İstifadəçi:Drabdullayev17/Qaralama2

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Amerika Birləşmiş Ştatları

ing. United States of America
ABŞ
Şüarı: 

[2]:
Great Seal of the United States (obverse).svg Great Seal of the United States (reverse).svg
USA orthographic.svg
US insular areas SVG.svg
Paytaxtı
Ən böyük şəhəri
Rəsmi dilləriFederal səviyyədə yoxdur[a]
Milli dilİngilis
Etnik qrupları
(2019)[8]
İrqi mənsubiyyət:
Etnik mənsubiyyət:
Dini
Bax ABŞ-da din
Demonim(lər)iAmerikalı[b][9]
İdarəetmə formasıFederal prezidentli konstitusiya respublikası
• Prezident
Co Bayden (D)
Kamala Harris (D)
Nensi Pelosi (D)
Con Roberts
Qanunverici orqanıKonqres
Senat
Nümayəndələr Palatası
Böyük Britaniya Krallığından müstəqillik
4 iyul 1776
1 mart 1781
3 sentyabr 1783
21 iyun 1788
25 sentyabr 1789
21 avqust 1959
5 may 1992
Ərazisi
• Ümumi ərazi
3,796,742 kv. mil (9,833,520 km2)[d][10] (3-cu/4-cü)
• Su (%)
4,66 (2015-ci ildən)[11]
• Ümumi quru ərazisi
3,531,905 kv. mil (9,147,590 km2)
Əhalisi
• 2019-cu il təxmini
328,239,523[8] (3-cü)
• 2010-cu il siyahıya alma
308.745.538[e][12] (3-cü)
• Sıxlıq
87/kv. mil (33.6/km2) (146-cı)
ÜDM (AQP)2020-ci il təxmini
• Ümumi
20,807 trilyon $[13] (2-ci)
• Adam başına
63.051 $[13] (11-ci)
ÜDM (nominal)2020-ci il təxmini
• Ümumi
20,807 trilyon $[13] (1-ci)
• Adam başına
63,051 $[13] (7-ci)
Cini indeksi (2020)Mənfi artış 48,5[14]
yüksək
İİİ (2019) 0,926[15]
çox yüksək · 17-ci
Valyutası[[]] ($) (USD)
Saat qurşağıUTC−4-dən −12-yə, +10, +11
• Yay (DST)
UTC−4 to −10[f]
Tarix formatı
  • mm/dd/yyyy
  • yyyy-mm-dd
Şəbəkə gərginliyi120 V–60 Hz
Yolun hərəkət istiqamətisağ[g]
Telefon kodu+1
ISO 3166 koduUS
İnternet domeni
Ümumi yüksək səviyyəli domenlər
[16] .com, .org, .net, .edu, .gov, .mil
ydMD (əsasən ABŞ-da istifadə edilmir)
.us, .pr, .as, .gu, .mp, .vi, və vaxtıilə .um (2008-ci ildə ICANN tərəfindən ləğv ediib, lakin hələ də ABŞ hökuməti tərəfindən ydMD olaraq tanınır)

Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) (ing. United States of America (USA)), Birləşmiş Ştatlar (ing. United States (U.S. və ya US)) və ya Amerika (ing. America) kimi tanınan əsasən Şimali Amerikada yerləşən ölkə. 50 ştat, bir federal dairə, beş böyük özünüidarə edən ərazi, 326 hindi rezervlərindən və bir neçə kiçik mülklərdən ibarətdir.[h] 3,8 milyon mil2 (9,8 milyon km2) əraziyə malik ABŞ dünyanın ərazisinə görə 3-cü və ya 4-cü ölkəsidir.[d] 328 milyondan çox əhalisi ilə dünyanın ən çox əhalisi olan üçüncü ölkəsidir. Milli paytaxtı Vaşinqton, ən çox əhaliyə malik şəhəri Nyu-Yorkdur.

Paleohindilər ən az 12.000 il əvvəl Şimali Amerika materikinə Sibirdən köçmüşdülərAvropa kolonizasiyası XVI əsrdə başlamışdır. Birləşmiş Ştatlar şərq sahili boyunca qurulan On üç Britaniya koloniyasından meydana gəldi. Böyük Britaniya ilə vergisiyasi nümayəndəlik mübahisələri müstəqillik ilə nəticələnmiş ABŞ İstiqlal müharibəsinə (1775-1783) səbəb olmuşdur. XIX əsrin sonlarından ABŞ Şimali Amerika boyunca güclü şəkildə genişlənməyə, tədricən yeni ərazilər əldə etməyə, tez-tez yerli amerikalıları sürgün etməyəyeni ştatlar qəbul etməyə başladı; 1848-ci ilə qədər ABŞ qitəni əhatə etdi. Cənubi ABŞ-da köləlik ABŞ-da vətəndaş müharibəsinin onun ləğvinə səbəb olduğu XIX əsrin ikinci yarısına qədər qanuni idi. İspan-ABŞ müharibəsiBirinci Dünya Müharibəsi ABŞ-ı bir dünya gücü halına gətirdir, İkinci dünya müharibəsi bu statusu təsdiqlədi. Soyuq müharibə dövründə, ABŞ və Sovet İttifaqı müxtəlif vasitəçilik müharibələri aparsalar da, birbaşa hərbi qarşıdurmadan çəkindilər. Onlar həmçinin insanları Aya enməsi ilə nəticələnən 1969-cu il kosmik uçuşu ilə kuliminasiyaya çatan Kosmik yarışda da rəqabət apardılar. 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması Soyuq müharibənin sona çatdırdı, ABŞ-ı dünyanın yeganə super gücü etdi.

