinin çalışdığı Marağa rəsədxanasının rəhbəri olmuş və bu dövrdə çox mühüm elmi əsərlər yaratmışdır. Bunların  sırasında astronomiya, triqonotmetriya və hesabın inkişafı tarixində çox dəyərli sayılan “ Zic  Elxani”, “Şəklül- qita” və “Cəme-ül-hesab” əsərləri xüsusi yer tutur.

   Qeyd edək ki,  “ Zic Elxani” ( “Elxan cədvəlləri”) əsəri Marağa rəsədxanası kollektivinin 12 illik gərgin əməyi nəticəsində tərtib edilmiş astronomik kataloqdur. Bu, Uluqbəyin rəsədxanası tikilənədək 200 il ərzində yeganə astronomik kataloq olmuşdur.Astronomlar efemerid tərtib edərkən lazım olan bütün astronomik məlumatı bu  kataloqdan almışlar.

    “Şəklül-qita” ( “Tam dördtərəfli haqqında əsər”) əsəri sayəsində müstəvi və sferik triqonometriya müstəqil riyaziyyat fənni olmuşdur. Bu əsərdə ilk dəfə olaraq N.Tusi sferik  polyar üçbucaq haqqında anlayış verir və Biruniyə mənsub olan bir çox toeremlərin isbatını vermişdir .O , məhz bu əsərində tangenslər teoreminin və bir dərəcəlik bucagın sinusunun hesablanması düsturlarının   Əbül Vəfa Buzcani tərəfindən yazıldığini göstərmişdir.  Braunmühlün(Regiomonton) bir məqaləsi araşdırılarkən aşkar edilmişdir ki, Nəsirəddinin triqonometriya sahəsində çox mühüm kəşflərini və aldığı düsturları 300 il sonra alman astronomu  və riyaziyyatçısı Regiomontan eynilə “ təkrar etmişdir”.

     Ay, Günəş və başqa planetlərin ( o vaxtlar geosentrik sistemdə Ay və Günəş planet hesab edilirdi) cazibəsi nəticəsində Yerin presessiyasının dəqiq qiyməti , Günəşin  zahiri sutkalıq  sürüşməsi , Ay və Günəş tutulmalarının cədvəlləri , 256 yaşayış məntəqələrinin coğrafi koordinatlarını müəyyən etmək, yeni torpaqların  olması haqqında dəyərli  elmi məlumatlar N.Tusi və onun  rəhbərlik etdiyi Marağa rəsədxanasının əməkdaşlarının  nailiyyətləridir. N.Tusi yüz il ərzində yaz bərabərliyi nöqtəsinin, göy sferində əsas nöqtələrin 1º23'.4 dərəcə sürüşdüyünü göstərmiş və təqvimin quruluşunu  tədqiq etmişdir.Nəsirəddin Tusi yalnız təbiətşünaslıq sahəsində deyil, həmçinin humanitar elmlər, fəlsəfə və iqtisadiyyat sahəsində də zəngin irs qoyub getmişdir.Onun əsərləri sırasında “Maliyyət barəsində ” adlı qiymətli və orijinal bir əsəri zəmanəmizə qədər gəlib çatmışdır.Bu əsərin ilk fəsillərində hər dövlətin normal yaşaya bilməsi və müvəffəqiyyət qazanması şərtlərindən bəhs edilir. Bu  fəsillərin təhlilindən  görünür ki, Nəsirəddin dövlətin təşkilindəki bütün incəlikləri yaxşı  dərk edirmiş. O , burada hökmdardan hansı davranış  və xüsusiyyətlər tələb edildiyindən bəhs edir. Nəsirəddinin fikrincə, hökmdar  düşüncəli ,ədalətli, uzaqgörən və sayıq olmalıdır. O ,dincliyi sevməli və müharibəsiz keçinmək mümkün olan yerdə qan axıdılmasına yol  verməməlidir.Əgər mövcüd şərait müharibəyə  girişməyə vadar edərsə, onda hökmdar hər cür  ehtiyat  tədbirləri görməlidir ki, düşmən qalib gəldikdə belə mümkün qədər az qurban verilsin. Onun dediyinə görə “ düşmənə qalib gəldikdə amansız olmaq lazım deyildir“. Onun  bu sözləri qaniçiciliyə  qarşı insanpərvərliyə  bir çağırışdır.Bununla belə, Nəsirəddin Tusi əsərdə dövlətin maliyyə təsərrüfatının təşkili sistemində feodal cəmiyyətinin ictimai- iqtisadi münasibətlərinə əsaslanan vergi və resumlardan bəhs edərək öz  ideyalarını bildirir.  Onun fikrinə görə, istər pul və istərsə də   natura ilə alınan gəlirin onda bir hissəsi xəzinəyə verilməlidir ki, bu da yoxsullara, dul qadınlara, əlillərə və s. dövlət yardımının verilməsinə sərf edilsin.

     Bəzi mənbələrdə təsadüf edilən “Saqinamə”, rübai, qitə və s. şerləri onun ədəbiyyat və poeziya aləmində böyük istedada malik olduğunu göstərir.Maraqlıdır ki, məhz “Şərhi-təqvim ” və “ İxtiyarati-Seyrul Qəmər ” kimi astronomiyaya dair iki mühüm əsərini N.Tusi nəzm ilə yazmışdır. O, öz elmi  fikirlərini ustad , şair  kimi səlis və bədii ifadə edə bilmişdir. O da Ömər Xəyyam  kimi yeri gəldikcə dərin və fəlsəfi rübailər demişdir.Buna görə də bəzi ədəbiyyatşünaslar Nəsirəddininn rübailərini Xəyyamın rübailəri ilə qarışdırmışlar.

    Nəsirəddinin əsərləri   sırasında “ Cəvahirnamə ” və ya “Təşəvvuqnamə” adı ilə məlum olan bir kitab da diqqəti cəlb edir.Kitab qiymətli daşlardan , bəzi başqa daşlardan , ətirli  üzvi birləşmələrdən və hətta dərman əhəmiyyətli bitkilərdən bəhs edən 26 fəsildən ibarətdir.Burada qiymətli daşların tapıldığı yerlər, onların emal edilməsi üsulları, nöqsanları və saxlanilması qaydaları haqqında qısaca danışılır.Bununla yanaşı , N.Tusinin “ Hesablama məcmusu” , “Təqvimlər haqqında ” , “Astrolyabiya haqqında”, “Astronomiya xatirələri” ,” Apolloninin  konus kəsikləri” , “Həndəsə qaydaları”, “İşarələrin şərhi”, “Şerlər ölçüsü ”,  “Kainatın əbədiliyi və sonsuzluğu ”  və s. kitabları da vardır.

    Nəsirəddin Tusinin qabaqcıl və layaqətli tədqiqatçısı , Şamaxı Astrofizika rəsədxanasının yaranmasında , Azərbaycanda astronomiyanın inkişafinda və astronomik kadrların  yetişdirilməsində xüsusi xidmətləri olmuş fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, mərhum H.C.Məmmədbəyli göstərmişdir ki, Marağa rəsədxanası öz dövründə ona görə çox məşhur idi ki, orada son dərəcə dəqiq ölçmələr  aparılırdı.  N.Tusi irsini tədqiq edən H.C.Məmmədbəyli  bu araşdirmalarla o səviyyəyə yüksəlmişdir ki, onun özünün yaradıcılığını  geniş şəkildə işıqlandırmaq ehtiyacı yaranmışdır.

     N.Tusinin əsərlərindən Qərb alimləri sonralar öz tədqiqat işlərində çox yüksək səviyyədə  bəhrələnmişlər.Qeyd edək ki, N.Kopernik öz heiliosentrik nəzəriyyəsini yaradarkən Nəsirəddinin isbat etdiyi dairələr haqqında teoremdən daha çox istifadə etmişdir.Yeni yaşayış yerləri aşkar etmək  arzusu ilə cəyahətə çıxan X.Kolumbun  gündəliyində səyahətçinin  N.Tusinin 256 məntəqə üçün tərtib etdiyi coğrafi koordinatlardan ibarət cədvəlindən çox ustalıqla istifadə etdiyi məlum olur. Bu cədvəl hələ X.Kolumbdan 200 il əvvəl Avropada çox  məşhur idi.

     Danimarkalı Tixo Brahenin rəsədxanasında olan bir neçə cihazın eynilə Marağa rəsədxanasındakı cihazlar olması sübut edilmişdir. Bu günə kimi Drezden qalareyasında saxlanılanulan ulduz  qlobusu Marağa rəsədxanasının cihazıdır və bunların hansı yollarla Qərbə daşınması ciddi tədqiqat tələb edir.

Çində rəsədxana tikilməsi məsələsi ortaya çıxarkən N.Tusinin oraya aparılması üçün Hülaku xana müraciət olunur. Sonralar çinli astronom Fao Mün-çi və Cəmaləddin əz Zeydi Buxari adlı astronom da Pekinə yollanır. Bununla belə, Rəsədxananın tikintisində istifadə etmək üçün Marağa rəsədxanasındakı cihazların model və sxemləri Pekinə aparılır.

