Şəki mədəniyyəti

Şəki mədəniyyəti — Şəki rayonunun və Şəki şəhərinin mədəniyyəti. Şəki şəhəri eramızdan əvvəl VIII əsrdə salınmışdır və ilkin dövrdə "Sakasena" və ya "Sake" adlandırılmışdır. Bu toponim skiflərin bir hissəsi olan sakların adı ilə bağlıdır. IX–X əsrlərə aid ərəb tarixçi-coğrafiyaşünasları bölgə əhalisinin milliyyətini "Şəki xalqı", bəzən isə udiləri bildirən "ud" kimi təyin edirdilər.

Şəkidə Azərbaycan dilinin xüsusi bir dialekti danışılır. Oleq Mudrak tərəfindən həyata keçirilən dillər arasındakı uyğunluq analizinə və morfologiya və tarixi fonetikaya əsaslanan qlottoxronologiya metodlarına əsasən Nuxa dialektinin ümum-Azərbaycan dilindən ayrılması Əmir Teymurun (~1360-cı il) dövrünə gedib çıxır. XVIII əsrdə Şəki xanlarının saraylarında bir çox şair yaşayıb yaradırdı. Onlardan Hacı Məhəmməd, Rafel, Zari, Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xan Müştaq saray şeir ənənələrinə sadiq qalaraq, nəzirəçiliyə davam edirdilər. İsmayıl bəy Nakam isə 7 əsər ("Divani- bədi", "Xəyalati-pərişan", "Gəncineyi ədəb", "Leyli və Məcnun", "Fərhad və Şirin", "Dörd əfəndi", "Lətifənamə") müəllifi olmuşdur. Onun "Leyli və Məcnun" və "Fərhad və Şirin" əsərləri Nizami Gəncəvi təsiri ilə yazılmışdır.

XVIII əsr Şəki tarixində, xüsusilə onun memarlığında "yüksəliş dövrü" və ya "qızıl dövr" sayıla bilər. XVIII əsrdə Şəki mühüm mədəniyyət mərkəzi idi. XVIII əsrin sonu—XIX əsrin I yarısında Şəkidə 147 başmaqçı, 33 keçəçi, 178 dabbaq, 39 boyaqçı, 36 daşyonan, 56 dəmirçi, 27 qalayçı, 29 dəyirmançı, 157 dərzi, 42 xarrat, 235 papaqçı, 82 baftaçı, 20 nalbənd və 41 zərgər fəaliyyət göstərirdi. Burada sənətkarlardan ibarət birləşmələr və ya sex təşkilatları var idi. Bu birləşmələr həmkar və ya əsnaf adlanırdı. Qərbi Avropa sexlərində olduğu kimi eyni peşənin sahibi olan sənətkarlar (əsnaflar) birlik nümayiş etdirib bir məhəllədə yaşayırdı. Tacir və sənətkarların bir yerdə cəmləşməsi xanlara da sərf edirdi, ona görə də onlar bunda maraqlı idilər. Nuxa şəhərinin məhəllə adları bunun bir sübutudur: Şalbaflar (şaltoxuyanlar), Xarratlar, Zərgərlər, Dulusçular, Dabbaqlar, Çanaqçılar, Çolmaqçılar, Bağbanlar, Sərkərlər, Sabunçular və s. Ustabaşı, onun köməkçisi, ağsaqqal, xəzinədar, igidbaşı-qasid, usta kimi vəzifələr əsnaflar arasında iyerarxiyanı göstərirdi.

1968-ci il martın 6-da Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 97 saylı qərarı ilə "Yuxarı Baş" memarlıq qoruğu yaradılmışdır. 2016-cı il üçün Şəki şəhəri Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir. 2017-ci ildə Şəki şəhəri YUNESKO-nun Yaradıcı Şəhərlər Şəbəkəsinə "sənətkarlıq və xalq yaradıcılığı" tematikası üzrə daxil edilmişdir. 7 iyul 2019-cu ildə "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" UNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. 2019-cu ilin dekabrında "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" ICESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir.

Mədəniyyət tarixi

Erkən tarixi

Əsas məqalələr: Şəki (tarixi ərazi) və Şəki (əski)

Şəki rayonunun Fazıl kəndindəki Əbədi Sükut Dünyası Labirint Muzeyində yerləşən arxeoloji tapıntılar

Şəki şəhəri eramızdan əvvəl VIII əsrdə salınmışdır və ilkin dövrdə "Sakasena" və ya "Sake" adlandırılmışdır. Bu toponim skiflərin bir hissəsi olan sakların adı ilə bağlıdır. Mahmud İsmayılov şəhərin saklar tərəfindən eramızdan əvvəl VIII əsrdə salındığını qeyd edirdi. Şəkinin Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində Yaloylutəpə mədəniyyətinə aid nümunələr saxlanılır.

Hüseyn Əfəndiyevin "Nuxu və yainki Şəki şəhərinin tarixi" əlyazmasına əsasən belə bir rəvayət qeyd edilir: "Oxud və Nuxud adlı iki qardaş olub. Oxud Kiş çayının bir tərəfində yaşayış yeri salıb ki, ora indi Oxud kəndidir. Nuxud isə Kiş çayının digər sahilində yaşayış məskəni salıb və vaxt keçdikcə buranın adı Nuxu olubdur". Oxud və Nuxud bir tayfanın rəisləri idi. Tayfa oğuzlar və ya assurilər adlanırdı. Bu iki qardaşın camaatı İslam dininə inanmayıb, oğuz və ya assuri olub. Əlyazmaya görə, Nuxanın içindəki məhəllələrdə onların qəbirləri vardır. Qəbirlərdən qab-qacaq və bilərzik çıxması onu göstərir ki, onlar qəbir həyatına inanırdılar. Digər bir fikrə görə isə, Şəkidə Nuğayilər tayfası yaşadığı üçün "Nuxa" adı buradan götürülmüşdür. "Nuxa" adının mənası buranın sakinlərinin Nuh peyğəmbərin nəslindən gəlməsi ilə (onun nəvələri olmaları ilə) və şəhərdə Nuh və Nuhbaba adlarının yayılması ilə də əlaqələndirilir.

Qafqaz Albaniyası VI–VII əsrlərdə. Tünd yaşıl rəngdə göstərilmiş, qədim Qafqaz Albaniyası ərazisinə Şəki daxildir.

Şəki şəhəri Qafqaz Albaniyasının ürəyində, əsas ərazisində yerləşirdi. Şəki şəhəri Ptolemey tərəfindən "Osika" adlanırdı. Şəkidə məskunlaşmış skiflər Alban tayfa birliyinə daxil olmuşdular. IV əsrdə Qafqaz Albaniyasında xristianlıq yayıldıqdan sonra Şəki Albaniyanın dini mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Klifford Edmund Bosvorta görə, Şəkidə erməni dini və mədəni təsiri güclü olmuşdur. IX–X əsrlərə aid ərəb tarixçi-coğrafiyaşünasları bölgə əhalisinin milliyyətini "Şəki xalqı", bəzən isə udiləri bildirən "ud" kimi təyin edirdilər.

Monqol dövründə Elxani və Qızıl Orda sərhədi olan Şəki və Qax ərazilərinə Küncüt, Cunud, Baydarlı, Tanqıt tayfalarının yerləşdirilməsinin səbəbi olaraq ehtimal edilir ki, bu tayfalar öz döyüşkənlikləri ilə sərhədi, Qızıl Ordaya qarşı qorumalı idilər. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın şimal-qərb zonası xristian və müsəlman dünyalarının kəsişdiyi yerdə olduğu üçün orta əsrlərdə mövcud olmuş türk dövlətləri üçün əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şəki və Şamaxı bölgəsinə türk-monqol qəbiləsi olan oyratlar yerləşmişdir, hansı ki, öz dövründə Kür hövzəsində ən güclü və sayca çox olan qəbilə idi. XIV əsrin sonlarında yaranan Şəki hakimliyini idarə etmiş Orlat sülaləsi azərbaycanlılaşmış türkdilli monqol sülaləsi idi. Daha sonra isə hakimiyyətə müsəlmanlaşmış, xristian mənşəli Qarakeşiş sülaləsi gəlmişdir. Bu sülalənin dövründə Şəki bölgəsi çiçəklənən kənd təsərrüfatı ölkəsi idi və əsas ixrac məhsulu olan incə ipəyi istehsal edirdi. XIV–XV əsrlərin alman səyyahı Hans Şiltberger Şəkini ticarət və sənətkarlıq mərkəzi adlandırırdı. XV əsrdə Şəki şəhərinin etnik tərkibi stabilləşmişdi, bu dövrdə qafqaz albanlarının çox hissəsi Azərbaycan xalqının tərkib ünsürü olmuşdur.