Amerika Birləşmiş Ştatları ikipartiyalı prezident, konstitusional federativ respublikadıriki palatalı parlament də daxil olmaqla üç ayrı hakimiyyət qoluna sahib olan bir nümayəndəli demokratiyadır: Amerika xalqı öz növbəsində prezidentini seçən təmsilçilərini seçir. O, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Dünya Bankı, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Amerika Dövlətləri Təşkilatı, NATO və bir çox digər beynəlxalq təşkilatların təsisçi üzvüdür. O, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür. ABŞ iqtisadi azadlıq, qavranan korrupsiya səviyyələrinin azlaması, həyat keyfiyyəti və ali təhsilin keyfiyyəti baxımından beynəlxalq səviyyədə yüksək yerlərdədir. ABŞ dünyadakı irqietnik baxımdan ən müxtəlif millətlərdən biridir, əsasən Mədəniyyətlərinetnik qrupların əritmə qazanı adlanır. Əhalisi əsrlər boyu davam edən immiqrasiya yolu ilə dərin şəkildə formalaşmışdır.

Gəlirsərvət fərqlərinə baxmayaraq, ABŞ inkişaf etmiş ölkədir və sosial-iqtisadi göstəricilərdə mütəmadi olaraq yüksək sıralarda yer alır. O, qlobal ÜDM-in dörddə birini təşkil edir və nominal ÜDM üzrə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatıdır. Dəyərinə görə, ABŞ dünyanın məhsulların ən böyük idxalçısı və ikinci ən böyük ixracatçısıdır. Əhalisi dünyanın cəmi 4,2%-i olmasına baxmayaraq, dünyadakı ümumi sərvətin 29,4%-nə sahibdir və bu, hər hansı bir ölkənin sahib olduğu ən böyük paydır. Qlobal hərbi xərclərin üçdə birindən çoxunu təşkil edən ABŞ dünyanın ən qabaqcıl hərbi qüvvəsidir və beynəlxalq səviyyədə aparıcı siyasi, mədənielmi gücdür.[22]

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

"Amerika" adının ilk məlum istifadəsi alman kartoqraf Martin Valdzemüller tərəfindən hazırlanmış bir dünya xəritəsində göründüyü vaxta, 1507-ci ilə təsadüf edir. Onun xəritəsində bu ad Ameriqo Vespuççinin şərəfinə indi Cənubi Amerika hesab ediləcək ərazi0 böyük hərflərlə göstərilir. İtalyan səyyah İst-Hindin Asiyanın şərq sərhədini təmsil etmədiyini, əksinə əvvəllər məlum olmayan bir quru hissəsi olduğunu bildirən ilk şəxs idi.[23][24] 1538-ci ildə flamand kartoqrafı Gerard Merkator, öz dünya xəritəsində "Amerika" adını istifadə edərək onu bütün qərb yarımkürəsinə tətbiq etdi.[25]

"Amerika Birləşmiş Ştatları" ifadəsinin ilk sənədli sübutu eskvayr Stiven Moylan tərəfindən Corc Vaşinqtonun adyutantı Cozef Ridə yazılmış 2 yanvar 1776-ci il tarixli məktubdur. Moylan istiqlal müharibəsi səylərində kömək istəmək məqsədi ilə "Amerika Birləşmiş Ştatlarından İspaniyaya tam və geniş səlahiyyətlər ilə" getmək istədiyini ifadə edirdi.[26][27][28] "Amerika Birləşmiş Ştatlarının" ifadəsinin ilk məlum nəşri Virciniya ştatının Uilyamsberq şəhərindəki The Virginia Gazette qəzetində 6 aprel 1776-cı ildə yazılmış anonim bir esse idi.[29]

Con Dikinson tərəfindən hazırlanan və nəhayət 17 iyun 1776-cı ildə tamamlanan Konfederasiya Maddələrinin ikinci layihəsi "Konfederasiyanın adının 'Amerika Birləşmiş Ştatları' olacağını" bəyan etdi.[30] 1777-ci ilin sonunda ratifikasiyası üçün ştatlara göndərilən Maddələrin yekun variantı "Konfederasiyanın müraciət forması 'Amerika Birləşmiş Ştatları' olacaq" cümləsini ehtiva edir.[31] 1776-cı il iyun ayında Tomas Cefferson özünün hazırladığı İstiqlal bəyannaməsinin "orijinal kobud layihəsinin" sərlövhəsində "AMERİKA BİRLƏŞMİŞ ŞTATLARI" ifadəsini böyük hərflərlə yazmışdı.[30] Sənədin bu layihəsi 21 iyun 1776-cı ilə qədər üzə çıxmayıb və ifadəni Dikinsonun 17 iyun tarixli Konfederasiya Maddələri layihəsində istifadə etdikdən əvvəl və ya sonra yazıldığı naməlumdur.[30]

Qısa formada "Birləşmiş Ştatlar" da standartdır. Digər ümumi formalar "B.Ş.", "ABŞ" və "Amerika"dır. "Amerika" ifadəsi 1890-cı illərdən əvvəl ABŞ-da az-az hallarda istifadə olunurdu və Teodor Ruzveltdən əvvəl prezidentlər tərəfindən nadir hallarda istifadə olunurdu. "The Star-Spangled Banner", "My Country, 'Tis of Thee" və "Battle Hymn of the Republic" daxil olmaqla XVIII və XIX əsrlərdə bəstələnmiş vətənpərvərlik mahnılarında istifadə olunmur, buna baxmayaraq, "God Bless America" kimi XX əsrin mahnılarda geniş yayılmışdır.[32] Danışıq adları "A-nın B.Ş.-ı" və və beynəlxalq səviyyədə "Ştatlar"dır. XVIII əsrin sonlarında ABŞ poeziyası və mahnılarda məşhur olan "Kolumbiya" adı öz mənşəyini Xristofor Kolumbdan götürür; özünü "Kolumbiya dairəsi" adında büruzə verir. Kolumbiya dövləti də daxil olmaqla, Qərb yarımkürəsindəki bir çox yer və qurum onun adını daşıyır.