    N.Tusinin riyaziyyata dair kitabları ,xüsusilə, “Təhriri Öqlidis” Qərbi  Avropada   məşhur alımlərin, o cümlədən , İ. Nyutonun müəllimi Con Vallisin Oksford Universitetində uzun müddət mühazirə kitabı olmuşdur

Şimali Azərbaycan  Sovetlər birliyinə qatıldıqdan sonra -1927-ci ildə Leninqrad Astronomiya  institutunun (LAİ) Cənub reqional  müşahidə məntəqəsinin  seçilməsi məqsədi ilə respublikamızda astronomik ekspedisiyalar aparılması məsələsi qərara  alınmışdı .  Bu məqsədlə 1930-cu  ilin iyul-avqust aylarında həmin institutun əməkdaşları A.V.Markov və V.B. Nikonov Azərbaycan elm cəmiyyətinin əməkdaşı İ.A. Benaşvili ilə birlikdə Xankəndi , Şuşa  və Laçın rayonları ərazisində astroiqlimi öyrənmiş , lakin buludsuz gecələrin sayının kifayət qədər  olmaması onları bu fikirdən daşındırmışdır. Qərara alınir ki, astronomik müşahidə məntəqəsinin seçilməsi məqsədi ilə  Azərbaycanın  digər dağlıq rayonlarında  müşahidələr davam etdirilsin. Lakin yerli kadrların olmaması  uzunmüddətli müşahidə işini təşkil etmək imkan vermir.

      Qısamüddətli ekspedisiya zamanı aparilan  tədqiqatın nəticələri 1932-ci ildə  Moskvada Astronomiya İnstitutunun bülletenində dərc olunmuşdur.[1]

N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Şimali Azərbaycan  Sovetlər birliyinə qatıldıqdan sonra -1927-ci ildə Leninqrad Astronomiya  institutunun (LAİ) Cənub reqional  müşahidə məntəqəsinin  seçilməsi məqsədi ilə respublikamızda astronomik ekspedisiyalar aparılması məsələsi qərara  alınmışdı .  Bu məqsədlə 1930-cu  ilin iyul-avqust aylarında həmin institutun əməkdaşları A.V.Markov və V.B. Nikonov Azərbaycan elm cəmiyyətinin əməkdaşı İ.A. Benaşvili ilə birlikdə Xankəndi , Şuşa  və Laçın rayonları ərazisində astroiqlimi öyrənmiş , lakin buludsuz gecələrin sayının kifayət qədər  olmaması onları bu fikirdən daşındırmışdır. Qərara alınir ki, astronomik müşahidə məntəqəsinin seçilməsi məqsədi ilə  Azərbaycanın  digər dağlıq rayonlarında  müşahidələr davam etdirilsin. Lakin yerli kadrların olmaması  uzunmüddətli müşahidə işini təşkil etmək imkan vermir.

Qısamüddətli ekspedisiya zamanı aparilan  tədqiqatın nəticələri 1932-ci ildə  Moskvada Astronomiya İnstitutunun bülletenində dərc olunmuşdur.[2]

 1938-ci ildə Leninqrad Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakultəsini bitirən  H.C.Məmmədbəylinin  Bakı Dövlət Universitetində  astronomiyanın ana dilində tədrisi, bu sahədə  dərsliklərin hazırlanması, astronomiyanın geniş təbliği , nəhayət , 1946-1949-cu  illərdə onun rəhbərliyi ilə  Azərbaycanin müxtəlif rayonlarında(Kəlbəcər ,Xızı, Daşkəsən, Şamaxı və s. ərazilərdə) apardığı ekspedisiyalar respublikamızda gələcək rəsədxananın yerinin seçilməsinə və  astronomiya sahəsində mütəxəssislərin formalaşmasına  da kömək etdi.   Qədim astronomlar ölkəsi olan Azərbaycanda XX əsrin 50-ci illərində yenidən astronomiyanın inkişafı üçün zəmin yarandı.

      Gələcək rəsədxananın yerini müəyyənləşdirmək üçün   1953-cu ilin mart ayında Azərbaycan EA-nın Fizika və Riyaziyyat institutu nəzdində  H.F.Sultanovun  rəhbərliyi ilə sonuncu arasıkəsilməz ekspedisiyalar təşkil olundu və bu yerin Şamaxıda olması haqqında yekun qərar elə həmin ilin iyununda verildi. Belə ki,1946-1953-cü ilin müşahidələrinə görə bu ərazidə aydın  gecə və gündüzlərin sayı  200 -ə yaxın idi.[1]

       1954-cü ildə  rəsədxana üçün tikinti işlərinin genişləndirilməsi və elmi–tədqiqat işlərinin aparılması naminə Fizika və Riyaziyyat institutu nəzdində Astrofozika Bölməsi yaradıldı. 1956-cı ilin iyununda  bu bölmə müstəqilləşdirilərək  Astrofizika Sektoru  adlandırıldı (9 nəfər əməkdaş və onların  üçü  fizika-riyaziyyat elmləri namizədi idi )  və həmin ilin   iyul ayında rəsədxana üçün Şamaxı rayonunun şimali-şərqində yerləşən  böyük  bir əkin sahəsinin    ayrılması məqsədəuyğun  hesab edildi.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası 1959-cu ildə, Astrofizika Sektoru və onun Pirqulu Astronomiya Stansiyasının əsasında, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə yaradılmışdır.  1960-cı  ildən müstəqil elmi-tədqiqat institutu kimi Azərbaycan EA strukturuna daxil edilir.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının yaradılmasında böyük xidmətləri olan akademik H.F.Sultanov 1960-1981-ci illərdə rəsədxananın direktoru vəzifəsində işləmişdir.

1953-59-cu illərdə astronomik müşahidələrlə yanaşı, gələcək rəsədxananın layihələşdirilməsi, astronomiya ixtisası  üzrə kadrların hazırlanması,   teleskop və avadanlıqla təchizatı, rəsədxananın strukturu və s. məsələlər  üzərində ciddi iş aparılır.

1957-ci ildə Pirqulu Astronomiya Stansiyasında ilk teleskop  qurulmuşdur (Xromosfer-Fotosfer Günəş teleskopu). 1959-cu ildə isə 200 mm-lik fotoelektrik teleskop istifadəyə verilmiş və onun vasitəsilə ərazinin astroiqliminin öyrənilməsi məsələsi öz həllini tapmışdır. Sonrakı illərdə: Üfüqi Günəş teleskopu (1962), AST-452 teleskopu (1964), AZT-8 teleskopu (1970), “Seyss-600” (1980) teleskopu istifadəyə verilmişdir. Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının təchizatında 2-m-lik  teleskopun alınması (Almaniya Demokratik Respublikasının “Karl Seyss” firmasında istehsal olunmuşdur) və 1966-cı ilin sentyabrında istifadəyə verilməsi, xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nəinki ŞAR-ın fəxri, eləcə də Azərbaycan eksperimental elminin bayraqdarı sayılan bu məşhur optik teleskopun alınmasında və operativ şəkildə qurulmasında  Azərbaycan EA-nın keçmiş prezidenti, mərhum akademik Yusif Məmmədəliyevin,  vitse-prezidenti, xalq şairi Səməd Vurğunun xüsusi rolu olmuşdur.

1960-1980-ci illərdə Şamaxı Rəsədxanasında intensiv şəkildə astrofiziki müşahidələr təşkil olunmuşdur. Elə həmin illərdə də astrofizika ixtisası üzrə kadrların hazırlanması işinə böyük diqqət verilmişdir. Bu məqsədlə 1976-cı ildə ulu öndərimiz Heydər Əliyevin xüsusi göstərişi ilə Azərbaycan Dövlət Universitetində Astrofizika kafedrası yaradılmışdır. Sonralar həmin kafedra ixtisaslı kadrların yetişdirilməsində mühüm rol oynamışdır.

1981-ci ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına Azərbaycanın dahi astronomu Nəsirəddin Tusinin adı verilmişdir. Rəsədxananın  nəzdində ŞAR-ın Batabat Bölməsi (1973-cü il) və Ağdərə Astronomiya Stansiyası (1997-ci il) (Naxçıvan Muxtar Respublikası) yaradılmışdır. 2002-ci ildə o, respublika Prezidentinin qərarı ilə yaradılmış Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin tərkibinə keçirilmiş və indi sərbəst rəsədxana kimi fəaliyyət göstərir.[1]

N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası müasir dövrdə[redaktə | əsas redaktə]

1960-1980-ci illərdə Şamaxı Rəsədxanasında intensiv şəkildə astrofiziki müşahidələr təşkil olunmuşdur. Elə həmin illərdə də astrofizika ixtisası üzrə kadrların hazırlanması işinə böyük diqqət verilmişdir. Bu məqsədlə 1976-cı ildə ulu öndərimiz Heydər Əliyevin xüsusi göstərişi ilə Azərbaycan Dövlət Universitetində Astrofizika kafedrası yaradılmışdır. Sonralar həmin kafedra ixtisaslı kadrların yetişdirilməsində mühüm rol oynamışdır.