Köhnə Şəki və müasir Şəki (Nuxa) ayrı-ayrı yaşayış məntəqələridir. 1772-ci ildə Kiş çayının daşması nəticəsində qədim Şəki şəhəri tamamila dağılmışdır, Şəki əhalisi Nuxaya köçmüşdür. Nuxa şəhərinə "Şəki" adı isə 1968-ci ildə verilmişdir. Şərqdən axan Qurcana çayı Nuxa şəhərini iki hissəyə bölür: şimal, yüksək hissə və cənub, vadiyəbənzər hissə. Ticarət mərkəzi kimi şəhər çayın bir tərəfində inkişaf etməyə başlamışdır. Qurcana çayı və Dəyirmanarx çayları (şəhərin qərb hissəsində) şəhəri suvarma və su təchizatı ilə təmin edirdi. Sonradan bu çayların qovuşduğu yerdə yeni bir şəhər mərkəzi yaradılmışdır. Qurcana çayı şəhərin memarlıq planlaşdırmasında təbii təşkilati ünsür, Dəyirmanarx isə ikinci dərəcəli ox kimi xidmət edirdi. Azərbaycan tarixçisi Abbasqulu Ağa Bakıxanova görə, Nuxa Şirvanın Naxiya və ya Nağıya şəhəri idi. Kərim ağa Fateh Nuxanın XV əsrdə "Noxu" adı ilə mövcud olduğunu yazırdı. Müştağa İmarətdə (Şəki xan sarayı) bərpa işləri zamanı digər mədəni əsərlərlə yanaşı, təməllərdə XII əsrə aid sikkə də tapılmışdır.

XVII əsrdə, Səfəvilər dövründə, Borç kəndindən olan rutullar qismən Şəki ərazisinin düzənliklərinə (müasir Azərbaycanın şimalına) köçmüşdür və orada Şin yaşayış məntəqəsinin əsasını qoymuşdur. Şəki xanı Hacı Çələbi xanın dövründə Nuxada mədrəsə, məscid və digər inzibati binalar tikdirilmişdir. XVIII əsr Şəki tarixində, xüsusilə memarlıqda "yüksəliş dövrü" və ya "qızıl dövr" sayıla bilər. XVIII əsrdə Şəki mühüm mədəniyyət mərkəzi idi.

Məhəmmədhüseyn xan Müştaqın hakimiyyət dövrü

Əsas məqalə: Məhəmmədhüseyn xan Müştaq

Azərbaycan rəsmiləri Məhəmmədhüseyn xan Müştaqın tikdirdiyi Xan məscidi kompleksində

21 il Şəki hökmdarı olmuş Məhəmmədhüseyn xan Müştaq (h.i. 1759–1780) zalım hökmdar adlandırılsa da, o, mədəniyyət hamisi olmuşdur. Məhəmmədhüseyn xan Şəki xan sarayının tikintisini sifariş vermişdir. Ehtimal etmək olar ki, onun otağındakı ağzında gül-çiçək tutmuş əjdahalar təsviri ideyasında rolu olmuşdur. Onun Şəki xan sarayının memarını öldürməsi ilə bağlı hekayə şübhə doğurur, Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl"indəki "Hökmdar Neman və sənətkar Simnar" hekayəsi ilə oxşarlıq təşkil edir.

Məhəmmədhüseyn xanın Molla Vəli Vidadi və Molla Pənah Vaqiflə yaxın dostluq əlaqələri olmuşdur. Araz Dadaşzadə qeyd edir: "Şəki xanlığı ilə Qarabağ xanlığı arasında əlaqələr o qədər də yaxşı deyildi. Lakin bu Müştaqla Vaqif arasındakı dostluğa maneçilik törətmirdi". Müştaq özü də şair olmuş, sarayında şeir məclisləri keçirmişdir. Küngütlü Nəbiyə, şair Süleymana, Raciyə, Kəlbirli Rafeiyə, Ağcayazılı Hacı Məhəmməd Çələbi Əfəndi Zariyə, Molla Vəli Vidadiyə, Molla Pənah Vaqifə, şamaxılı Ağa Məsih Şirvaniyə hamilik etmişdir. Molla Vəli Vidadi Məhəmmədhüseyn xan Müştaqın taleyindən təsirlənərək "Müsibətnamə"ni yazmışdır. O, Məhəmmədhüseyn xanla dost idi və xanın hakimiyyət çəkişmələri nəticəsində öldürülməsi Vidadiyə çox təsir etmişdi. Vidadi qeyd edirdi: "Nə Rumda, nə İranda belə bir kədər yoxdur".

Şəki Xan məscidi hicri təqvimi ilə 1183-cü ildə Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xanın sifarişi ilə tikilmişdir. Məscidin tikintisi başa çatdıqdan sonra bu münasibətlə o dövrdə yaşamış şair Hacı Məhəmməd Çələbi Əfəndi Zari 9 beytdən ibarət bir qəzəl yazmışdır. Bu qəzəlin içində qapalı maddeyi-tarixlə məscidin tikilmə tarixini göstərilmişdir. Bu qəzəllə yanaşı ədəbiyyatşünas Salman Mümtaz "Riyazül-üləma" sözünün də əbcəd hesabı ilə bu məscidin tikilmə tarixi olduğunu bildirmişdir. Hər iki maddeyi-tarix əbcəd hesabı ilə 1183-ə bərabərdir ki, bu da miladi təqvimlə 1769–1770-ci ilə uyğundur.

"Şəkidə məhəllə adları, soylar və ləqəblər: İ Kitab (Qoruq ərazisi)" adlı topluda Məhəmmədhüseyn xan Müştaqın saldırdığı gülüstan və məscid haqqında məlumat verilir:

...Tarixdən üzü bəri gözəllik, məhəbbət, sədaqət, sülh, əhvali-ruhiyyə rəmzi kimi tanınan güzülgül saray bəzəmələrində, sənətkarların əl işlərində, şairlərin vəsflərində sevgi, duyğu hisslərinin anlamında əsas vasitə olmuşdur. Bu baxımdan 1762-ci ildə Şəki hakimi Hüseyn xan Müştaq tərəfindən tikilən əzəmətli Şəki Xan Sarayının divar rəsmlərində qızılgül təsvirləri əbədiləşdirilib. Hüseyn xan Müştaq qurub-yaradan, gözəl zövqlü, incə düşüncəyə qadir, şeirin, sənətin vurğunu bir insan olmuşdur. Üzü qibləyə tikilən əsrarəngiz sarayın dörd bir tərəfində qızılgül bağları saldırmış, ətrafı cənnətə döndərmişdir. Xanın sevimli qızılgül yetişdirilən gülüstanlarından ən böyüyü saraya yaxın yerdə Qurcana çayın sol yarğanı üstdə yerləşən qədim məhəllədə - Güləhlidə salınmışdır. Gül yetişdirənlərin özləri də bu məhəllədə yaşayıb yaratmışlar. Ona görə də buraya Güləhli və ya Xan Gülüstanı məhəlləsi də deyərdilər. Xan onların ibadəti üçün həmin məhəllədə məscid də tikdirmişdir.

XIX əsrdən indiki dövrə qədər

Mirzə Fətəli Axundov. Azərbaycan dramaturgiyasının və ədəbi tənqidinin banisidir.

Rəşid bəy Əfəndiyev. Şəki şəhərində maarifçiliyin və mədəniyyətin inkişafında onun böyük rolu olmuşdur.