Amerikan istifadəsində "Birləşmiş Ştatlar" ifadəsi orijinal formasında cəm halında idi. Müstəqil ştatlar toplusunu təsvir edirdi, məsələn "Birləşmiş Ştatlardır" (ing. "the United States are"). Tək halı, məsələn "Birləşmiş Ştatlardır" (ing. "the United States is") Vətəndaş müharibəsi başa çatdıqdan sonra məşhur oldu və indi ABŞ-da tək halı standart olaraq istifad olunur. ABŞ vətəndaşı "Amerikalıdır". "Birləşmiş Ştatlar", "Amerika" və "B.Ş." ölkəyə sifət olaraq istinad edilir ("Amerika dəyərləri", "ABŞ qüvvələri"). İngilis dilində "Amerikan" sözü nadir hallarda Amerika Birləşmiş Ştatları ilə birbaşa bağlı olmayan mövzulara aiddir.[33]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yerli xalqlar və Kolumba qədərki dövr tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ətraflı bax: ABŞ-da yerli amerikalılarKolumba qədərki dövr
Yerli amerikalı Anasazilər tərəfindən e.ə. 1190-1260-cı illərdə inşa edilən Klif sarayı

Şimali Amerikanın ilk sakinlərinin Berinq torpaq körpüsü vasitəsi ilə Sibirdən köç etdikləri və ən azı 12.000 il əvvəl gəldikləri ümumiyyət tərəfindən qəbul edilmişdir, bununla birlikdə, bəzi dəlillər daha əvvəl gəliş tarixini təklif edir.[34][35][36] E.ə. 11.000-ci illər ərəfəsində meydana çıxan Klovis mədəniyyətinin əvvəlcə Amerikanın insan məskəninlaşmasının ilk dalğasını təmsil etdiyinə inanılırdı.[37][38] Çox güman ki, bu Şimali Amerikaya üş böyük miqrasiya dalğasının ilkini təmsil edir, sonrakı dalğalar bugünkü Atabasklar, Aleutlar və Eskimosların atalarını gətirdi.[39]

Zaman keçdikcə Şimali Amerikadakı yerli mədəniyyətlər getdikcə daha da mürəkkəbləşdi və cənub-şərqdə mövcüd olmuş Kolumba qədərki dövr Missisipi mədəniyyəti kimi bəziləri qabaqcıl kənd təsərrüfatı, möhtəşəm memarlıq və dövlət səviyyəsində cəmiyyətlər inkişaf etdirdi.[40] Şəhər-dövlət Kahokiya müasir ABŞ-ın ən böyük, ən mürəkkəb Kolumba qədərki dövr arxeoloji sahəsi sayılır.[41] Dörd Künc bölgəsində isə Anasazilər mədəniyyəti əsrlər boyu əkinçilik təcrübəsi inkişaf etdirlilər.[42] Cənub Böyük göllər bölgəsində yerləşən İrokezlər XII-XV əsrlər arasında bir vaxtda quruldu.[43] Atlantik sahili boyunca ən məşhur olanı məhdud əkinçiliklə yanaşı ov və tələqurma ilə məşğul olan Alqonkin qəbilələri idi.

Avropa təmasları dövründə Şimali Amerikanın yerli əhalisini təxmin etmək çətindir.[44][45] Smitsonian İnstitutudan Duqlas Yubleykr cənub Atlantik ştatlarında əhalinin sayının 92.916 və Körfəz ştatlarında əhalinin sayının 473.616 nəfər olduğunu təxmin etsə də,[46] bir çox alim bu rəqəmi çox aşağı hesab edir.[44] Antropoloq Henri Dobins əhalinin çox daha yüksək, Meksika körfəzinin sahillərində 1,1 milyon, FloridaMassaçusets arasında 2,2 milyon nəfər yaşadığına, Mississipi vadisində və qollarında 5,2 milyon və Florida yarımadasında təxminən 7000.000 nəfər olduğuna inanırdı.[44][45]

Avropa məskunlaşmaları[redaktə | əsas redaktə]

Ətraflı bax: ABŞ-ın kolonizasiyasının tarixiOn üç koloniya

Kontinental ABŞ-a gələn ilk Avropalılar 1513-cü ildə Floridaya ilk öz ekspedisiyasını edən Xuan Ponse de Leon kimi ispan konkistadorları olmuşdu.[47] Daha əvvəl, Xristofor Kolumb 1493-cü il ekspedisiyasında Puerto-Rikoya çıxmışdı və San-Xuan on il sonra ispanlar tərəfindən salındı. İspanlar Florida və Nyu-Meksikoda Sent-Oqastin[48] (əsasən ölkənin ən qədim şəhəri hesab olunurdu) və Santa-Fe kimi ilk yaşayış məntəqələrini saldılar. Fransızlar öz yaşayış məntəqələrini, xüsusilə Nyu-Orleanı Missisipi çayı boyunca qurdular.[49] Şimali Amerikanın şərq sahillərində İngilislərin müvəffəqiyyətli məskunlaşması 1607-ci ildə Ceymstaunda Virciniya koloniyası və 1620-ci ildə Pilqremlərin Pilmut koloniyası ilə başladı.[50] Qitənin ilk seçilmiş qanunvericilik məclisi olan Virciniyanın Berjesslərin Evi 1619-cu ildə quruldu. Meyflauer sazişiKonnektikutun Əsas Sərəncamları kimi sənədlər Amerika koloniyaları boyunca inkişaf edəcək nümayəndəliklərin özünüidarəetmə və konstitusionalizm nümunəsi üçün presedentlər yaratdı.[51][52] Mühacirlərin çoxu dini azadlıq axtaran müxalifətçi xristian qrupları idi.[53] 1784-cü ildə ruslar Alyaskada Üç Müqəddəslər körfəzində yaşayış məntəqəsi quran ilk Avropalılar idi. Rus Amerikası vaxtıilə bugünkü Alyaska ştatının əksər hissəsini əhatə edirdi.[54]