1981-ci ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına Azərbaycanın dahi astronomu Nəsirəddin Tusinin adı verilmişdir. Rəsədxananın  nəzdində ŞAR-ın Batabat Bölməsi (1973-cü il) və Ağdərə Astronomiya Stansiyası (1997-ci il) (Naxçıvan Muxtar Respublikası) yaradılmışdır. 2002-ci ildə o, respublika Prezidentinin qərarı ilə yaradılmış Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin tərkibinə keçirilmiş və indi sərbəst rəsədxana kimi fəaliyyət göstərir.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının həm də Bakı Şəhərində Bölməsi (BŞB) təşkil olunmuş, burada nəzəri tədqiqatçılar və paytaxtda yaşayan mütəxəssislər fəaliyyət göstərir. BŞB rəsədxananın fəaliyyətinin koordinasiyasında və onun AMEA-nın digər strukturları və institutları ilə qarşılıqlı əlaqələrində də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Burada həm də dissertasiya müdafiələri, müntəzəm elmi seminarlar keçirilir, rəsədxananın elmi məcmuəları yığılır və onun rəsmi VEB-saytı  idarə olunur.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında astronomiya tarixi muzeyi fəaliyyət göstərir. Muzey rəsədxananın və bütövlükdə astronomiyanın təbliğində vacib rol oynayır.

Azərbaycanda astronomiyanın inkişafındakı nailiyyətlərə görə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı 1970-2011-ci illərdə yeni tapılmış asteroidlərə “Azərbaycan”,  “Nizami”, “Cavid”, “Müslüm Maqomayev”, “Tusi”, “Ayyubguliev”  adları vermişdir. Merkuri planetində bir kraterə Nizami, Marsda kraterə ŞAR-ın mərhum əməkdaşı Nadir İbrahimovun, Ayda bir kraterə isə Nəsirəddin Tusinin adı verilmişdir. Hazırda kiçik göy cisimlərinə və eləcə də planetlərin kraterlərinə verilmiş adların 12-ü Azərbaycanla bağlıdır. Bütün bunlar, şübhəsiz ki, Azərbaycan astronomiyasının artan şöhrətinin və nüfuzunun nəticəsidir.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında yetişmiş alim və mütəxəssislər bu gün dünyanın bir çox ölkələrinin, o cümlədən ABŞ, İsrail, Ukrayna, Rusiya, Türkiyənin elmi  müəssisələrində öz fəaliyyətlərini uğurla davam etdirirlər.[1]

Rəsədxana Azərbaycan elminin təbliğində də əhəmiyyətli rol oynayır. Buraya gələn çoxsaylı xarici qonaqların sırasında dövlət başçıları, nazirlər, diplomatlar, deputatlar, görkəmli elm xadimləri, o cümlədən, Nobel mükafatı laureatları, Akademiya prezidentlərinin gəlişi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

2009-2013-cü illərdə N.Tusi ad. Şamaxı Astrofizika  Rəsədxanasında, Azərbaycan  Respublikasının Prezidenti cənab İ.H.Əliyevin sərəncamları əsasında, yenidən qurulma işləri aparılmışdır. Ölkə  prezidentinin Azərbaycan elminə göstərdiyi diqqət və qayğısı nəticəsində rəsədxananın yaşayış bölməsi tamamilə yenilənmiş, onun baş korpusu əsaslı təmir olunmuş (yeni astronomiya muzeyi, böyük konfrans zalı və s. əlavə olunmuşdur), yeni laboratoriya korpusu tikilmiş və teleskoplar yerləşən binalar əsaslı təmir olunmuş, bir sıra yardımçı obyektlər (yeməkxana, qazanxanalar, yarımstansiyalar və s.) istifadəyə verilmiş, böyük həcmdə abadlıq işləri yerinə yetirilmişdir. Müasir standartlara cavab verən yeni kommunikasiya xətləri (qaz, su, elektrik enerjisi, telefon və s.) çəkilib istifadəyə verilmişdir. 2 m-lik teleskop tam modernləşdirilmiş və avtomatlaşdırılmışdır.

Astronomik güzgülərin səthinin alüminiumlaşdirilməsi üçün B-240 vakuum qurğusu 2007-ci ildə bərpa olunmuşdur. Onun yerləşdirilməsi üçün xüsusi bina tikilib istifadəyə verilmişdir. 2013-cü ilin yay aylarında ŞAR-ın tarixində ilk dəfə olaraq güzgülərin alüminiumləşdirilməsi prosesi yerli mütəxəssislər tərəfindən aparılmışdır. Adı çəkilən nadir qurğunun olması Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına təkcə öz güzgülərinin yox, eləcə də region rəsədxanalarının güzgülərinə müntəzəm olaraq alüminium qatının çəkilməsinə imkan verir.

Rəsədxanada elmi tədqiqatlar əsasən “Səma cisimlərinin dinamikası və fizikası” istiqamətinə daxil olan iki problem üzrə aparılır: “Ulduz və dumanlıqlarda baş verən fiziki dəyişkənliklərin kompleks tədqiqi” (göy cisimlərində baş verən qeyri-stasionar proseslərin və onların təbiətinin tədqiqi) və “Günəş fizikası, Günəş sistemi cisimlərinin fizika və dinamikası” (Günəş atmosferində  fəal qurumların dinamika və  fizikası, Günəş-Yer əlaqələri, planet atmosferlərinin və onların peyklərinin tədqiqi, komet, asteroid, Günəş sistemi cisimlərinin hərəkəti, onların quruluşu, fizikası  və təkamülü). Bunlardan başqa, astronomiyanın tarixi, nəzəri tədqiqatlar, radioastronomiya, yüksəktezlikli radio siqnallarının ionosfer ssintilyasiyaları və onların müxtəlif  Kosmik hava faktorlarından (Günəş fəallığı, maqnit fırtınaları və s.) asılılığı və s. problemlər üzrə tədqiqatlar aparılır.[1]

N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının əməkdaşları[redaktə | əsas redaktə]

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında 150-yə yaxın  əməkdaş işləyir. Onlardan 55-i elmi işçi, 10-u mühəndisdir. Elmi əməkdaşlardan 5 nəfəri fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, 23 nəfəri fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, 2 nəfəri AMEA-nın müxbir üzvüdür. ŞAR-ın fəaliyyəti dövründə əməkdaşlar 12 doktorluq və 85 namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişlər. 2004-cü ilədək Azərbaycanda astronomiya ixtisası üzrə müdafiə şurası olmadığından dissertasiyalar əsasən keçmiş SSRİ-nin astronomiya mərkəzlərində müdafiə olunmuşdur. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən bu gerilik aradan qaldırıldı və ŞAR-da “Astrofizika və ulduz astronomiyası” (2108.01) ixtisası üzrə müdafiə şurası yaradıldı.

Direktor:Cəlilov Namiq Sərdar oğlu

Direktor müavinləri: Babayev Elçin Səfəralı oğlu

Mikayılov Xıdır Mustafa oğlu

Elmi Katib: Xəlilov Orxan Vaqif oğlu

Struktur bölmələri[redaktə | əsas redaktə]

“Təhsil” şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: Paşa  Elxan oğlu Əhmədov

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Rəsədxananın Təhsil şöbəsi fəlsəfə doktoru, elmlər doktoru və magistratura programları üzrə yüksəkixtisaslı elmi və elmi-pedagoji kadrların hazırlanmasını təşkil edir.
  • AMEA Rəyasət Heyətinin Elm və Təhsil şöbəsi ilə əlaqələndirir və lazımi sənədlərin təqdim olunmasını təmin edir.
  • Təhsil şöbəsi magistrların, doktorant və dissertantların, gənc alimlərin institut, respublika və beynəlxalq səviyyəli proqram və lahiyələrdə iştrakının təmin olunmasına dəstək göstərir və tövsiyələr verir.
  • Doktorant və dissertantların sənədlərinin, referatlarının qəbulunu, fərdi iş planlarının hazırlanmasını təşkil edir.
  • İxtisas fənni üzrə qəbul, doktorluq imtahanlarının keçirilməsini, doktorant və dissertantların attestasiyasını təşkil edir.
  • Magistrlərin tədris prosessini təşkil edir və nəzarətdə saxlayır, magistr dissertasiyalarının hazırlanmasını və müdafiə olunmasını təmin edir.
  • Doktorantların, dissertantların elmi fəaliyyətinin və attestasiya nəticələrinin təhlilini, monitorinqinin aparılmasını və hesabatların hazırlanmasını həyata keçirir.
  • Təhsil şöbəsinin müdiri şöbənin fəaliyyəti ilə bağlı ildə bir dəfə institutun Elmi şurasına hesabat verir. [3]

İctimayyətlə əlaqələr şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: Elnur Adəm oğlu Məmmədov 