Şəki şəhəri əlverişli karvan yollarının üzərində yerləşirdi. Buna görə də əhalinin dünyagörüşü və mədəni inkişafı yaxşı vəziyyətdə idi. Şəki şəhərindən Mirzə Fətəli Axundov, Rəşid bəy Əfəndiyev, Salman Mümtaz, Sabit Rəhman, Bəxtiyar Vahabzadə, Şəfiqə Axundova, Firəngiz Əlizadə, Şirməmməd Hüseynov və s. şəxsiyyətlər çıxmışdır. Şəki şəhəri Lev Tolstoyun "Hacı Murad" əsərində təsvir edilmişdir. Şəkinin mənzərələri və xoş axşamları burada qeyd edilmişdir. Aleksandr Puşkinin dostu M. M. Rayevski isə Şəkini "yüksək dərəcəli Bağçasaray" adlandırırdı. Nazim Hikmət isə qeyd edirdi ki, Azərbaycanın başqa abidəsi olmasa idi, sadəcə Şəki Xan sarayını dünyaya göstərmək bəs edərdi. Musiqişünas Faiq Çələbiyevə görə, Şəki tarixi və mədəniyyəti az öyrənilmişdir: "Şəki Azərbaycanda tarixi və mədəniyyəti ən az öyrənilmiş şəhərlərdən biri, bəlkə də birincisidir. Eyni sözləri onun folklorunun toplanması və tədqiqi haqqında demək olar."

Əvvəllər Şəki xanlığının tərkibinə daxil olan, müasir Qəbələ, İsmayıllı və Oğuz bölgələrinin əhalisi "Şəki ləzgiləri" adlanırdı. İzmirin Dağıstan kəndindən olan türk ləzgilərinin özlərini "şəkili" hesab etdikləri də məlumdur. Keçmişdə (XIX əsrin sonlarında) ləzgi-kürinlər rutul kəndi Şində (Şəki rayonunun kəndi) yaşayırdılar. Şəkinin düzənlik ərazilərində (Aşağı Daşağıl kəndi) isə ləzgi dilinin Samur ləhcəsi yayılmışdır. Ləzgilərin Altıparin qrupu Şəki qışlaqlarına öz mal-qaralarını gətirirdi.

Şəki şəhərində maarifçiliyin və mədəniyyətin inkişafında Rəşid bəy Əfəndiyevin böyük rolu olmuşdur. O, dram əsərləri yazmış, bəzi rusdilli əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Uşaqlar üçün "Bəsirətül-ətfal" əsərini yazmışdır.

Ləzgi şairi Taqir Xryukski (1893–1958) erkən uşaqlıq dövründə doğma kəndini tərk edərək Azərbaycana getmiş, burada fermer fəhləsi işləmiş və 1916-cı ildə Nuxada dəmirçi şagirdi olmuşdur. Həmin illəri xatırlayan T. Xryukski poeziyanı anlamağa başladığını və bəlkə də Azərbaycan dilində oxuduğu kitabdakı bir hekayə ilə qarşılaşanda "həmin anda içindəki şairin oyanmağa başladığını" söyləmişdir.

Xarakter

Əsas məqalə: Azərbaycan cəmiyyəti

Şəkili qadın

Şəkili kişi

Şəkili mentalitetinin əsas cəhətləri şirinlik, ağırlıq, ciddiyyətlə qarışıq komizmdir. Şəkili danışığında şirinlik elə həmin dəqiqə insanı cəlb edir. Bu şirinlik özünü ləhcədə göstərir. Şəkili deyəndə insanın ağlına gülüş gəlir. Hazırcavab olmaq şəkilinin qanında olan xüsusiyyətdir. Onun çaş-baş qaldığı vəziyyət, cavabını tapa bilmədiyi sual olmur, ancaq boş söhbət də etmir. Danışığı "urvatdı" olur.

Şəkililər danışıqda aforistik ifadələrə çox yer verirlər, həm də bunu edərkən öz baməzəliklərindən qalmırlar: "Yimaxnan giymax olmaseydi, adam xan kimi dolanardı"; "Ay mənnən olannan sora, ulduz, gözünə barmağım". Şəki komizmi özünü ləqəblərdə də göstərir. Ləqəblər keyfiyyət nişanı, insanın kimliyi, xarakteri, mənəviyyatı barədə məlumat verir. Ləqəblər nəsil, peşə, yer, xasiyyət, zahiri görkəmlə bağlı olaraq verilir.

Şəki cəmiyyəti qapalı, mühafizəkardır və mühit olaraq həssasdır. Ona görə də bu mühitdə hər söz, hər hadisəyə tez reaksiya verilir. Bu səbəbə görə, cəmiyyətdə hər bir şəxs dedi sözə və etdiyi hərəkətə fikir verir. Şəkililərin həssaslığı özünü məsəllərdə də göstərir: "Arsız kişidən ərsiz arvat yaxşıdı"; "Avırlı avırınnan qorxar, avırsız nədən?"; "Əvvəl danışən sonra yeşinər"; "Eşşəyə qantarğa keçirmaxnan at olmaz". Şəkili ağlı, müdrikliyi ilə fərqləndiyi fikirləşilir. Şəkililərin lətifələrdə cuhudlara (yəhudilərə) ağılları ilə qalib gəlməsi bunun bir nümunəsidir. Lətifədə "çoxbilmiş" şəkili cuhudu "mat" edir.

Şəkidə böyüklərə hörmət vacib xüsusiyyətdir. Şəkili gəlin qayınata və qayınanasına hörmət göstərməlidir. Bir rəvayətə görə, şəkili ana gəlin gedən qızına daş verib deyir ki, bu daş dinsə, sən də təzə evində din. Şəkililər xoş danışmaqları ilə fərqlənirlər, Şəkidə pis söz demək günah sayılır. Kobud adamlar Şəkidə "qılıxsız, codxasiyyət" adlandırılır. Bunun haqqında məsəllər də vardır: "Diloo şirin söz öyrət", "Evdən çıxanda dilınıın altına qənt qoy". Bölgədəki folklor materiallardan bəlli olur ki, şəkililər süd və sümük qohumluluğuna çox dəyər verirlər. Südün rolu isə xüsusilə vacibdir.

Dialekt

Əsas məqalə: Azərbaycan dili

Əsas məqalələr: Standart azərbaycanca və Şəki dialekti

Aktyor Hacı İsmayılov "Ad günü" və "Həm ziyarət, həm ticarət…" filmlərində Şəki ləhcəsi ilə danışan obrazları canlandırmışdır.

Şəkidə Azərbaycan dilinin xüsusi bir dialekti danışılır. Oleq Mudrak tərəfindən həyata keçirilən dillər arasındakı uyğunluq analizinə və morfologiya və tarixi fonetikaya əsaslanan qlottoxronologiya metodlarına əsasən Nuxa dialektinin ümum-Azərbaycan dilindən ayrılması Əmir Teymurun (~1360-cı il) dövrünə gedib çıxır.

Çuvaş alimi prof. N. İ. Aşmarinin 1926-cı ildə Bakıda çapdan çıxmış "Nuxa şəhərinin türk xalq şivələrinə ümumi baxış" adlı əsəri və M. İslamovun 1968-ci ildə nəşr olunmuş "Azərbaycan dilinin Nuxa dialekti" adlı əsəri Şəki dialektinə həsr edilmiş ilk əsərlərdəndir. Aşmarin Şəkinin müxtəlif məhəllələrinin ləhcələrini tədqiq etmişdir. Şəki ilə Şəkinin kəndləri arasındakı fərqlər çoxdur. Hətta Azərbaycan və Türkiyə ədəbi dilləri arasındakı fərq Şəki dialekti ilə Azərbaycan ədəbi dili arasındakı fərqdən azdır. Şəki dialekti Qafqaz-İber dilləri ilə tarixən qarşı-qarşıya qalmış, muxtar etnik koloritini qoruyub saxlamışdır. Tənqidçi-ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayev Şəki dialektini obrazlı şəkildə "Nəfəsdə zümzümə. tələffüzdə rəqs" adlandırmışdır.

Şəki ləhcəsinin onu təkrarsız edən xüsusiyyəti bu ləhcədə danışanların intonasiyasıdır. Prof. T. Hacıyev şəkililərin intonasiyasını səciyyələndirərək yazırdı: "Bu intonasiyanın analoqu yoxdur. Elə bil şəkililər bu intonasiyanı özlərinə məxsus yumorun donu kimi biçmişlər, sonra yumor yayıldıqca, kütləviləşdikcə, hər şəkilinin evini, hər yaşdan olan, hər bir şəkilini əhatə etdikcə bu intonasiya onların məişətinin bütün sahələrindəki ünsiyyətini əhatə etmişdir. Hətta şəkililər əcnəbi dildə də bu intonasiya ilə danışırlar. Bu intonasiya ilə istənilən məclisdə, istənilən diyarda şəkilini pasportsuz, anketsiz tanımaq olur."