Müstəmləkəçiliyin ilk günlərində bir çox Avropalı mühacir qida çatışmazlığına, xəstəliklərə və Yerli Amerikalıların hücumlarına məruz qaldı. Yerli amerikalılar da tez-tez qonşu tayfalar və Avropa mühacirləri ilə müharibə edirdilər. Ancaq bir çox halda yerli və mühacirlər bir-birlərindən asılı qaldılar. Mühacirlər qida və heyvan dərisi, yerlilər isə silah, alət və digər Avropa malları üçün ticarət edirdi.[55] Yerlilər bir çox mühacirə qarğıdalı, lobya və digər qida məhsulları becərməyi öyrətdi. Avropalı misyonerlər və digərləri yerli amerikalıların "mədəniləşdirilməsinin" əhəmiyyətli olduğuna hiss edir və onları Avropa kənd təsərrüfatı praktikasını və həyat tərzini mənimsəməyə çağırırdılar.[56][57] Bununla birlikdə, Şimali Amerikanın artan Avropa müstəmləkəçiliyi ilə yerli amerikalılar tez-tez didərgin salınır və tez-tez öldürülürdülər.[58] Amerikanın yerli əhalisi avropalıların gəlişindən sonra müxtəlif səbəblərdən,[59][60][61] ilk növbədə çiçəkqızılca kimi xəstəliklərdən azaldı.[62][63]

1775-ci ildə orijinal On üç koloniya (qırmızı ilə göstərilmişdir)

Avroplı mühacirlər Afrikalı kölələri transatlantik kölə ticarəti yolu ilə müstəmləkə Amerikasına nəql etməyə başladılar.[64] Tropik xəstəliklərin daha az yayılması və daha yaxşı müalicə olunduğu üçün kölələrin Şimali Amerikada Cənubi Amerikaya nisbətən daha uzun ömrü var idi və bu da saylarının sürətlə artmasına səbəb oldu.[65][66] Kolonist cəmiyyət əsasən köləliyin dini və mənəvi yönü baxımından bölünmüşdü və koloniyalar bu praktikanın lehinə və əleyhinə qanun aktları qəbul etdilər.[67][68] Bununla birlikdə, XVIII əsrin başlanğıcında xüsusilə Cənubi ABŞ-da əmtəə bitkilərinin əkilməsində Afrikalı kölələr muzdlu nökərlərin yerini almışdı.[69]

ABŞ-ı əmələ gətirəcək On üç koloniya (Nyu-Hempşir, Massaçusets, Konnektikut, Rod-Aylend, Nyu-York, Nyu-Cersi, Pensilvaniya, Delaver, Merilend, Virciniya, Şimali Karolina, Cənubi Karolina, Corciya) Britaniyalılar tərəfindən dənizaşırı mülklər olaraq idarə olunurdu.[70] Buna baxmayaraq azad kişilərin bir çoxuna açıq seçkilər keçirən yerli hökumətlər var idi.[71] Son dərəcə yüksək doğum nisbətləri, aşağı ölüm nisbətləri və sabit məskunlaşma ilə koloniya əhalisi sürətlə böyüdü, yerli amerikalı əhalisini kölgədə qoydu.[72] Böyük Oyanış kimi tanınan 1730-cu və 1740-cı illərin xristian dirçəliş hərəkatı həm dinə, həm də dini azadlığa marağı artırdı.[73]

Yeddiillik müharibə (ABŞ-da Fransız-Hindi müharibəsi kimi tanınır) dövründə ingilis orduları Kanadanı fransızlardan aldılar. Kvebek əyalətinin yaradılması ilə Kanadanın frankofon əhalisi İngilis dilində danışan müstəmləkəçi Yeni Şotlandiya, Nyufaundlend və On üç koloniyadan təcrid olunmuş vəziyyətdə qalacaqdı. Orada yaşayan yerli amerikalılar nəzərə alınmasa, 1770-ci ildə On üç koloniyanın 2,1 milyondan çox əhalisi var idi, bu təxminən Britaniyanın üçdə birinə bərabərdi. Yeni gələnlərin davam etməsinə baxmayaraq, əbii artım nisbəti belə idi ki, 1770-ci illərdə amerikalıların yalnız kiçik bir azlığı xaricdə doğulmuşdu.[74] Koloniyaların İngiltərədən uzaqlığı öz-özünə idarəetmənin inkişafına imkan vermişdi, lakin misilsiz müvəffəqiyyətləri İngilis monarxları vaxtaşırı krallıq hakimiyyətini bərpa etməyə cəhdə sövq etdi.[75]

Müstəqillik və genişlənmə[redaktə | əsas redaktə]

Ətraflı bax: Amerika inqilabıABŞ ərazisinin formalaşması
Con Trambull tərəfindən çəkilmiş İstiqlal bəyannaməsi, 4 iyul 1776-cı il tarixində Bəyannamə layihəsini Kontinental Konqresə təqdim edən Beşlik Komitəsini təsvir edir.

