Məzmuna keç

İvan Karpenko-Karı

Vikipediya, azad ensiklopediya
İvan Karpenko-Karı
ukr. Іван Карпенко-Карий
Təxəllüsləri Hnat Karı, K.Adamenko
Doğum tarixi 17 (29) sentyabr 1845(1845-09-29)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 2 (15) sentyabr 1907(1907-09-15) (61 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi qaraciyər xərçəngi
Dəfn yeri
Fəaliyyəti yazıçı, dramaturq, teatr aktyoru, kinorejissor, aktyor, incəsənət nəzəriyyəçisi[d], teatr tənqidçisi, teatr rejissoru, dramaturq
Fəaliyyət illəri 1883-cü ildən
Əsərlərinin dili ukrain dili
Janr komediya
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İvan Karpoviç Tobileviç[2] (ukr. Іван Карпенко-Карий; 17 (29) sentyabr 1845, Xerson quberniyası – 2 (15) sentyabr 1907, Berlin[1][3][4]) — ukraynalı yazıçı, dramaturq, aktyor və erudit. O, Ukrayna milli teatrının görkəmli simalarından biridir.

Arsenivka kəndində doğulub boya-başa çatmış Karpenko, Nikolay Sadovski, Panas Saksaqanski və Mariya Sadovska-Barilottinin qardaşı idi.[5][6] 1870-ci ildə o, Nadya Tarkovskaya ilə ailə həyatı qurmuşdur.[7] Yaradıcılığına 1883-cü ildə qələmə aldığı "Novobranets" əsəri ilə başlamışdır. Növbəti il Novoçerkasska sürgün edilmiş Karpenko orada ilk dramın əsərini qələmə almışdır. Ukraynaya qayıtdıqdan sonra, ömrünün son illərində Berlinə gedən Karpenko 1907-ci ildə orada vəfat etmişdir.

Onun yaradıcılığı on səkkiz pyesdən:[8] "Ağıllı və Axmaq", "Martın Borulya", "Yüz min" və "Ağa" kimi satirik komediyalar, "Avara", "Vəzifə axtaranlar", "Xidmətçi qız", "Bəxtsiz qız", "Atanın nağılı" və "Dnepr boyu" əsərləri kimi dram əsərlərindən ibarətdir. Müəllif həmçinin "XVIII əsrin dəlisovu" və "Sava Çalıy" kimi tarixi-etnoqrafik pyeslərin də müəllifidir.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tobileviç 29 sentyabr 1845-ci ildə mərkəzi Ukraynanın Yelisavetqrad (indiki Kropivnitski) yaxınlığındakı Arsenyevka kəndində anadan olmuşdur. Karp Tobileviçin ailəsində dünyaya göz açmış Karpenko Bobrinets qəza məktəbində təhsil almış,[9] 1859-cu ildən etibarən Mala Vıska şəhərində pristav rəisi, daha sonra isə şəhər idarəsində kargüzar kimi çalışmışdır.[10] 1864-cü ildə isə qəza məhkəməsində çalışmışdır.[11]

1865-ci ildə Yelisavetqrada köçərək orada qəza polis idarəsinin rəisi işləmiş,[12] Oleksandr Tarkovskinin həvəskar tamaşalarında iştirak etmiş, ədəbi-tənqidi məqalələr dərc etdirmiş və daha sonra Opanas Mixayleviçin qeyri-qanuni "Narodovo" dərnəyinin üzvü olmuşdur. 1870-ci ildə şair və jurnalist Arseni Tarkovskinin bibisi Nadya Tarkovski ilə evlənmişdir.[7] Tarkovskilər ailə təsərrüfatlardan gənc ailəyə pay vermiş, onların yeddi övladı dünyaya gəlmişdir[13] Nadya 1881-ci ildə, qızı Halina isə növbəti il vəfat etmişdir.[14] Karpenko-Karı 1883-cü ildə inqilabçıları pasportlarla təmin etməsi səbəbi ilə polis katibi vəzifəsindən azad edilərək, sürgün edilmişdir.

Aktyor kimi ilk rolunu 1880-ci illərdə, Mark Kropivnitskinin truppasında ifa edib. Ukrayna dilində yazdığı ilk hekayəsi olan "Novobranets"i 1883-cü ildə "Rada" almanaxında Qnat Karı təxəllüsü ilə nəşr etdirib.[15]

1884-cü ildə həbs edilərək, Novoçerkasska sürgün edilmiş, burada bir müddət dəmirçi kimi çalışmış, sonra isə cildləmə emalatxanası açmışdır.[16] Sürgün illərində o, ilk dramı əsəri olan "Çoban" ilə yanaşı, "Bondarivna", "Ağıllı və Axmaq", "Muzdlu qız" (Naymiçka) və "İstedadsız" pyeslərini yazmışdır. 1886-cı ildə Xersonda onun draml əsərlərindən ibarət; "Bondarivna", "Günahkar kimdir?" və "Ağıllı və Axmaq" toplu nəşr olunmuşdur. 1887-ci ildə azadlığa çıxdıqdan sonra həyat yoldaşı Sofiya ilə birlikdə Ukraynaya qayıtmış və ilk həyat yoldaşı Nadyanın adını daşıyan fermada məskunlaşmışdır.[17] Hazırda həmin ferma Karpenko-Karı "Nadejda Xutoru" Dövlət Muzey-Qoruğudur.[18]