Şəki ləhcəsində qonağa, əziz adama və bir-birinə qarşı "Cano yiyim", "Saa quzu kəsərəm" deyə müraciət formasından istifadə edirlər. Qonaqların könlünü almaq üçün "Başınnan gir, ayağınnan çıx", "habı saat sizə bir çay gətirim, lap cığaranın içində", "elə bil öz öyündü", "ürəyin nəs istəyir, dinə, pişirim" kimi ifadələrdən istifadə edirlər.

Folklor

Dədə Qorqud el içində

Mirzə Fətəli Axundov yeni türk əlifbası layihəsində məşhur bir nəğməni yazıya köçürmüş, beləliklə, Dədə Qorqudun ad qoyması ilə bağlı misraların Şəki folklorunda yaşaması qeydə alınmışdır:

Gəlinə ayran demədim mən Dədə Xor-tut,
Ayranə doyran demədim mən Dədə Xor-tut.
İgnəyə tikən demədim mən Dədə Xor-tut,
Tikənə yırtan demədim mən Dədə Xor-tut.

Şəki xanlığının süqutu dövrü hadisələri dövründə Yel babadan kömək istəyən ananın fəryadını təsvir edən şivən mövcuddur. Şəki folklorunda tapmaca, inam, təmsilcik, qarğış, alqış, atalar sözü, yasaq, ovsun, bazar ifadələri, yanıltmac və s. kiçik janrlar vardır. Şəkililər normal ünsiyyətdə atalar sözlərindən geniş istifadə edirlər. Bu da digər folklor nümunələri ilə müqayisədə atalar sözlərinin yaşamasına səbəb olur. Şəkidə qarğışlarla bağlı yayılmış inanca görə isə, hər saatda qarğış demək olmaz. Çünki saatın açıq vaxtı olur, o saatda edilən qarğışlar yerinə yetir. Digər bir inanca görə isə, atanın etdiyi qarğış yerinə yetir. Ana qarğışının qabağını isə süd tutur. Qarğışın iki ucu var. Haqsız söylənən qarğış onu deyənə ziyan vura bilər. "Sən ölsan, göy keçi qurban kesərəm" tipli qarğışlar isə arxaik mənşəlidir, türk mifologiyasında göy rəngin sakrallığı ilə əlaqədardır.

Şəkidəki adətə görə, alqışı qarğışdan daha çox edərlər. Çünki alqış haqqında "Saatın açıx vaxdı var" deyərlər. Səhər tezdən alqışın deyilməsi daha məhsuldar sayılır. Şəkidə qarğış deyən adamlara "Alqışınla yaranmamişəm ki, qarğışınnan öləm", "Alqışnan yaranmiyən qarğışla da ölməz" kimi ifadələrlə cavab verilir. Şəki ərazisində yasaq ifadələri də vardır: "Qırxlı uşağın paltarlarının süyünü 40 gün natəmiz yerə töhməzdər", "Yük yerində yatmazdar", "Qırxlı uşağın paltarlarını şər qarışəndə çöldə saxlamazdar". İnanca görə, yasaq pozulanda bədbəxtlik baş verə bilər.

Şəkidə yayılmış ovsunlardan biri də qurd ağzı bağlama duasıdır. Buna görə mal-qara itəndə qurdun "ağzını" bağlayırlar. Bunun üçün bıçaq götürüb bir dua deyirlər, bıçağı daha sonra çörəyin içində gizlədirlər. Onu itmiş maldan xəbər çıxana qədər gizli yerdə saxlayırlar. Şəkidə bazar tərifləmələri də yayılmışdır. Bunlar arasında bayatı şəklində olanlar, ritmik mətnlə yazılanlar vardır: "Mala gəl, ay mala gəl, süzülmüş bala gəl!"; "Mən dimirəm, mənnən alın, pul verin, maldan alın"; "Axtararsan, tapmazsan, yiyərsən, doymazsan". Şəki bazarında şirin Şəki şivəsindən istifadə edilərək mal təriflənir.

Şəki folklorunun vacib bir hissəsini də uşaq folkloru təşkil edir. Uşaq folkloruna düzgü, məzəli mahnılar, öcəşmə və oyunlar daxildir. Oyunlar əyləncə xarakteri daşıyır, lakin qədim türk hərb sənəti elementlərini də özündə qoruyur. Bir qisim oyunlar isə unudulmuş mərasimlərdən miras qalmışdır. Oğlan oyunlarına "Kötmək-kötmək", "Dirədöymə", "Yalağasalma", "Topalaqaçma (qaçdı)", qız oyunlarına "Evcik-evcik", "Gəlincik-gəlincik" misal göstərilə bilər. Oyunların böyüklərin köməyi ilə (məs., iynə-iynə) və ya müstəqil olmaqla (məs., "Gizlənpaç") oynanılan növləri də vardır. Şəkinin Göynük kəndlərində gizlənpaç oyunu "Yeşinbaci" adlanır. Yeşinmək "gizlənmək" mənasındadır. Uşaq folklorunun digər bir nümunəsi isə düzgülərdir. Lazımi səviyyədə toplanmadığı üçün böyük hissəsi unudulmuşdur. Bu janrın adına qoşmə də deyirlər. Çünki sözlər bir-birinə calaşdırılır. Öcəşmələri isə uşaqlar bir-birini əsəbləşdirmək üçün istifadə edir, adətən əsəbləşdirilən uşağın adına uyğun gəlir.

Şəkidə ağı demək ənənəsi "dil demək" ifadəsi ilə adlandırılır. Dili, adətən ölünün yaxın qohumları deyirlər. Bəzən dil deməyə kömək etmək üçün molla və ya sazanda adlandırılan ağıçılar yasa dəvət edilir. Şəkinin nəsr şəklindəki ağıları feli sifət tərkibi şəklində bitir və laylay sözü ilə tamamlanır: "Ay ölümü hasand olan, zulumu çox olan, əzyət çekif, eli qavarrı gidən balama laylay!" Şəkidə yas mərasimlərində ölünün özünü daha çox oxşayırlar. Bundan fərqli olaraq, şiə bölgələrində imamların faciəsindən də danışılır. Şəki bölgəsində nəsr formalı bayatı-ağılar da yayılmışdır. Həmçinin nəsr və nəzmin birlikdə istifadə edildiyi Şəki ağıları da vardır. Bəzən əvvəl ölmüşləri də təzə ölənə qatıb ağlayırlar. Köhnə ölünü təzə ölüyə qatma adəti Şəkiyə yaxın digər rayonlarda da, məsələn Balakəndə var. Sazanda və mollalar tərəfindən deyilən ağılar sadə camaatın yaratdığı mətnlərdən fərqlənir. Camaatın mətnləri ifa prosesində yaranır, mərhumun xarici görünüşündən, davranışından, ölümündən bəhs edilir. Sazanda və mollalar isə Yunus Əmrə, İbrahim Həqiqi, Süleyman Çələbi kimi şəxsiyyətlərin qəsidələrindən istifadə edirlər. Qəsidələr bir neçə yas mərasimində, hərəsinin özünə uyğunlaşdırılaraq söylənir. Yunus Əmrəyə aid "Ana haqqında qəsidə"də "anam laylay" ifadəsi mərhumun kimliyindən asılı olaraq dəyişdirilir.

Lətifələr

ABAD Şəki Keramika və Tətbiqi Sənətlər Mərkəzində heykəllər, Şəki, Azərbaycan.

Şəkidə hədiyyə dükanında oyuncaqlar

Şəki yumor qəhrəmanları arasında Abducabbar, Maşaq oğlu İsfəndiyar, Xatabala, Xoruzlu, Fərrux kişi, Hacı dayı, "Bir şəkili" qeyd edilə bilər. Şəki kəndlərinin lətifə qəhrəmanları Şirin əmi (Dəhnələr), Yeşil dayı (Baş Göynük kəndi), Dekan Tofiq, Baba oğlu Əhməd (Baş Layısqı kəndi), Qolya Bəhrəm, Məryəm oğlu Hasandır (Qaraqoyunlu kəndi).

Mirzə Fətəli Axundovun yazdığı komediyalar da Şəki mühitinin məhsuludur, Şəki lətifələrinin quruluşu, süjeti və poetikası Axundovun əsərlərində sənətkarlıq zirvəsinə çatmışdır. İsmayıl bəy Nakam isə şirin məzhəkələrdən ibarət "Lətifənamə" müəllifidir.