On üç koloniyanın Britaniya İmperiyasına qarşı apardığı ABŞ İstiqlal müharibəsi, Avropalı olmayan bir varlığın Avropa gücünə qarşı ilk uğurlu müstəqillik müharibəsi idi. Amerikalılar hökumətin yerli qanunverici orqanlarında ifadə edilən xalqın iradəsinə söykəndiyini iddia edərək "respublikaçılıq" ideologiyasını inkişaf etdirmişdilər. Onlar ingilislərin hüquqlarını və "təmsilçiliyi olmayanlardan vergitutmama" hüquqlarını tələb etdilər. İngilislər imperiyanı parlament vasitəsilə idarə etməkdə təkid edirdilər və münaqişə müharibəyə çevrildi.[76]

İkinci Kontinental Konqres yekdilliklə 4 iyul 1776-cı ildə İstiqlal bəyannaməsini qəbul etdi; bu gün hər il Müstəqillik günü kimi qeyd olunur.[77] 1777-ci ildə Konfederasiyanın Maddələri 1789-cu ilə qədər fəaliyyət göstərən mərkəzləşməmiş bir hökumət qurdu.[77]

1781-ci ildə Yorktaun mühasirəsində məğlub olduqdan sonra İngiltərə sülh müqaviləsi imzaladı. Amerikanın suverenliyi beynəlxalq səviyyədə tanındı və ölkəyə Missisipi çayının şərqindəki bütün torpaqlar verildi. Amma İngiltərə ilə gərginliklər davam etdi və bərabərliklə nəticələnən 1812-ci il müharibəsinə səbəb oldu.[78] Milliyətçilər 1788-ci ildə ştat qurultaylarında ratifikasiya edilmiş ABŞ Konstitusiyasının yazılıdığı 1787-ci il Filadelfiya qurultayına rəhbərlik etdilər. 1789-cu ildə federal hökumət əlverişli nəzarət və balans yaratma prinsipi ilə üç şöbə olmaqla yenidən təşkil edildi. Kontinental Ordusunu qələbəyə aparan Corc Vaşinqton yeni konstitusiya ilə seçilən ilk prezident oldu. Fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılmasını federal səviyyədə qadağan edən və bir sıra hüquqi müdafiəni təmin edən hüquqlar haqqında Bill 1791-ci ildə qəbul edildi.[79]

1808-ci ildə federal hökumət Amerikanın Atlantik qul ticarətində iştirakını qadağan etsə də, 1820-ci ildən sonra Dərin Cənubda yüksək gəlirli pambıq əkini və bununla birlikdə qul sayı kəskin artdı.[80][81][82] İkinci Böyük Oyanış, xüsusilə 1800-1840-cı illər milyonlarlar insanı yevangel protestantına çevrdi. Bu, şimalda abolisionizm daxil olmaqla bir çox ictimai islahat hərəkatlarını gücləndirdi;[83] cənubda metodistlər və baptistlər qul əhalisi arasında prozelitizm edirdilər.[84]

XVIII əsrin sonlarından başlayaraq Amerikalı mühacirlər qərb istiqamətində genişlənməyə başladılar[85] və bu da uuzun müddət davam edən Hindi müharibələrinə səbəb oldu.[86] 1803-cü ildə Luiziananın satın alınması demək olar ki ölkə ərazisini iki dəfə artırdı,[87] 1819-cu ildə İspaniya Florida və digər Körfəz sahili ərazilərini güzəştə getdi,[88] Texas Respublikası 1845-ci ildə bir ekspansionizm dövründə ilhaq edildi[89] və 1846-cı ildə Oreqon müqaviləsi indiki şimal-qərbi Amerikanın ABŞ nəzarətinə keçməsinə gətirib çıxardı.[90] Meksika-ABŞ müharibəsindəki qələbə Meksikanın Kaliforniya və indiki cənub-qərbi Amerikanı güzəştə getməsinə, ABŞ-ın qitəni əhatə etməsinə səbəb oldu.[85][91]

1848-1849-cu illər Kaliforniya qızıl hərisliyi Kaliforniya soyqırımı[92] və əlavə qərb ştatlarının yaranması ilə nəticələn qərbə miqrasiyaya stimul yaratdı.[93] Homestead aktlarının bir hissəsi olaraq ABŞ-ın ümumi ərazisinin təxminən 10%-inin ağ Avropalı mühacirlərə və torpaq qrantları çərçivəsində çox miqdarda ərazinin özəl dəmir yolu şirkətləri və kolleclərə verilməsi iqtisadi inkişafa təkan verdi.[94] Vətəndaş müharibəsindən sonra yeni transkontinental dəmiryolları mühacirlərin yerdəyişməsini asanlaşdırdı, daxili ticarət genişləndi və yerli amerikalılarla qarşıdurmalar artdı.[95] 1869-cu ildə yeni sülh siyasəti yerli amerikalıları sui-istifadədən qorumaq, daha çox müharibədən yayınmaq və onların sonrakı ABŞ vətəndaşlığını təmin etməyi vəd edirdi. Bununla belə, geniş miqyaslı münaqişələr Qərbdə 1900-cü illərə qədər davam etdi.

Vətəndaş müharibəsi və Cənubun rekonstruksiyası[redaktə | əsas redaktə]

Gettisberq döyüşü, 1-3 iyul 1863-cü il tarixlərində Pensilvaniya ştatının Gettisberq şəhəri ətrafında İttifaqKonfederasiya qüvvələri arasındakı döyüşlər ABŞ vətəndaş müharibəsində dönüş nöqtəsi oldu.

Afrikalılarınafroamerikalıların köləliyinə dair barışıqsız regional münaqişələr nəticədə ABŞ vətəndaş müharibəsinə səbəb oldu.[96] 1860-cı ildə Respublikaçı Avraam Linkolnun seçilməsi ilə on üç kölə ştatı qurultaylar nəticəsində ayrıldığını elan etdi və Amerika Konfederativ Ştatlarını ("Cənub"u) qurdu, baxmayaraq ki, federal hökumət ("İttifaq") ayrılmanın qanunsuz olduğunu müdafiə etdi.[97] Bu ayrılığı təmin etmək üçün separatçılar tərəfindən hərbi əməliyyat başladıldı və İttifaq eyni şəkildə cavab verdi. Bunu müşaiyət edən müharibə Amerika tarixindəki ən ölümcül hərbi qarşıdurmaya çevriləcək və nəticədə 618.000 əsgərin, həmçinin bir çox mülki şəxsin ölümü ilə nəticələnəcəkdi.[98] İttifaq ilk növbədə ölkəni bir bütün halda saxlamaq üçün mübarizə aparırdı. Buna baxmayaraq, 1863-cü ildən sonra meydana gələn itkilər və Linkolnun öz Azadlıq Bəyannaməsini elan etməsi İttifaq baxımından müharibənin əsas məqsədini köləliyin ləğvinə çevirdi. Həqiqətən də İttifaq 1865-ci il aprel ayında müharibəni tamamilə qazandıqda məğlub olan Cənubdakı ştatların hər birini köləliyi qadağan edən on üçüncu dəyişikliyi ratifikasiya etməyə məcbur etdi. Həmçinin qaradərililər üçün vətəndaşlıq və ən azı nəzəri olaraq onlar üçün də səsvermə hüquqlarını təmin edən digər iki düzəliş təsdiqləndi.