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  •  Rəsədxananın fəaliyyət dairəsinə aid edilmiş məsələlərlə bağlı ictimai təşkilatlarla qarşılıqlı əməkdaşlığın və birgə fəaliyyətin təşkili;
  • 2. Rəsədxananın ictimaiyyətlə və KİV-lə əlaqələrin və analitik informasiya sahəsində təhlil və təşkilati tədbirlərin həyata keçirilməsi;
  • 3. Rəsədxana tərəfindən görülmüş işlər barədə müvafiq mə lumatların ictimayyətə çatdırılması, bununla əlaqəda press-relizlərin, məlumat bülletenlərinin, bəyanatların, müsahibələrin, çıxışların hazırlanması;
  • 4. Rəsədxananın səlahiyyətinə aid məsələlərlə bağlı dövlət və qeyri dövlət qrumlarının ictimayyətlə əlaqələr   funk siyasını həyata keçirən struktur vahidləri ilə qarşılıqlı əməkdaşlıq edir;
  • 5. Rəsədxananın tədbirlərində KİV nümayəndələrinin iştirakını təşkil edir;
  • 6. Rəsədxananın fəaliyyəti ilə bağlı KİV-də yayımlanan materialların gündəlik manitorinqinin aparılmasını və bu barədə rəhbərliyə məlumat verilməsini təmin edir[4]

Nəzəri astrofizika və kosmologiya şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: Cəsarət Səttar oğlu Əliyev

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Ulduz atmosferlərində şüaköçürmə;
  • Günəş aktivliyi problemi;
  • Üç ölçülü halda hirodinamika tənliklər sisteminin və uyğun həyacanlaşma tənliklərinin araşdırılması;
  • Böyük həcmli actronomik ədədlər bazasının spektral analizi;
  • Qalaktika və kvazarların fəzada qırmızı sürüşməyə görə paylanması

Əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Spektral xətdə şüaköçürmə tənliyinin hərəkət edən mühitdə həlli üçün proqram yaradılmışdır;
  • Çünəş aktivliyinə planetar təsirin yeni modeli təklif edilmiş, ideyanı realizə etmək üçün proqram yaradılmışdır;
  •  Üç ölçülü halda xətti olmayan hirodinamika tənliklər sisteminin soliton həlləri tapılmış, uyğun həyacanlaşma tənliyi həll edilmışdir;
  •  Böyük həcmli actronomik ədədlər bazasını internetdən çəkib gətirən və avtomatik olaraq spektral analiz edən proqram yaradılmışdır;
  • Qalaktika və kvazarların qırmızı sürüşməyə görə ədədlər bazasını analiz edən proqram yaradılmış, fəzada paylanmanın diskret oldu aşkar edilmişdir[5]

Günəş və Günəş – Yer əlaqələri fizikası şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: f.-r.e.n. Elçin Səfəralı oğlu Babayev

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Günəş-Yer əlaqələri; Kosmik hava variasiyalarının geosferə təsirinin tədqiqi, Yerüstü  orta en dairələrində yerləşən texnoloji və bioloji sistemlərə (o cümlədən, insan sağlamlığına) Günəş,geomaqnit və kosmik şüalar fəallığı variasiyalarının təsirinin öyrənilməsi; Yer ionosferində Çox Aşağı Tezlikli (very low frequency - VLF) elektromaqnit dalğalarının yayılmasının məsafədən tədqiqi; Yer yaxınlığında Günəş küləyinin maqnit sahəsinin paylanmasının tədqiqi; Günəşin tac dəliklərinin kontrastının Günəş küləyininxarakteristikaları ilə əlaqəsinin tədqiqi. 

Əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində silsilə işlər yerinə yetirilmiş, yeni elmi istiqamət yaradılmış və kəsişən elm sahələri (astronomiya, ionosfer fizikası, elektrofizika, geofizika, tibb, biologiya, zoologiya və s.) üzrə birgə işlərin əsası qoyulmuşdır.
  • Günəş, geomaqnit və kosmik şüalar fəallığının yerüstü bioloji/ekoloji sistemlərə təsiri üzrə kompleks tədqiqatlar bir sıra kardioloji xəstəliklərin dinamikasına (qəfil ürək ölümləri, kəskin miokard infarktı tutmaları və ölümləri və s.), insanın ürək-qan-damar sisteminin (kardioloji parametrlər, ürək döyüntülərinin variasiyaları, qan təyziqi və s.) vəziyyətinə, fizioloji sağlam insanların baş beyninin funksional hallarına və bioelektrik aktivliyinə, psixo-emosional sferasına, yol-nəqliyyat hadisələrinin dinamikasına, qrip epidemiyalarının yayılma tezliyinə, həşəratların fizioloji durumuna və s. kosmik hava təsirlərinin araşdırılmasını əhatə etmişdir.
  • Tədqiqatlar ilk dəfə olaraq Yer üzərində orta en dairələrini kompleks şəkildə əhatə etmiş, müasir riyazi-statistik və emal metodları tətbiq edilmiş, statistik araşdırmalarla yanaşı, aktiv heliobioloji və heliotibbi eksperimentlər də aparılmışdır.
  • Kosmik hava variasiyalarının yerüstü orta en dairələrində yerləşən elektrik verilişi sistemlərinin stabil işinə təsiri öyrənilmişdir.
  • Tədqiqatlarda geomaqnit fırtınalarının və müxtəlif səviyyəli geomaqnit həyəcanlaşmalarının texnoloji və bioloji sistemlərə təsiri ayrıca olaraq araşdırılmışdır.
  • Aşkar edilmişdir ki, geomaqnit həyəcanlaşmalarının ən yüksək səviyyəsi ilə yanaşı, zəif və ən zəif səviyyələri də nəzərəçarpacaq dərəcədə təsirə malikdir.
  • Kosmik şüalar fəallığının insan homeostazında xüsusi rolu olduğu da göstərilmişdir.
  • Transionosferik mikrodalğaların ssintilyasiyasına heliogeofiziki şəraitin təsiri bütün en dairələri üçün araşdırılmış, orta en dairələri üçün daha ətraflı tədqiq edilmişdir.
  • Günəş-Yer əlaqələrinin tədqiqi və kosmik hava variasiyalarının texnoloji və ekoloji sistemlərə təsirinin öyrənilməsi üzrə İsrail, ABŞ , Yunanıstan, Bolqarıstan, Belçika və digər ölkələrin alimləri ilə aparılmış elmi-tədqiqat işləri nəticəsində mühüm nəticələr alınmış, xaricdə nüfuzlu jurnallarda 10-larla məqalələr dərc olunmuş, bu işlərə onlarla istinadlar verilmiş, nəticələr 50-dən yuxarı beynəlxalq konfrans, simpozium, seminarlarda şifahi məruzə edilmişdir.
  • Günəş-Yer əlaqələri və kosmik hava variasiyalarının geosferə təsirinin tədqiqi üzrə milli tədqiqatlar NASA-nın Beynəlxalq Heliofizika İli (İnternational Heliophysical Year – İHY: http://ihy2007.org/) üzrə proqramına daxil edilmiş, ilk dəfə olaraq Günəş-Yer Əlaqələri üzrə “Sun and Geosphere” (http://sungeosphere.org/) beynəlxalq jurnalı (ilk baş redaktoru və hal-hazırda fəxri redaktoru Elçin Babayevdir) ŞAR-da nəşr olunmuşdur.
  • Beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində Stenford Universiteti (ABŞ) ilə əlaqələr yaradılmış və ionosfer tədqiqatları istiqamətində birgə işlərin aparılması üçün yeni elmi cihazın ŞAR-da quraşdırılmasına nail olunmuşdur. 2008-ci ildə Stenford Universitetinin əməkdaşları tərəfindən Yer ionosferində Çox Aşağı Tezlikli (VLF) elektromaqnit dalğalarının yayılmasının məsafədən tədqiqi üzrə cihaz ŞAR-da qurulmuş və beynəlxalq şəbəkəyə qoşulmuşdur. ŞAR-da hal-hazırda Kosmik Hava Mərkəzinin yaradılması üzərində iş gedir.
  • Günəş-Yer əlaqələri və kosmik hava təsirləri ilə elmin kütləviləşdirilməsi istiqamətində də müvafiq işlər görülür, elmi-kütləvi məqalələr dərc olunur, müsahibələr verilir, kosmik hava ilə bağlı gündəlik proqnozlar hazırlanır.[6]

Səma cisimlərinin fotometriyası və polyarimetriyası şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: f.-r.e.n. Bayram Nizam oğlu Rüstəmov

Əsas fəaliyyət istiqamətləri [redaktə | əsas redaktə]

  • Orta  və kiçik kütləli  cavan ulduzların və fəal nüvəli qalaktikaların (AQN) CCD fotometriyası və polyarimetriyası. Modern işıqqəbuledicilərinin. CCD matrislərin fotometrik müşahidələrdə istifadəsi  və rəqəmsal astronomik təsvirlərin işlənməsində müasir proqram paketlərinin tətbiqi. 

Əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Zeiss -600 teleskopunda UBVRI Jonson və Rc Kuzins sistemli standart işıq süzgəclərinə malik fotometr quraşdırılıb və Apogee Alta Instruments firmasının U-47 CCD matrisi ilə təchiz olunub. Matrisa «Diffraction Limited» CCD firmasının MaxIm DL proqram təminatı yüklənmiş kompüterə qoşulub. Müşahidə prosesi və müşahidə materialının işlənməsi bütünlüklə MaxIm DL V4 tətbiqi proqram qovluğunun köməyi ilə həyata keçirilir. CCD fotometrin AMEA ŞAR-ın Zeiss -600 teleskopuna adaptasiyası həyata keçirilib.” Zeiss -600 + fotometr + CCD kamera” sistemində bias, dark, flat field kalibrovka təsvirlərinin alınması və müşahidə nəticələrinin işlənməsi metodikaları işlənib hazırlanmışdır. M 67 dağınıq ulduz topasının fotometrik CCD müşahidələri əsasında instrumental ulduz ölçülərindən standart beynəlxalq sistemə keçid əmsalları təyin olunmuşdur.
  • Fəal nüvəli qalaktikalar NGC 3516, NGC 4151-in və 3C 273-ün UBVR süzgəclərində parlaqlığının dəyişkən olması aşkar edilmişdir. Birinci tip Seyfert qlaktikası NGC 3516 –nın 1989-1994 ci illərdə aparılmış UBVR müşahidələrindən alınan nəticələr bu qalaktikanın nuvəsində “qara cuxur” olması ehtimalını gostərir.
  • ŞAR-ın 2-m teleskopunda alınmış spektrlərin analizi əsasında WW Vul ulduzunun spektrində Нα emissiya xəttinin profilindəki dəyişkənlik rejimində 2006 və 2007-2010 –cu illərdə fərq aşkar edilmişdir. Belə görünür ki, 2007-ci ildən başlayaraq akkretsiya diskinin fırlanması ilə yanaşı əlavə bir mexanizm də meydana çıxır ki, bu da Нα xəttinin formalaşdığı oblastda fiziki şəraitin tez dəyişməsinə gətirib çıxarır. Belə bir mexanizm, ulduzla onu əhatə edən mühitin arasındakı qarşılıqlı təsirin xarakterini müəyyən edən, ulduzətrafi akketsiya diskində və/və ya ulduzun səthində maqnit sahəsi ola bilər.[7]

Səma cisimlərinin spektroskopiyası şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: f.-r.e.n. Canməmməd Nizam oğlu Rüstəmov

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

Şöbədə səma cisimlərinin spektral tədqiqi 2 mövzu üzrə yerinə yetirilir:

Ulduzlarda baş verən qeyri stasionar proseslərin tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]
Cavan ulduzlarda qeyri-stasionar proseslər[redaktə | əsas redaktə]

Əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • 9 Her, HD14662, HR7451, HR7495, HR6978 irathəhəng ulduzların ŞAR-ın “Zeiss-2000” teleskopunda spektral müşahidələri həyata keçirilmişdir. Bu ulduzların kimyəvi tərkibi və spektral xətlərin parametrləri (ekvivalent enləri, şüa sürətləri və s.) təyin edilmişdir. 89 Her ulduzu spektrində Hα xəttinin profillərin tədqiqi nəticəsində aydın olmuşdur ki, Hα xəttinin absorbsiyası spektrin bənövşəyi tərəfinə sürüşmüş komponentlərdən ibarətdir. Emissiya komponenti isə həmişə Hα xəttinin qırmızı qanadında müşahidə olunur. 55 Cyg ifratnəhəng ulduzunun spektrlərində Hα xətti profilinin yox olması hadisəsi aşkar edilmişdir.
  • ŞAR-ın “Zeiss-2000” teteleskopunda alınmış spektrlərə Kuruçun modellərini tətbiq edərək yüksək enlikdə yerləşən 89 Her ifratnəhəng ulduzunun kimyəvi tərkibi və atmosfer parametrləri təyin olunmuşdur. Qalaktika müstəvisində və yüksək qalaktik enlikdə yerləşən ifratnəhəng ulduzların kimyəvi tərkibi təyin olunmuş və mügayisəli şəkildə təhlil olunmuşdur. Aydın olmuşdur ki, 89 Her və yüksək enlikdə yerləşən digər ifratnəhəng ulduzlarda I nəsil normal ifratnəhənglərə nisbətən dəmirin migdarı az, carbonun və kükürdün migdarı isə xeyli çoxdur. Yüksək enlikdə yerləşən F tipli ifratnəhəng ulduzların kimyəvi tərkibi I nəsil normal ifratnəhəng ulduzlardan fərqlidir. Aparılan tədqiqatların nəticələri yüksək enlikdə yerləşən F tipli ifratnəhəng ulduzların nəhənglərin asimptotik qolunu (post - AGB) tərk etmək mərhələsində olan yaşlı ulduzlar olması haqqındakı hipotezə uyğun olmuşdur.
  • Volf-Raye tipli WR134, WR136, WR138 ulduzlarının ŞAR-ın “Zeiss-2000” və “Zeiss-600” teleskoplarında spektral və fotometrik müşahidələri həyata keçirilmişdir. WR134 və WR136 ulduzlarının spektrində spektral dəişkənlik WR 134 ulduzunda isə qısamüddətli (bir neçə dəqiqə ərzində) güclü (0m.05 və 0m.1) fotometrik dəyişkənlik aşkar edilmişdir. WR134 ulduzunun belə fotometrik dəyişkşnliyi ilk dəfə aşkar edilmişdir. Azot ardıcıllığına mənsub olan WR134 və WR136 ulduzlarının spektral sinifləri müəyyən edilmişdir. Spektral təsnif zamanı azot ardıcıllığına mənsub olan WR ulduzlar üçün hal-hazırda istifadə olunan müasir təsnifat sxemindən istifadə edilmişdir. Bu ulduzların WN6 alt tipinə mənsub olduğu müəyyən edilmişdir.
  • WR134 və WR136 ulduzları üçün xətlərin yarımeninin həyəcanlanma potensialından asılılığı qurulmuşdur. Bu asılılıq ulduzu əhatə edən örtükdə ionlaşma vəziyyətini bilmək üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəif WR tipli ulduzlarda bu asılılığı müqayisəli şəkildə tədqiq etməklə bu ulduzların təkamül xüsusiyyətləi haqqında mülühizələr söyləmək mümkündür.
  • CH Cyg simbiotik ulduzunun 1998-2001-ci illərdə ŞAR-ın “Zeiss-2000” teleskopunун Kude fokusunda eшelle-spektrometr vasitəsi ilə alınmış spetroqramların işlənməsindən alınan nəticələrin və həmin zaman kəsiyində dərc olunmuş elmi ədəbiyyatdan götürülmüş fotometrik müşahidələrdən alınmış müşahidə nəticələrinin müqayisəli təhlilindən ilk dəfə yeni elmi nəticələr alınmışdır. Udulma xətlərinin P1=5650d və P2=756d periodlarla dəyişkənliyi aşkar edilmişdir. Bu periodik dəyişkənliklər CH Cyg ulduzunun 3 qat sistem ola bilməsi ilə izah edilmişdir. Ha şüalanma xəttinin şüa sürətinin və profilin digər parametrlərinin dəyişməsində 1350 sutkaliq period aşkar olunmuşdur. Bu period bu ulduzun fotometrik müşahidələrindən alınmiş periodla yaxşı uzlaşır. 1998-ci ildə ulduzun parlaqlığının kəskin artması zamanı qısa müddət ərzində (30 dəqiqə) HeI6678 emissiya xəttinin əmələ gəlməsi, parlaqlığın düşməsi vaxtı isə yoxa çıxması aşkar olunmuşdur.
  • AG Dra simbiotik ulduzunun fotometrik fəallığının müxtəlif mərhələlərində aparılmış bircins, yüksəkayırdetməli spektral müşahidə materiallarının kompleks təhlili nəticəsində yeni elmi nəticələr alınmışdır. 1983-1987-ci illərdə ŞAR-ın “Zeiss-2000” teleskopunun Kasseqren fokusunda alınmış spektrlər əsasında sistemin orbit elementləri hesablanmış, sistemi təşkil edən komponentlərin – nəhəngin və ağ cırtdanın kütlələri nisbəti və temperaturları, sistemi əhatə edən örtüyün elektron temperaturu və sıxlığı təyin edilmişdir. AG Dra ulduzunun əsas müşahidə xüsusiyyətlərini izah edən fenomenoloji model təklif edilmişdir. 1994-cü ilin iyun ayında (18 gün ərzində ulduzun parlaqlığı UBVR süzgəclərində uyğun olaraq 2.9, 2.2 1.4, və 0.6 ulduz ğlçüsü qədər atrmışdır) və 1995-ci ilin avqustunda (alışmanın amplitudu V süzgəcində ~1 ulduz ölçüsü qədər olmuşdur) AG Dra ulduzunun parlaqliğinda “alışma” askar edilmişdir.
  • T Tau tipli cavan ulduzlarlan RY Tau, DR Tau, AB Aur, HD 216629 ulduzları tədqiq olunmuşdur. RY Tau ulduzunun spektrində MgII2800 xəttinin 23.26 sutlakiq periodla dəyişdiyi aşkar edilmişdir və bir çox hallarda parlaqlığın da bu periodla dəyişdiyi aşkar edilmişdir. V zolağında parlaqlığın və MgII 2800 şüalanma dultetinin intensivliyinin dəyişməsinin müqayisəli təhlili göstərmişdir ki, bu parametrlər arasında birqiymətli korrelyasiya mövcud deyil. Bu müşahidə faktı pallaqlığın və şüalanma xətlərinin dəyişkənliyini yaradan mexanizmlərin müxtəlif olduğunu göstərir. 1983-2004-cü illərdə RY Tau ulduzunun parlaqlığının dəyişməsində 22, 14 və 6 illik üç ən ehtimallı periodun olduğu aşkar edilmişdir. 6 və 14 illik periodlarınkombinasiyası əsasında orta illik işıq əyrisi ilə yaxşı uyğunluq təşkil edən sintetik işıq əyrisi qurulmuşdur. Bu isə sistemin bir neçə komponentdən ibarət ola bilməsi faktını gücləndirir. Spektral enerji paylanma diaqramına əsasən əsas şüalanma mənbəyinin temperaturu 60000K və spektral sinfi G1-G2 olan ulduz olduğu göstərilmişdir. Diaqramda şüalanma artıqlığına görə temperaturu 30000K olan daha bir mənbənin mövcudluğu müəyyən olunmuşdur. Bu müşühidə fakti da sistemdə əlavə şüalanma mənbəyinin olduğunu təsdiq edir.
  • DR Tau ulduzu üçün müşühidələr əsasında qurulmuş 28 illik dövrü əhatə edən işıq əyrisinin təlili aparılmışdır. Göstərilmişdir ki, ulduzun parlaqlığı V zolağında ayrı-ayrı mövsümlərdə 2m-dən artıq dəyişmələr göstərdiyi halda parlaqlığın orta qiyməti bir neçə 10 il ərzində dəyişmir.Ulduzun işıq əyrisi Şamaxı təsnifat sxeminə görə II qrupa aid edilmişdir. V zolağında parlaqlığın qiymətləriin statistik təhlili iki ən ehtimallı periodun olduğunu göstırdi (P1=5d.8 və P2=7d.4). Bu periodlar uyğun olaraq müxtəlif illərdə özünü göstərir, qalan mövsümlərdə çox kiçik ehtimalla müşahidə olunur. Parlaqlığın dəyişməsində alınan periodlar spektral xətlərin intensivliklərinin dəyişməsində özünü göstərmir.
  • Müxtəlif spektral siniflərə və pekulyarlıq tiplərinə mənsub olan HD 112185, HD 189849, HD 124224, HD184905, HD 137909 kimyəvi pekulyar maqnit ulduzlarının spektral, maqnit və fotometrik müşahidələri əsasında kompleks tədqiqatlar aparılmışdır. HD 112185 ulduzu üçün periodik dəyişmənin yeni qiyməti tapılmışdır. Aşkar edilmişdir ki, bu ulduzun atmosferi qeyri bircins quruluşa malikdir və onun səthində ən çox pekulyar və nisbətən normal olan oblastlar j(P)=0.5-0.6 və j(N)=0.30-0.35 fazalarında müşahidə olunur. Spektral və fotometrik müşahidələr əsasında HD 112185 ulduzunun fundamental parametrləri (Teff, log g, L, Mv, R) təyin edilmişdir.
  • HD 189849 və HD 137909 ulduzları üçün 2006-cı ildən sonra alınmış spektrlərdə Ha xətti işlənilmişdir. Hər iki ulduzun səthində ən çox anomal (pekulyar) olan oblastları aşkar etmək üçün spektral müşahidələrlə birgə maqnit və fotometrik müşahidələrdən də istifadə edilmişdir. Aşkar edilmişdir ki, HD 137909 ulduzunun səthində ən çox pekulyar olan oblast maqnit sahəsinin müsbət qütbü ətrafında (B=700 qaus) yerləşir və bu oblast j(P)=0.15 fazasında müşahidə olunur. Normal oblastların isə j(N)=0.6-07 fazasında müşahidə olunduğu müəyyən edilmişdir. Analoji üsulla HD 189849 ulduzu üçün də ən çox ləkəli (pekulyar) və normal oblastlar aşkar edilmiş və bu oblastların uyğun olaraq j(P)=0.50-0.60 və j(N)=0.90-1.00 fazalarında müşahidə olunduğu aşkar edilmişdir. HD 189849 və HD 137909 ulduzlarının fundamental parametrləri təyin edilmişdir.
  • HD 137909 ulduzu üçün: Teff(P)=78000K, Teff(N)=7000, lg g=3.75
  • HD 137909 ulduzu üçün: Teff(P)=80000K, Teff(N)=7000, lg g=4.00
  • Analoji tədqiqatlar CU Vir maqnit ulduzu üçün də yerinə yetirilmişdir.
  • Astronomik tədqiqatlar üçün vacib olan aşağıdakı proqramlar yaradılmışdır:
    • Hərəkət edən mühitdə şüaköçürmə tənliyinin sferik halda həll etmək üçün RETSLEA proqram paketi.
    • Şüaköçürmə tənliyinin həm analitik, həm də ədədi həlli ən çətin problemlərdən biridir. Atmosferin genişlənməsi və spektral xətdə tezliklərə görə paylanma analitik həll üçün ciddi çətinlik yaradır. Ədədi həlli isə tənlikdə səpilməni nəzərə alan həddil olması çətinləşdirir. İndiyə kimi yaradılmış inteqral tənliklər üsulu yığılmır. 2-ci tərtib diftənliklər üsulu isə korrekt deyil. Problemin həlli üçün yaradılmış RETSLEA proqram paketi şüaköçürmə tənliyi üçün sərhəd məsələsini momentlər metodu tətbiq edilməklə korrekt həll edir.
    • Spektral xətdə şüaköçürmə tənliyinin diskret oordinatlar üsulu ilə həlli – SLP_MDO proqram paketi.
    • Şüaköçürmə tənliyinin ədədi həll metodlarından biri də diskret ordinatlar metodudur. Bu metodda inteqral hədd cəmlə aproksimasiya olunur. Aproksimasiyanın doğru olması üçün hədlərin syının çox seçilməsi (bucaq və tezliklərə görə nöqtələrin sayı) bir tərəfdən, hər bir nöqtə üçün sərhəd şərtlərinin verilməsi böyük massiv yaradır ki, bu da öz növbəsində proqramın yaradılmasını və hesablamanın aparılmasını çətinləşdirir. Bütün bu çətinlikləri aşmaqla SLP_MDO – proqram-paketı yaradılmışdır.
    • Örtükdə şüaköçürmə - starenvelope proqram paketi.
    • Astrofiziki obyektlər ətrafında disk və ya sferik formalı örtüyün varlığı geniş yayılmış hadisədir. Əgər nəzərə alsaq ki, ulduz küləyinə də örtük kimi baxmaq olar, onda örtüksüz obyekt olmaması qənatinə gəlirik. Bu da örtükdə şüaköçürmə məsələsinə baxılmasını aktual edir. Starenvelope bu məqsədlə yaradılmış proqram-paketdir. Proqram elə yaradılmışdır ki, o, öncə ulduz spektrini hesablayır, sonra isə örtüyü bir tərəfdən işıqlandıran ulduz şüalanmasını nəzərə almaqla örtükdə yaranan spektri hesablayır.
    • Astronomiya arxivlərindən informasiyanın çəkilməsi və işlənməsi: DİPİ proqram paketi. Ulduz müşahidəsi materiallarının saxlandığı arxiv - AAVSO -dan xəbər massivini çəkib gətirmə və işlənməsinin avtomatlaşdırılması üçün DIPI – proqram-paketi yaradılmışdır.
    • Müşahidə materiallarının işlənməsi üçün SpAn proqram paketi.[8]

Müşahidələrin texniki təminatı şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: İlqar Ələkbər oğlu Ələkbərov 

Əsas fəaliyyət istiqamətləri [redaktə | əsas redaktə]

  • ŞAR-ın 2 metrlik və başqa teleskopların müşahidələrə hazırlanması, teleskopların təmiri və profilaktik işlərin aparılması, astronomik cihazların hazırlanması və tədqiqi, maye azotun alınması, müşahidələrdə iştirak, yeni avadanlıqları mənimsəmək və işlətmək. 

Əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • 2-m teleskopun: -Kasseqren fokusu üçün ayırdetmələri, R=25000, R=44000 olan universal Kasseqren – Eşelle spektroqraflı, yüksək və ifrart yüksək ayırdetməli R=120000, R=140000, R=165000, R=200000, R=330000 və R=400000 olan yeni Kude- Eşelle spektroqrafı işlənib hazırlanıb. Seyss-600 teleskopu üçün 17ʹ faydalı görüş sahəsinə malik Fotometr-polyarimetr hazırlanmış və tədqiq edilmişdir.
  • Çexiya Respublikasının “ProjectSoft” firması tərəfindən 2-metrlik teleskop modernləşdirilmiş və avtomatlaşdırılmışdir.
  • 2 metrlik, AZT-8, Seyss-600 teleskoplarının güzgüləri sökülmüş, alüminiumlaşdırmadan sonra yerinə quraşdırılmışdır.
  • 2-metrlik teleskopda sinxron müşahidələrin aparılması üçün 30 sm-lik paralel linzalı teleskopda (Gid) 5-filtrli CCD fotometri quraşdırılmışdır.
  • Kasseqren fokusunda müşahidəni asanlaşdırmaq üçün Kasseqren Eşşele və Kanberra spektroqraflarına yarığının xəyalını monitora ötürmək üçün izləmə boruları obyektivlər əvəz olunmuş və həmin obyektivə Şelyak firmasının istehsalı olan WAT – 120N+ tipli xüsusi CCD quraşdırırılmışdır. 2-metrlik teleskopda spektral müşahidə zamanı obyektin (ulduz, qalaktika və s.) izlənmə prossesi bir başa müşahidə otağına ötürülmüşdür.
  • FLİ CCD-ni həm ayırdetmə qabiliyyəti 25000 olan Kasseqren Eşelle spektroqrafında, həm də Kanberra spektroqrafında işıq qəbuledicisi kimi istifadə etmək üçün xüsusi bağlayıcı və fokuslayıcı detallar düzələdilmiş, fokuslama işləri aparılmış və müşahidələrə tətbiq olunmuşdur.
  • 2 metrlik teleskopun optik sistemlərinin yustirlənmə işləri: – ilk növbədə teleskop üçün alınmış ППС – 11 cihazını teleskopa bağlamaq üçün hazırlanmış qurğular yoxlanılmış, teleskopun Kasseqren və Kude fokusları üçün güzgülər , linzalar kristal optik şüşə xüsusi metodla yuyulub təmizlənmiş və Kasseqren və Kude fokusları üçün yustirləmə işləri görülmüşdür.
  • Seyss - 600 teleskopun güzgüləri yuyulmuş və ППС – 11 cihazının koməyi ilə yustirlənmə işləri aparılmışdır.
  • 2-m teleskopun Kasseqren fokusundakı Kasseqren Eşşele spektroqrafı kiçik aperturaya və aşağı ayırdetməyə malik idi. Bu isə alınan ulduz spektrlərinin keyfiyyətinə təsir edir və həll olunan məsələlərdə beynəlxalq səviyyəyə çıxmağa imkan vermirdi. 2-metrlik teleskopun Kasseqren fokusu üçün optik lifli Eşelle spektroqrafın (Fibre optics Cassegrain Echelle Spectrograph) quraşdırılması başa çatdırılmış və müşahidələrinə başlanılmışdır.
  • Teleskopun kasseqren fokusunda səma cisimlərinin yüksək ayırdetməli (Δλ/λ=50 000) spektrlərini almağa imkan verir;
  • Spektroqraf tərpənməz və qapalı olduğuna görə instrumental sürüşmələr olmur və spektral parametrlərin ölçmə dəqiqliyi çox yüksək olur (məsələn şüa sürətlərində bir neçə 100 m/s);
  • Spektroqraf işıq qəbuledicisi kimi ölçüsü 4000 x 4000 piksel olan, maye azotla soyudulan böyük CCD kameranı istifadə etməyə və nəticədə spektrin çox geniş dalğa uzunluğu oblastını (λ9000-3600 Å) eyni zamanda -1 kadrda almağa imkan verir.
  • 2-metrlik teleskopda spektral müşahidə zamanı obyektin (ulduz, qalaktika və s.) izlənmə prossesi avtomatlaşdırılıb və xəyal bir başa müşahidə otağına ötürülür.[9]

Planetlər və kiçik səma cisimləri şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: f.-r.e.n. Ədalət Əbülfət oğlu Ətayi 

Əsas fəaliyyət istiqamətləri [redaktə | əsas redaktə]

  • Planetlərin atmosferlərinin tədqiqi, asteroidlərin kimyəvivə tərkibinin öyrənilməsi, kometlərin mənşəyi və onların dinamikasının tədqiqi, Yerin süni peyklərinin orbitlərinin tədqiqi. 

Əsas elmi nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Hiperbolik meteorların reallığı və onların mənbəyi məsələsinə müəyyən aydınlıq gətirilmişdir. Vahid metodika və cihazlarla müşahidə olunmuş bir qrup belə cisimlərin tədqiqi nəticəsində onların hərəkətinin Günəş apeksi ilə statistik əlaqəsi və transneptun planet cisimləri ilə kinematik əlaqəsi aşkar edilmişdir.
  • Vestanın səthində olivin mineralının miqdarının təyini alqoritmi yaradılmışdır. Bu işdə çətinlik ondan ibarətdir ki, olivinin spektrində ikivalentli dəmirin və piroksinin udulma zolaqları üst-üstə düşə bilirlər. Bunların ayrılması və mənsubiyyəti problemini həll etmək üçün əvvəlcə laboratoriya şəraitində spektrlər tədqiq olunmuşlar. Sonra tərkibinə görə Vestanın analoqu olan HED-meteoritinin (tərkibi bazalt axondritlərdən – qovardit, evkrit və dioqenitdən ibarətdir) spektrinə görə alqoritm qurulmuşdur. Bu model sonra real Vesta spektrinə tətbiq edilərək sübut edilmişdir ki, əgər asteroidin səthindəki maddənin tərkibində olivinin miqdarı 15% -dən çoxdursa, onda onun miqdarını təyin etmək mümkündür.[10]

İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyaları və təşkilat şöbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Struktur bölmənin rəhbəri: f.-r.e.n. Kamal Mehraс oğlu Hüseynov  

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

Beynəlxalq əlaqələr, ŞAR-ın xarici qonaqların vizalarının təşkil olunması, tərcümə işi, elmi-texniki informasiya ilə təminat; elektron-informasiya və texniki avadanlığın modernləşdirilməsi; KİV, tədris müəssisələri və elmi-təşkilatlarla əlaqə; doktorantura və tədris işi; astronomiya irsi və tarixinin öyrənilməsi; elmi konfrans, simpozium  və seminarların təşkili və keçirilməsi; protokol işlərinin yerinə yetirilməsi.

N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının elmi nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Rəsədxananın fəaliyyəti dövründə  əməkdaşlar tərəfindən astronomiya üzrə 100-dən çox monoqrafiya, kitab, dərslik, kataloq, elmi-kütləvi kitablar yazılmış və nəşr edilmişdir. 40 illik tarixə malik olan “ŞAR-ın Sirkulyarı” jurnalının 120 nömrəsi çapdan çıxmışdır. 2006-cı ildən başlayaraq “Azərbaycan Astronomiya Jurnalı” nəşr olunmağa başlayır və 2013-cü ilədək jurnalın 26 sayı işıq üzü görüb. Bununla yanaşı, Rəsədxana ingilis dilində nəşr olunan beynəlxalq səviyyəli “Sun and Geosphere” jurnalının buraxılmasında da iştirak edir. ŞAR-ın mövcud olduğu dövr ərzində onun əməkdaşları xarici və yerli  jurnallarda 2500-dən artıq məqalə çap etdirməyə nail olmuşlar.

Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında bir sıra beynəlxalq və respublika səviyyəli simpozium və konfranslar keçirilmişdir. Bunların arasında Beynəlxalq Astronavtika Federasiyasının konqresini (1972), maqnit ulduzların tədqiqinə həsr olunmuş konfranslar (1973, 1976), SSRİ EA Astronomiya Şurasının plenumu (1984), “Tusi-800” Məclisləri (1998-2002-ci illər ərzində 8 konfrans), “Dövrülük və kosmoloji problemlər” (2003), “ŞAR-ın əsasının qoyulmasının 60 illiyinə həsr olunmuş Beynəlxalq konfrans” (2013) və sairləri göstərmək olar.

ŞAR-ın fəaliyyəti dövründə rəsədxana əməkdaşları bir sıra aktual mövzular üzrə xarici  ölkələrin astronomları ilə birgə işlər yerinə yetirir. Günəş fizikası və Günəş-Yer problemi üzrə Rusiya, Almaniya, İsrail, Bolqarıstan, Gürcüstan və s. ölkələrin ayrı-ayrı astronomik təşkilatları ilə sıx əməkdaşlıq yaranmışdır. Ulduz fizikası istiqaməti üzrə Rusiyanın bir neçə rəsədxanasının əməkdaşları ilə birgə tədqiqatlar aparılır (Rusiya EA XAR, Moskva DU-nun Şternberq ad. Dövlət Astronomiya İnstitutu, Sankt-Peterburq DU və s.). Komet və meteorların tədqiqi üzrə Rusiya, Ukrayna, Tacikstan və s. ölkələrin astronomları ilə sıx əlaqələr yaradılmış və birgə işlər həyata keçirilir. ŞAR əməkdaşları xarici dövlətlərdə keçirilən konqress, simpozium və konfransların işində ardıcıl və fəal iştirak edir, dünya astronomlarını rəsədxanada aparılan işlər barədə məlumatlandırırlar. Rəsədxana ərazisində ABŞ-ın məşhur Stenford Universitetinin səyyar qurğusu fəaliyyət göstərir.