Onun "Naymiçka" dram əsəri 1887-ci ildə, "Martin Borulya" əsəri isə 1892-ci ildə "Zora" jurnalında nəşr edilmişdir. 1888-ci ildə üzərindəki ictimai nəzarət ləğv edildikdən sonra, qardaşı Mikola Sadovskinin truppasına, daha sonra isə digər qardaşı Panas Saksaqanskinin truppasında çalışmışdır.[8] 1890-cı ildə o, Ukrayna Sənətçiləri Cəmiyyətinə daxil olduqdan sonra, "Yüz min" komediyasını yazmışdır.

Moskvada keçirilən Səhnə Xadimləri Qurultayına Ukraynda qardaşı Panas Saksaqanski tərəfindən səsləndirilən məktubunda Ukrayna teatrının təqib olunmasından yazmışdı.[19] 1899-cu ildə o, Haydamakidəki XVIII əsr hadisələrinə həsr olunmuş "Sava Çalı" tarixi faciəsini qələmə almışdır.

1906-cı ildə xəstələnib, müalicə üçün Berlinə yollanan Karpenko-Karı, 15 sentyabr 1907-ci ildə Berlində vəfat etdi. Onun nəşi Ukraynaya gətirilərək "Nadejda" xutorunda dəfn edildi.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Карпенко-Карый Иван Карпович (rus.). // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия. 1969—1978.
  2. ↑ "Ivan Karpenko-Kary". Myslene Drevo. 6 mart 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2023.
  3. ↑ Voloshyn, Ivan Oleksiĭovych. Aktorsʹka maisternistʹ koryfeïv: zbirnyk (ukrayna). Mystetstvo. 1973. səh. 111. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  4. ↑ Івашків, Василь. Іван Тобілевич (Карпенко-Карий). Нарис життя і творчості (ukrayna). Bohdan Books. 12 avqust 2023. səh. 26. ISBN 978-966-10-7885-6. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  5. ↑ "КАРПЕНКО-КАРЫЙ ИВАН КАРПОВИЧ • Большая российская энциклопедия - электронная версия". old.bigenc.ru. 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  6. ↑ Istorii︠a︡ ukraïnsʹkoĭ muzyky (ukrayna). Nauk. dumka. 1900. səh. 315. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  7. 1 2 "1845 – народився Іван Карпенко-Карий, драматург". УІНП (ukrayna). 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  8. 1 2 "Karpenko-Kary, Ivan". Internet Encyclopedia of Ukraine. 3 oktyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 mart 2023.
  9. ↑ "Актор та драматург І.К. Карпенко-Карий". Одеський літературний музей (ukrayna). 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  10. ↑ Історія української літератури другої половини XIX століття (ukrayna). Вища школа. 1979. səh. 333. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  11. ↑ Kyryli︠u︡k, I︠E︡vhen P. Слово, віддане народові: вибрані праці (ukrayna). Dnipro. 1972. səh. 156. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  12. ↑ Карпенко-Карий, Іван. Сто тисяч: Книжки українською, українська література (ukrayna). Strelbytskyy Multimedia Publishing. 2 fevral 2018. səh. XIV. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  13. ↑ "Карпенко-Карий Іван Карпович". librarychl.kr.ua. 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 mart 2024.
  14. ↑ Володимир Панченко. Він був одним із батьків українського театру… // День. — 2004. — 2 лип. (ukrayna). 26 oktyabr 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2010.
  15. ↑ Dnipro (ukrayna). Radi͡ansḱa Ukraina. 1965. səh. 130. İstifadə tarixi: 27 mart 2024.
  16. ↑ Кононенко, П. П. Українська література (ukrayna). Вища школа. 1993. səh. 68. ISBN 978-5-11-003576-0. İstifadə tarixi: 27 mart 2024.
  17. ↑ Мороз, Л. З. Карпенко-Карий Іван (Ukrainian). 12. Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. ISBN 978-966-02-2074-4. 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 mart 2024.
  18. ↑ "Заповідник-музей І.К. Тобілевича (Карпенко-Карого) Хутір Надія – Кіровоградський обласний краєзнавчий музей". kokm.kr.ua (ukrayna). 29 fevral 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 mart 2024.
  19. ↑ "Карпенко-Карий Іван - Біографія". УКРЛІТ.ORG. 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 mart 2024.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=İvan_Karpenko-Karı&oldid=9027794"