Müharibədən sonra ciddi şəkildə yenidənqurma başladı. Prezident Linkoln İttifaq və keçmiş Konfedarasiya arasında dostluq və əfvi təşviq etməyə təşəbbüs göstərərkən, 14 aprel 1865-ci ildə ona qarşı sui-qəsd Şimal ilə Cənub arasında təkrar bir sərhəd çəkdi. Federal hökumətdəki Respublikaçılar Cənubun yenidən qurulmasını və afroamerikalıların hüquqlarının təmin edilməsini öz məqsədlərinə çevirdilər. Onlar Demokratların 1876-cı prezident seçkilərini güzəştə getmək müqabilində Respublikaçıların afroamerikalıların hüquqlarının qorunması barədə razılaşdığı 1877-ci il Kompromisinə qədər israr etdilər.

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. İngilis dili 32 ştatın rəsmi dilidir; İngilis və havay dillərinin hər ikisi Havayda və ingilis və 20 yerli dil Alyaskada rəsmi dildir. Alqonkin, çerokisiu dilləri ölkədə yerlilərin nəzarətindəki torpaqlarda bir çox digər rəsmi dillər sırasındadır. Fransız dili MenLuizianada de-fakto dil olsa da rəsmi statusa malik deyil, halbu ki Nyu-Meksiko qanunu ispan dilinə xüsusi status verir. Beş ərazidə ingilis dili ilə yanaşı bir və ya bir neçə yerli dil rəsmidir: Puerto-Rikoda ispan dili, Amerika Samoasında samoa dili, Quam və Şimali Marian adalarının hər ikisində çamorro dili. Həmçinin karolin dili Şimali Marian adalarında rəsmi dildir.[6][7]
  2. Tarixi və qeyri-rəsmi Yanki demonimi XVII əsrdən bəri Amerikalılara, Yeni İngiltərəlilərə və ya şimal-şərqlilərə aid edilmişdir.
  3. Həmçinin Senat prezidenti.
  4. 1 2 Britannika Ensiklopediyası dünyanın ən böyük ölkəsi kimi 9,572,900 km2 əraziyə malik Çini üçüncü (Rusiya və Kanadadan sonra)[18] və 9,526,468 km2 əraziyə malik ABŞ-ı dördüncü olaraq siyahıya daxil edir. ABŞ üçün olan məlumat The World Factbook-dan daha azdır, çünki sahil və məhəlli suları əhatə etmir.[19]
    The World Factbook dünyanın ən böyük ölkəsi kimi 9,833,517 km2 əraziyə malik ABŞ-ı üçüncü (Rusiya və Kanadadan sonra)[20] və 9,596,960 km2 əraziyə malik Çini dördüncü olaraq siyahıya daxil edir.[21] ABŞ üçün olan məlumat Britannika Ensiklopediyası-dan daha çoxdur, çünki sahil və məhəlli suları əhatə edir.
  5. Puerto-Riko və digər qeyri-inkorporativ ərazilər istisna olmaqla.
  6. ABŞ-da saat qurşaqlarının tənzimlənməsinə dair qanunlar haqqında ətraflı məlumat almaq üçün ABŞ-da zaman məqaləsinə baxın.
  7. ABŞ Vircin adaları istisna olmaqla.
  8. Beş böyük ərazi Amerika Samoası, Quam, Şimali Marian adaları, Puerto-RikoABŞ Vircin adalarıdır. Daimi əhalisi olmayan on bir kiçik ada ərazisi var : Beyker adası, Carvis adası, Conston rifi, Haulend adası, Kinqmen rifi, Miduey rifiPalmira rifi. Baxo-Nueva, Navassa adası, Serranilla bankəsiUeyk rifi üzərində ABŞ-ın suverenliyi mübahisəlidir.[17]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. ABŞ Kodeksi, 36 § 302
  2. 1 2 3 "The Great Seal of the United States" (PDF). U.S. Department of State, Bureau of Public Affairs. 2003. İstifadə tarixi: 12 fevral 2020.
  3. "An Act To make The Star-Spangled Banner the national anthem of the United States of America". H.R. 14, Act of 1931. 71st United States Congress.
  4. Kidder, Oppenheim, 2007. səh. 91
  5. "uscode.house.gov". Public Law 105-225. uscode.house.gov. 12 avqust 1999. 112 Stat. 1263. İstifadə tarixi: 10 sentyabr 2017. Section 304. "The composition by John Philip Sousa entitled "The Stars and Stripes Forever" is the national march."
  6. Cobarrubias, 1983. səh. 195
  7. García, 2011. səh. 167
  8. 1 2 "U.S. Census Bureau QuickFacts: United States". United States Census. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2020.
  9. Compton's Pictured Encyclopedia and Fact-index: Ohio. 1963. səh. 336.
  10. 50 ştat və Kolumbiya dairəsinin ərazisi nəzərə alınır, lakin Puerto-Riko və ya digər başqa ada əraziləri nəzərə alınmır. "State Area Measurements and Internal Point Coordinates". Census.gov. August 2010. İstifadə tarixi: 31 mart 2020. reflect base feature updates made in the MAF/TIGER database through August, 2010.
  11. "Surface water and surface water change". Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). İstifadə tarixi: 11 oktyabr 2020.
  12. "Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2016". U.S. Census Bureau. İstifadə tarixi: 25 iyul 2017. The 2016 estimate is as of July 1, 2016. The 2010 census is as of April 1, 2010.
  13. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2020". IMF.org. International Monetary Fund. İstifadə tarixi: 30 mart 2020.
  14. "Income inequality in America is the highest it's been since Census Bureau started tracking it, data shows". The Washington Post. İstifadə tarixi: 27 iyul 2020.
  15. "Human Development Report 2020: The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene" (PDF) (ingilis). United Nations Development Programme. 15 dekabr 2020. İstifadə tarixi: 15 dekabr 2020.
  16. OECD (2004), "Generic Top Level Domain Names: Market Development and Allocation Issues", OECD Digital Economy Papers, No. 84, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/232630011251.