ŞAR-ın elmi fəaliyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

ŞAR-ın elmi fəaliyyətində ulduzlarda baş verən fiziki dəyişkənliklərin kompleks tədqiqi əsas yer tutur. Bu sahədə əsas tədqiqatlar ulduz atmosferlərində və qalaktikalarda baş verən qeyri-stasionar proseslərin öyrənilməsinə yönəlmişdir. Tədqiqatlar əsasən ŞAR-dakı ulduz teleskoplarında alınmış müşahidə materialları əsasında aparılır. ŞAR-ın 2 m teleskopunda bir sıra qalaktikaların, sıx-qoşa, maqnit, T Buğa tipli və geniş örtüklü ulduzların tədqiqinə həsr olunmuş işlər yerinə yetirilmişdir. Bu tədqiqatlarda müxtəlif tip ulduzların fiziki və kimyəvi xassələri, onların atmosferlərində gedən dövri prosesləri səciyyələndirən ədədi nəticələr müşahidələr və hesablamalar nəticəsində aşkar olunur. Uzun müddət Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası keçmiş Sovetlər Birliyində ulduz astronomiyası üzrə aparıcı müəssisələrdən hesab olunurdu. Ulduzlarla yanaşı, bir sıra qalaktika və dumanlıqların öyrənilməsi ŞAR-ın   tədqiqat mövzusunda əsas yer tutur.

Rəsədxananın elmi istiqamətlərindən biri də Günəş fizikasıdır. Bu istiqamət özündə Günəşin səthindəki fəal törəmələrin (alışmalar, proteburanslar, məşəllər və s.) tədqiqini, onun daxilində formalaşan müxtəlif xarakterli dalğaların mahiyyətinin araşdırılmasını, çox aktual olan Günəş-Yer əlaqələrinin öyrənilməsini cəmləşdirir. Rəsədxana əməkdaşları  Günəşin diferensial fırlanmasının, onun fəallığındakı 11 illik və digər xarakterli dövrülüklərin səbəblərinin araşdırılmasında əhəmiyyətli nəticələr əldə etmişlər.        

Rəsədxananın elmi istiqamətlərindən daha biri Günəş sistemi cisimlərinin (planetlər və onların peykləri, kometlər, asteroidlər və s.) tədqiqi, onların təkamülü və əmələ gəlməsi məsələləridir. ŞAR alimləri böyük planetlərin və onların peyklərinin müşahidəsi, asteroidlərin, ayrı-ayrı komet və meteor qruplarının əmələ gəlməsi və təkamülü istiqamətində dəyərli tədqiqatlar aparıb vacib nəticələr əldə etmişlər.

Bunlarla yanaşı, ŞAR –ın mövzusunda nəzəri tədqiqatlar və astronomiya tarixi də önəmli yer tutur. Azərbaycanın dahi ensiklopedik alimi Nəsirəddin Tusinin elmi irsinin araşdırılması, onun kitab və əsərlərinin üzə çıxarılıb Azərbaycan dilində çap edilməsi işləri də rəsədxananın nailiyyəti hesab oluna bilər. Eləcə də bir sıra dərsliklərin, ensiklopediya və lüğətlərin hazırlanmasında rəsədxananın əməkdaşlarının əməyi xüsusi qeyd olunmalıdır.

Təsadüfi deyil ki, rəsədxanada alınmış nəticələrin bir çoxu dünya alimləri tərəfindən qəbul edilir və onlara çoxsaylı istinadlar mövcuddur.

ŞAR-ın fəaliyyəti dövründə əməkdaşların bir çoxu dövlət təltifləri, fəxri fərmanlarla təltif olunmuşlar. Bir çox əməkdaşlarımız Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının, Avropa Astronomiya Cəmiyyətinin, Avrasiya Astronomiya Birliyinin üzvü seçilmişlər. Rəsədxana Beynəlxalq Astronavtika İttifaqının üzvüdür.

Rəsədxanaya bir çox xarici ölkələrdən, o cümlədən Rusiya, Ukrayna, İran və Türkiyədən tələbə və praktikantlar gəlir, böyük teleskopda işləmək vərdişlərinə yiyələnirlər.

N.Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında son illərdə görülən işlər[redaktə | əsas redaktə]

ŞAR-ın son illər maddi-texniki bazasının lazımi səviyyədə saxlanması istiqamətində xeyli işlər həyata keçirilmişdir. 1998-ci ilin iyun-iyul aylarında 2 m-lik teleskopda, Rusiyadan gətirilmiş CCD-kamera və eşelle-spektrometr qurulmuşdur. 1998-ci ilin iyul ayında 7 illik fasilədən sonra 2 m-lik teleskopda yeni sistemin köməyi ilə ilk kompyuterləşdirilmiş müşahidələr aparılmış və yaxşı nəticə alınmışdır. 1998-2000-ci illərdə enerji təchizatındakı çətinliklərə baxmayaraq, ŞAR-da 1000-dən çox ulduz spektri alınmış və araşdırmalar üçün zəruri “xammal” bazası yaranmışdır.

1999-2000-ci illərdə ŞAR-da keyfiyyətcə yeni işıqqəbuledici cihazlar quraşdırılmış, Üfüqi Günəş teleskopundakı spektroqrafın, 70 sm-lik teleskopdakı fotometr və polyarimetrin, həmin teleskopda vaxtilə qurulmuş spektrofotometrin fəaliyyəti avtomatlaşdırılmış və kompyuterləşdirilmişdir. Bununla da müşahidəçilərin fotolövhələrdən asılılığına qismən də olsa son qoyulmuşdur.

2000-ci ildə ŞAR-ın bir qrup əməkdaşı teleskopun boş qalmış Kasseqren fokusu üçün də yeni bir işıqqəbuledici hazırlanması ideyasını irəli sürdü:  vaxtilə teleskopda istifadə olunmuş, lakin artıq öz dövrünü başa vurmuş UAGS spektroqrafı əsasında yeni eşelle-spektroqrafı yığmaq və onu həmin fokusda istifadə etmək yeni spektroqraf almaqdan təxminən on dəfə ucuz başa gəlirdi. Məlumdur ki, hər fokusun öz xüsusiyyətləri var və Kasseqren fokusunda daha zəif obyektlər müşahidə oluna bilər. İrəli sürülmüş ideya 2001-ci ilin yayında həyata keçirildi. Hazırda 2 m-lik teleskopun Kude fokusu üçün yüksək ayırdetməyə malik olan spektroqrafın hazırlanması üzərində işlər başa çatdırılmış və bu spektroqraf vasitəsilə müşahidələr aparmaq üçün böyük ölçülü işıqqəbuledicisi alınmışdır (CCD-kamera).

2013-cü ildə 2 m-lik teleskopun idarəedilməsi Çexiya mütəxəssislərinin iştirakı ilə avtomatlaşdırılmış və modernləşdirilmişdir. Bu dəyişiklik teleskopun hətta uzaq məsafədən kompyuter vasitəsilə idarə olunmasına imkan verir.  

Şamaxı Rəsədxanasının gələcək perspektivləri daim Azərbaycan hökumətinin  diqqət mərkəzindədir. 2009-2013-cü illərdə respublika Prezidenti 3 dəfə Rəsədxanada olmuş, buradakı işlərin gedişi, alimlərin yaşayış qayğıları ilə tanış olmuş, müvafiq sərəncamlar və göstərişlər vermişdir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, həmin sərəncamların real nəticəsi kimi son illər ŞAR-da geniş quruculuq işləri aparılmış, Rəsədxana keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. Cənab Prezident AMEA və ŞAR rəhbərliyinə bu uğurlarla kifayətlənməməyi, Rəsədxanaya ən yeni optik texnika cəlb olunması, hətta daha böyük çaplı optik teleskopun əldə olunması üzrə təkliflər hazırlamağı tövsiyə etmişdir.[2]

Elmin vacib sahəsi sayılan astronomiyanın Azərbaycanda ən azı 750 il yaşı var. Dahi alimimiz Nəsirəddin Tusinin irsi bu gün də uğurla davam etməkdədir. Bütövlükdə isə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının gələcək inkişaf perspektivləri böyük ümidlər doğurur. Onun zəhmətkeş və istedadlı kollektivi milli mədəniyyətimizin ayrılmaz hissəsi olan elmimizi dünya səviyyəsində layiqli şəkildə təqdim etmək üçün əlindən gələni etməyə hazırdır.

Redaktəsi vacib olan məqalələr:[redaktə | əsas redaktə]