Şəki lətifələri rəsmi ədəbi dildə olmur, ancaq Şəki ləhcəsində olur. Şəkidə digər Azərbaycan bölgələrində rast gəlinən Molla Nəsrəddin və Bəhlul Danəndə lətifə qəhrəmanlarına da rast gəlmək mümkündür. Lətifələrdə Molla Nəsrəddinin Molla Cüməyə çevrilməsi hallarına rast gəlinir.

"Hacı dayı" obrazı Şəkinin əsas lətifə qəhrəmanıdır. Onu sadəcə şəkili Molla Nəsrəddin adlandırmaq düzgün deyil. Çünki o, daha çox bədii avtoxtonun özü və obrazıdır. Hacı dayının peşəsi məlum deyil, hacılığı da şübhə altındadır. Molla Nəsrəddin nə qədər molladırsa, Hacı dayı da o qədər hacıdır. Əslində Hacı dayı hacının parodiyasıdır. Hacı dayı gülüşünün mənbəyi Şəkinin daxili aləmində, həyat tərzində, mədəniyyətində, geyim, adət və davranışında, süfrəsindədir.

Bir azərbaycanlı yolnan gedərkən çayda pişiyini çimizdirən ləzgi ilə rastlaşır və ona pişiyi incitməməyi məsləhət görür. Ləzgi azərbaycanlının məsləhətinə əhəmiyyət vermir. Azərbaycanlı geri qayıdanda ləzgini ölmüş pişiyin yanında oturub ağlayan görür və deyir: «Saa didim axı, pişiyh ölər, yuma, burax». Ləzgi ona belə cavab verir: «Yuyanda yox, sıxanda öldü.

Şəki lətifəsi

Şəki lətifələrinin etnoqrafik növlərinə, dini qarşılaşma (sünni-şiə) ilə bağlı lətifələrə də rast gəlmək mümkündür. Şəkidə həm də polietnik lətifələr, iki ləzginin və ya ləzgi ilə azərbaycanlının qarşılaşması ilə bağlı lətifələrə rast gəlinir. Polietnik lətifələrin bir qismi də layışlarla, Baş Layısqı və Aşağı Layısqı kəndlərinin sakinləri ilə bağlı lətifələrdir. Mərasimlərlə bağlı lətifələr isə Novruz, pir ziyarəti, tasqurma və s. ilə bağlıdır, bu lətifələr unudulmuş mərasimlərlə bağlı, qiymətli məlumatlar daşıyır.

B. Vahabzadə, Y. Qarayev, T. Hacıyev, P. Əfəndiyev, A. Nəbiyev, R. Qafarlı, F. Çələbi, B. Babayev, E. Talıblı bu və ya digər dərəcədə Şəki lətifələrinin araşdırılmasında iştirak etmişdir. Şəkidə hər sözə bir söz düzən adamlar "şunquruxçu", onların gördüyü iş isə "şunquruxqoşma" adlanır. Şunquruxçular "pişikbəzəyən"ə, xüsusi zarafat istedadına malik insanlardır. Faiq Çələbiyə görə, Şəki lətifələrinin iki mənbəyi var. Birinci mənbə baş vermiş hadisələrdir, ikinci mənbə isə şunquruxçuların uydurduğu, daha sonra lətifəyə çevrilən hekayələrdir. Şəki lətifələri digər Azərbaycan bölgələrindən həm bədii və dil xüsusiyyətləri ilə, həm də hamı tərəfindən etiraf olunan bir həqiqət olaraq, qəhrəmanları ilə fərqlənir.

Mifologiya və inanclar

Əsas məqalə: Azərbaycan mifologiyası

Mifoloji qəhrəmanlar

Al anası. Rəssam Əzim Əzimzadə, 1939-cu il.

Şəkililərin "Bəyəm sən göydən düşmüsən", "Mən ağac koğuşundan çıxmamışam ki" kimi deyimlərinin arxasında xaqan xatununun işıq şüasında göydən düşməsi və ya xatunun ağac koğuşundan çıxması kimi, Oğuznamədən gələn yaddaş dayanır.

Halın keçi dönərgəsinə yalnızca Azərbaycanın Şəki bölgəsində təsadüf edilir. Şəki digər bölgələrdən daha mühafizəkar olduğu üçün, ola bilsin ki, Azərbaycan folklorunun bir hissəsi, o cümlədən keçi dönərgəsi burada qorunub saxlanmışdır. Halın keçi dönərgəsi Şəkidə "unuqay" adlanır. Şəkinin Göynük kəndlərindən bu mifoloji varlıqla bağlı olaraq 16 mətn toplanmışdır. Unuqay gecə vaxtı yolçulara keçi kimi görsənir, insanlar onu tanıyandan sonra isəayaqları uzanır.

Şəki mətnlərinə görə, Halın pişik dönərgəsi zahı qadınlara görünür və onları qorxudur. Digər bir mətndə isə pişik dönərgəsi insanlarla yaşayır və evin xanımının paltarını oğurlayıb geyinir. Halın xoruz dönərgəsinə də Şəki ərazisində rast gəlinir. Bu obraz digər türk xalqlarında da vardır. Bu obraza Azərbaycanda ancaq Şəkidə rast gəlinsə də, o biri bölgələrdə də əvvəllər mövcud olduğu fikirləşilir. Bu dönərgə şəklində olan Hal zahı qafının ciyərin caynağına keçirir və suya atır. Halın ən çox yayılan forması isə qadın və kiçik qız uşağı formasıdır. Şəki mifoloji mətnlərində Hal uzun, çox vaxt ağ paltarlı qadın olaraq təsvir edilir. Qız uşağı olanda isə saçları sapsarı və ya ağappaq olur. Həm qadın, həm kiçik qız uşağı forması dəmirdən qorxur, həmçinin torpaq ovsunlananda da o, ovsunlanan əraziyə keçə bilmir.

Bəzən Hal Ərdov adlanır, Şəkidəki Ərdov mətnlərində o, iri döşləri olan, onları çiyinlərindən arxaya tullayan qadın kimi təsvir edilir. Kaftar obrazı ilə bağlı mətnlərə görə isə, o, qəbiristanlıqda yaşayır. Kaftar yoldan keçən atlıları incidir, dəmirdən və işıqdan qorxur. Bir sıra mətnlərdə Kaftar böyürtkən yeyir, ağappaq, bəzən bozumtul, tüklü, kişiyə bənzər məxluq olur.

Xortdeyh Xortdanın Şəki variantıdır. O, qəbiristanlığa yaxın ərazilərdə yaşayır, kəlləri boğur, atlıları daşa başır. Süleysin obrazı isə inəyin belində olur. Cin obrazı bir mətndə qırmızı paltarlı, qırmızı hörüklü, uzunburun qız kimi təsvir edilir. Digər mətndə o, Kaftar kimi insanları daşa basır. Cinin insanların üzünə ağırlıq salmasına görə, Qara-qura adlandırılır.

Vəhşi adam obrazı isə sırf Şəkidədir. Onun bədəni sıx tüklərlə örtülmüşdür, qaradır. Bəzən kişi, bəzən isə uşaqlı qadındır. Əzrayıl obrazına Şəkidə çox rast gəlinir. O, rəvayətlər, nağıllar, deyimlər, inamlar, lətifələr, qarğışlarda rast gəlinir. Əzrayıl quş formasında təsvir edilir, belə təsvir çox arxaik süjetə malikdir. "Kitabi-Dədə Qorqud"da da Əzrayıl quşa çevrilir. Şəki mətnlərində rast gəlinin Xıdır İlyas obrazı xəz papağı, əynində kürkü olan varlıqdır. Bəzi mətnlərdə Xıdır İlyas dilənçi olur. O, ancaq yaxşı insanların gözünə görünür. Onu görən insanlar müqəddəs ya da dilənçi olduğunu fikirləşib, sədəqə verirlər. Sədəqəni alıb yox olduqdan sonra isə onun Xıdır İlyas olduğu məlum olur.

Ovçuluq inancları

Şəki xan sarayında ov təsviri

Ovçuluqla bağlı Şəki mətnlərindən birinə görə, ovçu yuxusunda ovlayacağı heyvanı görür. Bundan sonra, ona atası tərəfindən deyilir ki, daha ova getməsin. Ola bilər ki, mətnin daha arxaik variantında ov tanrısı ata obrazının yerini tutub və ovçuya pay verən də odur. Digər bir mətnə görə, ovçu Süleyh və ya İsgəndər quşuna güllə atdıqdan sonra dünya qarışır, birdən birə dolu, tufan olur.