  17. U.S. State Department, Common Core Document to U.N. Committee on Human Rights, 30 dekabr 2011, Item 22, 27, 80. And U.S. General Accounting Office Report, U.S. Insular Areas: application of the U.S. Constitution, noyabr 1997, pp. 1, 6, 39n. İstifadə tarixi: 6 aprel 2016.
  18. "China". Encyclopædia Britannica. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2010.
  19. "United States". Encyclopædia Britannica. 19 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 yanvar 2010.
  20. "United States". CIA World Factbook. İstifadə tarixi: 10 iyun 2016.
  21. "China". CIA World Factbook. CIA. İstifadə tarixi: 10 iyun 2016.
  22. Cohen, 2004: History and the Hyperpower
    BBC, April 2008: Country Profile: United States of America
    "Geographical trends of research output". Research Trends. İstifadə tarixi: 16 mart 2014.
    "The top 20 countries for scientific output". Open Access Week. İstifadə tarixi: 16 mart 2014.
    "Granted patents". European Patent Office. İstifadə tarixi: 16 mart 2014.
  23. Sider, 2007. səh. 226
  24. Szalay, Jessie (20 sentyabr 2017). "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America". Live Science. İstifadə tarixi: 23 iyun 2019.
  25. Jonathan Cohen. "The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves". İstifadə tarixi: 3 fevral 2014.
  26. DeLear, Byron (4 iyul 2013) Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer. "Historians have long tried to pinpoint exactly when the name 'United States of America' was first used and by whom... ...This latest find comes in a letter that Stephen Moylan, Esq., wrote to Col. Joseph Reed from the Continental Army Headquarters in Cambridge, Mass., during the Siege of Boston. The two men lived with Washington in Cambridge, with Reed serving as Washington's favorite military secretary and Moylan fulfilling the role during Reed's absence." Christian Science Monitor (Boston, MA).
  27. Touba, Mariam (5 noyabr 2014) Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess "Here, on January 2, 1776, seven months before the Declaration of Independence and a week before the publication of Paine's Common Sense, Stephen Moylan, an acting secretary to General George Washington, spells it out, 'I should like vastly to go with full and ample powers from the United States of America to Spain' to seek foreign assistance for the cause." New-York Historical Society Museum & Library
  28. Fay, John (15 iyul 2016) The forgotten Irishman who named the 'United States of America' "According to the NY Historical Society, Stephen Moylan was the man responsible for the earliest documented use of the phrase "United States of America." But who was Stephen Moylan?" IrishCentral.com
  29. ""To the inhabitants of Virginia," by A PLANTER. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's American Archives". 5 (1287). 19 dekabr 2014 tarixində arxivləşdirilib.
  30. 1 2 3 Safire, 2003. səh. 199
  31. Mostert, 2005. səh. 18
  32. Historian Daniel Immerwahr, speaking on Becoming America – NPR Throughline Podcast
  33. Wilson, Kenneth G. (1993). The Columbia guide to standard American English. New York: Columbia University Press. 27–28. ISBN 978-0-231-06989-2.
  34. Erlandson, Rick və Vellanoweth, 2008. səh. 19
  35. Savage, 2011. səh. 55
  36. Haviland, Walrath və Prins, 2013. səh. 219
  37. Waters, Stafford, 2007. səh. 1122–1126
  38. Flannery, 2015. səh. 173–185
  39. Gelo, 2018
  40. Lockard, 2010. səh. 315
  41. Martinez, Sage və Ono, 2016. səh. 4
  42. Fagan, 2016. səh. 390
  43. Dean R. Snow (1994). The Iroquois. Blackwell Publishers, Ltd. ISBN 978-1-55786-938-8. İstifadə tarixi: 16 iyul 2010.
  44. 1 2 3 Perdue, Green, 2005. səh. 40
  45. 1 2 Haines, Haines və Steckel, 2000. səh. 12
  46. Thornton, 1998. səh. 34
  47. Fernando Operé (2008). Indian Captivity in Spanish America: Frontier Narratives. University of Virginia Press. səh. 1. ISBN 978-0-8139-2587-5.
  48. "St. Augustine Florida, The Nation's Oldest City". staugustine.com (ingilis).
  49. Christine Marie Petto (2007). When France Was King of Cartography: The Patronage and Production of Maps in Early Modern France. Lexington Books. səh. 125. ISBN 978-0-7391-6247-7.
  50. James E. Seelye Jr.; Shawn Selby (2018). Shaping North America: From Exploration to the American Revolution [3 volumes]. ABC-CLIO. səh. 344. ISBN 978-1-4408-3669-5.
  51. Remini, 2007. səh. 2–3
  52. Johnson, 1997. səh. 26–30
  53. Robert Neelly Bellah; Richard Madsen; William M. Sullivan; Ann Swidler; Steven M. Tipton (1985). Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life. University of California Press. səh. 220. ISBN 978-0-520-05388-5. OL 7708974M.
  54. "Russians settle Alaska". History. İstifadə tarixi: 21 fevral 2021.
  55. Ripper, 2008 p. 6
  56. Ripper, 2008 p. 5
  57. Calloway, 1998, p. 55
  58. Joseph, 2016. səh. 590