Şəkidə yayılmış inanca görə, ov heyvanlarının sahibi var. Qərarlaşdırılmış ov sayı keçilməməlidir, əks halda ovçuya qadağa qoyular, qadağanı pozan isə ovların gözətçisi və ya güdükçüsü tərəfindən cəzalandırılar. Ovlar özləri də ovçunu cəzalandıra bilər. Boğaz heyvana və ya körpə heyvana güllə atan ovçu ov tərəfindən cəzalandırılır. Bəzi mətnlərdə isə ov insan gözünə oğlan-qızlar kimi, ya da qoyun sürüsü kimi görsənir. Ovçu heyvanı vurur və dəli olur. Ehtimal edilir ki, ovçunun ağlını olan ov tanrısıdır. Bölgənin ovçuluq qaydalarının bəziləri belədir:

1. Ovun ətini tərəziyə qoymaq olmaz. Gərək ət gözəyarı kəsilib verilsin. 2. Ov ətini satmaq olmaz. Onu yalnız pay kimi vermək lazımdır. 3. Ov əti ilə içki içməzlər. 4. Ovçuluq qaydalarına görə, bir neçə nəfərin iştirak etdiyi ovda vurulan ovun sayından asılı olmayaraq atılan ovun baş-ayağı onu atan ovçuya çatmalıdır. Ovçu əgər özü istəsə, onu yoldaşları arasında bölüşdürə bilər. 5. Ovçu atdığı ovun ürəyini özü yeməlidir. Güman ki, ovçu vurduğu ovun ürəyini yeməsi ona məxsus cəhətləri (cəldlik, güc-qüvvət və s.) əldə etmək məqsədi güdür. 6. Ova gedən adam təmiz getməlidir. 7. Ovçu ovdan qayıdanda rastlaşdığı hər bir adama gətirdiyi ov ətindən pay verməlidir, yoxsa həmin ov haram sayılır. 8. Ovçu ov quşlarına güllə atmamalıdır. Çünki onlar da ovçu sayılır. 9. Ov ovlamaq üçün ovçu öz bədənindən müəyyən qədər ət itirməlidir. 10. Ovçuların fikrincə, elə tüfəng var ki, onunla ov tapmaq çox çətin olur. Amma elə tüfəng də var ki, onu götürüb ova gedən ovçuya çoxlu ov rast gəlir. Belə tüfəng ovçular arasında «qansevən tüfəng» adı ilə tanınır.

Xalq təbabəti və ziyarətgahlar

Əsas məqalələr: Azərbaycan xalq təbabəti və Azərbaycan ziyarətgahları

Babaratma piri. Məscid-məqbərə binasının kitabəsi.

Şəkidə öskürək piri. Rəssam: İosif Rotter. "Molla Nəsrəddin" jurnalı (19 yanvar 1907-ci il)

Şəkidəki çöpçülük peşəsi ilə bağlı mətnə görə, çöpçü olacaq qadın yuxusunda görür ki, Şeyx baba ondan ilanın boğazındakı çöpü çıxartmağı istəyir. Qadın Şeyx babaya iyrəndiyini deyəndə Şeyx baba özü ilanı sığallayıb çöpü çıxardır, bundan sonra qadına çöpçülük verilir (vergi kimi). Başqa bir mətndə isə qadını dəryanın ortasındakı alma ağacına çıxardırlar. O, alma dərir, ancaq suya düşməyə qorxur. Bundan sonra Baba onu alma ağacı ilə bir yerdə dağa atır. Bu yuxudan sonra həmin insana çöpçülük verilir. Loğmanlıqla bağlı mətnə görə isə, vergi veriləcək şəxs yuxuda görür ki, ona ağacların, ot və yarpaqların dilini öyrətmək istəyirlər. Deyirlər ki, sən sağalmayan dərdləri sağaldacaqsan. Bu inanc şaman mətnlərində də var. Ruhlar şamana bütün aləmin sirlərindən xəbərdar olma qabiliyyəti bəxş edir.

Şəki əhalisinin geniş yayılmış inancına görə pirlər qardaşdır. Bir mətnə görə, Hacı Tapdıq baba, Pir baba, Şkaflan baba, Mahmud Axund baba, Şalfruz baba, Şeyx baba və Fatma nənə altı qardaş və bir bacıdırlar, pirdirlər. Bir mətnə görə, Şeyx Sənan peyğəmbərin nəslindən olub, Ərəbistandan dini yaymaq üçün gəlmişdir. Onun yeddinci nəslindən Şeyx Əhməd baba doğulub və o, öləndə deyib ki, onun nəslindən yenə yeddinci nəsildə məşhur bir pir çıxacaq.

Şəkidəki böyük pirlərdən başqa kəndlərində xırda ocaqlar da var. Şəkililərin inancına görə, hər pir bir və ya bir neçə xəstəliyi sağaldır, buna görə də onların xüsusi nəziri var. Şeyx baba şikəstləri, dəliləri, quduz dəyənləri sağaldır, Dəmrov piri dəri xəstəlikləri üçün, Qafur baba boğazdan yuxarı xəstəliklər üçün, Surxay baba gec gəzən uşaqlar, övladı olmayanlar, sarılıq tutanlar üçün əlac yeridir. Dəmrov pirinə nəzir kimi şirniyyat verilir, buna görə də o pirə ziyarət "şirin ziyarət" adlanır. Digər bir qaydaya görə, pir sahibi nədən ölübsə, onu sağaldır. Surxay baba sarılıqdan, Tamam nənə isə göyərtmə xəstəyindən öldükləri üçün bu xəstəlikləri sağaldırlar.

Şəki ərazisinin geniş yayılmış rəvayətinə görə, ərazi pirlər tərəfindən bölüşdürülmüşdür. Pir babaya Daşüz (indiki Cumakənd) ərazisi düşsə də, o bura getmək istəmir, susuzluğu səbəb göstərir. Qardaşları isə söz verirlər ki, ona su göndərəcəklər. Pir babaya suyu, mətnlərin bir hissəsində, Şkaflan baba göndərir. Sudan çıxan əşyalar, məsələn, tütək, əsa, fıstıq yarpaqları şəhadət verirlər ki, suyu həqiqətən Şkaflan baba göndərmişdir. Digər mətnlərdə isə suyu Şeyx baba göndərir və sudan çıxan şabalıd yarpaqları bunu təsdiq edir. Mətnlərdə pir sahiblərinin qarşısındakı şəxsin fikirlərini oxumasına da rast gəlinir. Pir sahibləri arasında Şeyx baba xüsusilə bu qabiliyyəti ilə seçilir. Bir mətndə isə Mütübillah babanın qarşısındakı insanın fikirlərini oxumasından bəhs edilir.

"Molla Nəsrəddin" jurnalının tənqid hədəflərindən biri erkən dövrlərin yarıislami inanclarına və möcüzəli dərmanlara kənd yerlərinin əhalisini inandıran dini liderlər idi. 1907-ci il "Şəki Öskürək Piri" illüstrasiyasında təsvir edilir ki, yamacdakı, bar verməyən bir ağacı, hər tərəfdən külək vurur. Bu ağaca ən çox boğaz ağrısından gileylənən qocalar baş çəkir.

Ədəbiyyat

Əsas məqalə: Azərbaycan ədəbiyyatı

Şair Mustafa ağa Şəkixanovun qəbri. Xan Cümə məscidinin həyəti

XI əsrdə Qətran Təbrizi Şəddadi hökmdarı Əli Ləşkəriyə yazdığı şeirində Şəkinin qeyd etmişdir: "Şəkinin də neməti sənin olacaqdır". Nizami Gəncəvi isə "Leyli və Məcnun" əsərində Zeynəbin gözəlliyini təsvir edəndə onun Şəkinin almasıtək çənəsi olduğunu qeyd edirdi.

XVIII əsrdə Şəki xanlarının saraylarında bir çox şair yaşayıb yaradırdı. XVIII əsrdə onlardan Hacı Məhəmməd, Rafel, Zari, Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xan Müştaq saray şeir ənənələrinə sadiq qalaraq, nəzirəçiliyə davam edirdilər. Bu şairlər daha çox dini mövzuda və farsca yazırdılar. Şair Zari hökmdar Məhəmmədhüseyn xan Müştaqa yazdığı mənzum ərizədə ədalətsizliyə qarşı çıxmışdı. Şair Süleymanın yaradıcılığı isə Molla Pənah Vaqifə təsir etmişdir. Süleymanın Züleyxanı təriflədiyi şeiri Vaqifin yaradıcılığını xatırladır. Vaqif Süleymana nəzirələr də yazmışdır. Şair Çələbi isə sarayda yaşamış, Hacı Çələbi və Müştaqın hakimiyyəti dövründə baş verən hadisələrdən bəhs etmişdi. O, həm şifahi xalq ədəbiyyatı üslubunda, həm də klassik üslubda yazırdı. Nəbinin Ağakişi bəyin öldürülməsi ilə bağlı yazdığı "Ağlar" qəzəli geniş oxucu qazanmışdı. Nəbinin tarixi mənzumələri o dövrün bəzi şəxsiyyətləri haqqında təsəvvür yaradır. Şəki şairləri Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadinin poeziya ruhuna yaxın idilər. Şəki xanlığının süqutu ilə bağlı olaraq, şəkili şair Hətəm "Oldu" rədifli şeirini yazmışdır.

Hacı Rəsul (1803–1883) dini mövzuda şeirlər yazırdı. "Dülgər" təxəllüslü şair Rəsul (1825–1888) isə din adamlarını əsərləri ilə tənqid edirdi. Mustafa ağa Şəkixanov, Şəmməduz Məhəmməd, Molla İbrahim Xəlil, dəli Bəbir, aşıq Novruz, Molla Qasım Zakir, Hüseyn Qəmnax Şəkinin ədiblərinə daxildir. XIX əsrin II yarısında Şəkidə Mahtab xanım və Mah xanım adlı iki qadın şairənin olması və onların bir-birinə şeir yazmaqları bilinir. İsmayıl bəy Nakam isə 7 əsər ("Divani- bədi", "Xəyalati-pərişan", "Gəncineyi ədəb", "Leyli və Məcnun", "Fərhad və Şirin", "Dörd əfəndi", "Lətifənamə") müəllifidir. "Leyli və Məcnun" və "Fərhad və Şirin" əsərləri Nizami Gəncəvi təsiri ilə yazılmışdır. "Lətifənamə" isə şirin məzhəkələrdən ibarətdir. Nizaminin dünyəvi sevgini öyən poemalarından fərqli olaraq, Nakam, həm "Leyli və Məcnun", həm də "Fərhad və Şirin" poemalarında sufi-panteistik sevgini öymüşdür. İsmayıl bəy Nakam Məhəmməd Füzuliyə nəzirə, ana dilinə vəsf şeiri yazmış, 3 divan müəllifi olmuşdur.

"Şəki xanlarının müxtəsər tarixi" Kərim ağa Fatehin (1788–1858) Şəki xanlığından bəhs edən tarixi əsəridir, azərbaycanca yazılmışdır. 24 may 1829-cu ildə Kərim ağa Fatehin qələmə aldığı bu əsər, onun sağlığında 1858-ci ildə Sankt-Peterburqda Bernhard Dornun kitabında nəşr edilmişdir. 1858-ci ildə əsər yanlış müəllifin işi olaraq verilsə də, Salman Mümtaz daha sonra əsərin müəllifinin Kərim ağa Fateh olmasını aydınlaşdırmışdır. Əsərin ilk çapından 100 il sonra, 1958-ci ildə "Şəki xanlarının müxtəsər tarixi" müəllifi Kərim ağa Fateh göstərilərək çap edilmişdir. Mustafa ağa Şuxi (?-1895) bu əsərdən yararlanaraq, "Nuxa xanlarının keçmiş əhvalatının hekayəti"ni yazmışdır. Hacı Seyid Əbdülhəmid isə öz növbəsində "Şəki xanları və onların nəsilləri" əsərini yazarkən Mustafa ağa Şuxinin hekayətindən istifadə etmiş, ancaq "Şəki xanlarının müxtəsər tarixi"ndən xəbərsiz olmuşdur. Digər vacib əsər Mirabbas Mirbağırzadənin "Şəki qəzasında hökmranlıq tarixi haqqında müxtəsər məlumat" əsəridir. Əsəri yazan şəxs Şəkidən olmasa da, onun Şəki ipəyini çox yaxşı təsvir etməsi göstərir ki, o şəxsən Şəkidə olub, bu işlə maraqlanmışdır. Onun Şəki ilə qohumluq münasibətləri olması da mümkündür. Şəkili Hacı Həsən Mollazadə Gəncəvi 4 cilddən ibarət "Zübüət üm-təvarix" əsərini, Rəşid bəy İsmayılov isə "Müxtəsər Qafqaz tarixi" əsərini yazmışdır. "Zübüət üm-təvarix" əsərində Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu, Səfəvi və Əfşar tarixi haqqında məlumat verilir.

Ən müasir dövr Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən olan Bəxtiyar Vahabzadə Şəkidə doğulub böyümüşdür. Onun xatirəsi Şəkidə daim anılır. Vahabzadənin 100 illiyi xüsusilə Şəkidə qeyd edilmişdir.

Təhsil və yazı

Rəşid bəy Əfəndiyevin "Bəsirətül-ətfal" dərsliyi

XIX əsrin 30-cu illərində Şəkidə dövlət məktəbi açılmışdır. Bu dövrdə məktəblərin çoxu ruhani məktəbi idi. 1898-ci ildə Şəkidə ilk rus-tatar məktəbi açılmışdır. XX əsrin əvvəllərində ibtidai məktəblərin sayı artmış, 1916-cı ildə qadın məktəbi açılmışdır. Burada Daruşşəfəq məktəbi (İstanbul tipli) də fəaliyyət göstərirdi.

XIX əsrin ortalarında Azərbaycan mədrəsələrində hüsnü-xətt dərsinə xüsusilə diqqət edilməyə başlanmışdı. Belə mədrəsələrdən biri Nuxada "Məcməül-xoş xətt" əsərinin müəllifi Əbdülqəni Xalisəqarızadə Nuxəvinin (1817–1879) mədrəsəsi idi. Nuxəvinin əsasən nəsx və nəstəliq xətlərindən istifadə edərək yazdığı əlyazma kitabları bədii estetik zövqlə tərtib edilmişdi.

Türk xalqları arasında latın yazı sisteminə keçidə ilk cəhd azərbaycanlılar arasında, XIX əsrin ortalarında olmuşdur. Bu layihənin müəllifi şəkili Mirzə Fətəli Axundov idi. O, layihəsi İstanbulda qəbul edilmədikdən sonra latın və rus əlifbalarının əsasında 32 samit və 10 saitdən ibarət yeni əlifba yaratmışdır. 1907-ci ildə Bakıda keçirilən İkinci Müəllimlər Qurultayında əslən Şəkidən olan Abdulla bəy Əfəndizadənin Fərhad Ağazadə və Süleyman Sani Axundovla birlikdə hazırladığı xüsusi əlifba layihəsi müzakirə edilmişdir. Abdulla bəy Əfəndizadə Ağazadə və Axundovla birlikdə həmin əlifba layihəsi və qurultayda qəbul olunan proqram əsasında, 1908-ci ildə "İkinci il" dərsliyini yazıb nəşr etdirmişdir.

Əslən şəkili olan Rəşid bəy Əfəndiyev 1882-ci ildə Qori Seminariyasını və 1900-cü ildə Tiflisdəki Aleksandrovski Müəllimlər İnstitutunu bitirmişdir. 1900-cü ildən 1917-ci ilə qədər Qori Seminariyasında Azərbaycan dilini tədris etmişdir. 1918-ci ildən isə Bakıda açılan Müəllimlər Seminariyasının direktoru olmuşdur. O, "Uşaq Bağçası" (1898) və "Bəsirətül-Ətfal" (1901) dərsliklərinin müəllifidir. 1920-ci ildə Nuxada Pedaqoji İnstitutun direktoru təyin edilmişdir. 1926-cı ildən 1933-cü ilə qədər rus dilini tədris etmişdir. "Vətən Dili"nin ("Ana Dili") I hissəsinin mətnini Rəşid bəy Əfəndiyev yazmışdır.