  59. Cook, Noble (1998). Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492-1650 (ingilis). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62730-6.
  60. Treuer, David. "The new book 'The Other Slavery' will make you rethink American history". Los Angeles Times. İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2019.
  61. Stannard, 1993 p. xii
  62. "The Cambridge encyclopedia of human paleopathology Arxivləşdirilib 2016-02-08 at the Wayback Machine". Arthur C. Aufderheide, Conrado Rodríguez-Martín, Odin Langsjoen (1998). Cambridge University Press. p. 205. ISBN 978-0-521-55203-5
  63. Bianchine, Russo, 1992 pp. 225–232
  64. Jackson, L. P. (1924). "Elizabethan Seamen and the African Slave Trade". The Journal of Negro History. 9 (1): 1–17. doi:10.2307/2713432. JSTOR 2713432. (#parameter_ignored)
  65. Tadman, 2000, p. 1534
  66. Schneider, 2007, p. 484
  67. Lien, 1913, p. 522
  68. Davis, 1996, p. 7
  69. Quirk, 2011, p. 195
  70. Bilhartz, Terry D.; Elliott, Alan C. (2007). Currents in American History: A Brief History of the United States. M.E. Sharpe. ISBN 978-0-7656-1817-7.
  71. Wood, Gordon S. (1998). The Creation of the American Republic, 1776–1787. UNC Press Books. səh. 263. ISBN 978-0-8078-4723-7.
  72. Walton, 2009, pp. 38–39
  73. Foner, Eric (1998). The Story of American Freedom (1st). W.W. Norton. 4–5. ISBN 978-0-393-04665-6. story of American freedom.
  74. Walton, 2009, p. 35
  75. Otis, James (1763). The Rights of the British Colonies Asserted and Proved.
  76. Humphrey, Carol Sue (2003). The Revolutionary Era: Primary Documents on Events from 1776 To 1800. Greenwood Publishing. 8–10. ISBN 978-0-313-32083-5.
  77. 1 2 Fabian Young, Alfred; Nash, Gary B.; Raphael, Ray (2011). Revolutionary Founders: Rebels, Radicals, and Reformers in the Making of the Nation. Random House Digital. 4–7. ISBN 978-0-307-27110-5.
  78. Wait, Eugene M. (1999). America and the War of 1812. Nova Publishers. səh. 78. ISBN 978-1-56072-644-9.
  79. Boyer, 2007, pp. 192–193
  80. Cogliano, Francis D. (2008). Thomas Jefferson: Reputation and Legacy. University of Virginia Press. səh. 219. ISBN 978-0-8139-2733-6.
  81. Walton, 2009, p. 43
  82. Gordon, 2004, pp. 27,29
  83. Clark, Mary Ann (May 2012). Then We'll Sing a New Song: African Influences on America's Religious Landscape. Rowman & Littlefield. səh. 47. ISBN 978-1-4422-0881-0.
  84. Heinemann, Ronald L., et al., Old Dominion, New Commonwealth: a history of Virginia 1607–2007, 2007 ISBN 978-0-8139-2609-4, p.197
  85. 1 2 Carlisle, Rodney P.; Golson, J. Geoffrey (2007). Manifest Destiny and the Expansion of America. Turning Points in History Series. ABC-CLIO. səh. 238. ISBN 978-1-85109-833-0.
  86. Billington, Ray Allen; Ridge, Martin (2001). Westward Expansion: A History of the American Frontier. UNM Press. səh. 22. ISBN 978-0-8263-1981-4.
  87. "Louisiana Purchase" (PDF). National Park Services. İstifadə tarixi: 1 mart 2011.
  88. Klose, Nelson; Jones, Robert F. (1994). United States History to 1877. Barron's Educational Series. səh. 150. ISBN 978-0-8120-1834-9.
  89. Morrison, Michael A. (28 aprel 1997). Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War. University of North Carolina Press. 13–21. ISBN 978-0-8078-4796-1.
  90. Kemp, Roger L. (2010). Documents of American Democracy: A Collection of Essential Works. McFarland. səh. 180. ISBN 978-0-7864-4210-2. İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2015.
  91. McIlwraith, Thomas F.; Muller, Edward K. (2001). North America: The Historical Geography of a Changing Continent. Rowman & Littlefield. səh. 61. ISBN 978-0-7425-0019-8. İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2015.
  92. Wolf, Jessica. "Revealing the history of genocide against California's Native Americans". UCLA Newsroom (ingilis). İstifadə tarixi: 8 iyul 2018.
  93. Rawls, James J. (1999). A Golden State: Mining and Economic Development in Gold Rush California. University of California Press. səh. 20. ISBN 978-0-520-21771-3.
  94. Paul Fryer, "Building an American Empire: The Era of Territorial and Political Expansion," (Princeton: Princeton University Press, 2017)
  95. Black, Jeremy (2011). Fighting for America: The Struggle for Mastery in North America, 1519–1871. Indiana University Press. səh. 275. ISBN 978-0-253-35660-4.
  96. Stuart Murray (2004). Atlas of American Military History. Infobase Publishing. səh. 76. ISBN 978-1-4381-3025-5. İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2015.
    Harold T. Lewis (2001). Christian Social Witness. Rowman & Littlefield. səh. 53. ISBN 978-1-56101-188-9.
  97. O'Brien, Patrick Karl (2002). Atlas of World History (Concise). New York, NY: Oxford University Press. səh. 184. ISBN 978-0-19-521921-0.
  98. Vinovskis, Maris (1990). Toward A Social History of the American Civil War: Exploratory Essays. Cambridge; New York: Cambridge University Press. səh. 4. ISBN 978-0-521-39559-5.