Əslən Şəkidən olan, Azərbaycan ədəbiyyatşünası Salman Mümtaz klassik ədəbiyyat əlyazmaları kolleksiyaçısı idi. Əlyazmaları toplamaq üçün o, bəzən qızıl verir, bəzən minnətdarlığını bildirmək kifayət edir, bəzən də "kitab verənə bir əl, qaytarana iki əl verilir" zarafatı edərək bütün Azərbaycanı gəzib dolaşırdı. Salman Mümtaz hətta qiymətli qədim kitabları axtararaq Dağıstan, Gürcüstan, Ermənistan, Rusiya və Orta Asiyaya səyahət etmişdi. Məsələn, Salman Mümtaz İsmayıl bəy Qutqaşınlının "Rəşid bəy və Səadət xanım" əsərini əldə etmək üçün Vladiqafqaza qədər gedib çıxmışdı. Onun kitabxanası qədim əlyazmalarla zənginliyinə görə, Əbdülqəni Nuxəvinin kitabxanası və Tərbiyət kitabxanası ilə müqayisə edilirdi. Salman Mümtaz repressiya qurbanı olmuş, kitabxanası sovet dövründə yandırılmışdır.

1991-ci ildə "Bakı Dövlət Universitetinin Şəki filialı" adı ilə Şəkidə ali təhsil müəssisəsi yaradılmışdır. 2000-ci ildə müəssisənin adı Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Şəki filialı olaraq, 2015-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şəki filialı olaraq dəyişdirilmişdir. 2022-ci ildə təhsil müəssisəsinin 30 illiyi qeyd olunmuşdur.

Musiqi

Molla Cümənin 150 illiyinə həsr edilmiş poçt markası

Ələsgər Abdullayev

Azərbaycan Tarix Muzeyinin Etnoqrafiya Fondunda Şəki rayonundan arxeoloji qazıntılar nəticəsində tapılmış bir musiqi aləti saxlanılır. E. Kempferin təvsir etdiyi panduraya oxşayan alətin ümumi uzunluğu 870 mm-ə çatır. 1937-ci ildə Qara Qarayev Şəkiyə gedən elmi ekspedisiyada iştirak etmiş, eşitdiyi bir xalq mahnısının təsiri ilə "Könül nəğməsi" adlı ilk simfonik əsərini yazmışdır.

Şəki musiqi folklorunda aşıq sənəti, xanəndəçilik, zurnaçılıq bir-biri ilə qaynayıb-qarışmışdır. Zurnaçıların "Dəli Koroğlu", "Tünd Koroğlu", "Kərəm gözəlləməsi", "Qoca Kərəmi", "Qazax Kərəmi" rəqsləri aşıq sənəti ilə bağlıdır. Şəkidə müxtəlif sənət sahələri və adətlərlə əlaqədar inkişaf etmiş musiqi folkloruna misal kimi ipəkçi, hana nəğmələri, "Gəlin atlandı", "Beş açılan", "Çoban qayada qaldı" havaları göstərilə bilər.

Şəki musiqi folkloru janr olaraq, xalq mahnıları, rəqslər və instrumental havalar şəklində təsnif edilir. Xalq mahnılarının əmək, mərasim, uşaq, yumorlu, lirik və vətənpərvərlik növləri vardır. Şəki rəqsləri oyun havaları, yallılar və müasir rəqslər olaraq 3 hissəyə bölünür. Əsasən nəfəsli alətlərdə ifa edilən instumental havalar zorxana, meydan, toy, proqramlı və qəhrəmani kimi növlərdən ibarətdir.

Şəki aşığı Molla Cümə məhəbbət mövzusunda gəraylı, müxəmməs, qoşma yazmışdır. Şeirlərinin bəzilərini "İsmi Pünhan" adlı gözələ müraciət kimi yazmışdır. O, aşıq sənətinin bütün formalarına müraciət etmişdir. Həcvlər də Molla Cümə yaradıcılığında vacib yer tutur. O, həm də qoşduğu şeirləri saz müşayiətində oxuyurdu. Müğənni Baba Mirzəyevin ifasında Molla Cümənin "Bala Gəlin" mahnısı məşhurdur. Şəki və kəndlərində aşıq ənənəsi çox güclü olmuşdur. Erkən sovet dövründə canlı aşıq mühitləri var idi. Şəki aşıqları 1934-cü ildə Azərbaycan aşıqlarının ikinci qurultayında iştirak etmişdir. Şəkinin məşhur aşıqlarına aşıq Paşa, aşıq Müğüm, aşıq Əhməd, aşıq Şamil, aşıq Camal daxildir. Ənənə indi də Şəkidə qorunur. Qoca aşıq İsmayıl və gənc aşıq Sakit bunun bir nümunəsidir.

XIX əsrin son rübü—XX əsrin əvvəllərində muğam sənəti Şəkidə inkişaf etmişdi. Muğam sənətinin inkişafı üçün gərəkli olan şəhər mədəniyyəti, saray professional mədəniyyəti Şəkidə mövcud idi. Ələsgər Abdullayev Azərbaycan muğam sənəti tarixinə adını qızıl hərflərlə həkk etmişdir. O, şəkili sənətkar Keştazlı Haşımdan muğam sənətini öyrənmişdir. 1902–1903-cü illərdə Bakıdakı Şərq konsertlərində çıxış etmişdir, 1913–1914-cü illərdə isə Kiyev və Tiflisdə onun ifa etdiyi muğamlar vala salınmışdır.

Zurnaçılıq

Şəki xan sarayında zurna çalanlar rəsmi

Qara zurna. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

Şəkidə zurnaçılıq xalq mərasimləri, Novruz və toyla əlaqədar olaraq inkişaf etmişdir. Zurnaçıların repertuarına rəqs janrı, yallı və zorxana rəqsləri, "Koroğlu" havaları və digər qəhrəmani-instrumental havalar daxildir. Ələfsər Rəhimov Şəki yallısı və Qoca Kərəmin mahir ifaçısıdır, 1959-cu ildə Moskvadakı Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə Azərbaycanı təmsil etmişdir. Onun bir sıra ifaları Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətinin fondunda saxlanılır. O, həmçinin Azərbaycanı Belçika və Fransada təmsil etmişdir. Zurnaçı Həbibullah Cəfərov isə Şəkinin Dəhnə kəndindəndir, 50 il Şəki toylarında çıxış etmişdir.

Şəkidə zurnanın bir neçə növü yayılmışdır. Bunlardan ən böyüyü tavar zurnadır. Qara zurna da el şənlikləri və toylarda çox çalınır. Qoşa zurna çalanların aləti bir ağacdan, eyni usta tərəfindən düzəldilməli, səs pərdəsi bir usta tərəfindən açılmalı idi. Yoxsa onlar qoşa zurna ifa edə bilməzdi.

Muğam epizodlarının tətbiqi Şəki zurna ifaçılığında diqqət çəkən məsələdir. Qoca Kərəmi, Turacı, Şəki yallısı, Qazax Kərəmi və digər havaların girişində, hətta orta epizodlarda muğam fraqmentlərindən istifadə olunur. "Qoca Kərəmi" rəqsində ostinat ritmik formulalar fonunda muğam səsləndirilir. Şəkidə zurna ifaçılığında muğamın bu qədər tətbiqi xanəndə sənətinin təsirindən irəli gələn xüsusiyyətdir. Çünki Şəki toylarında zurnaçılar, rəqqaslar, aşıqlarla bir yerdə xanəndələr də aparıcı mövqeye malik olmuşdur. Zurnanın diapozunun genişliyi, ən son səsdən daha zil səslərin (səfir səslərin) tətbiqi virtuozluğu nümayiş etdirir. Şəkidə həmçinin Azərbaycanın şimal-qərbində geniş istifadə olunan sümsü aləti də çalınır.

Şəkidə zurnaçıları zərb alətləri müşayiət edir, bunlar arasında kos geniş tətbiq edilir. El arasında kos nağara adlandırılan bu musiqi aləti "Qazax Kərəmi", "Şirvan bulağı", "Bənövşə", "Çatladı", "Beşaçılan" havalarını müşayiət edirdi. Bu alət Şəkidən başqa Salyan, Oğuz, Qəbələ və Naxçıvan MR-də yayılmışdır. Kos nağara Kitabi-Dədə Qorqud dastanında və İbn-Xəldunun əsərində qeyd edilir. Kosun səslənməsi orta əsr müharibələri dövründə düşməni lərzəyə gətirirdi. Bu alət hərb meydanı ilə sıx bağlı idi. Müharibədə istifadəsini itirən kos nağara tədribən el şənliklərində istifadə edilməyə başlanmışdır. Kosun tətbiqi həm də zorxana və idman yarışları üçün xarakterikdir. Çünki alətin tembri çağırışı, siqnalı bildirirdi.

Rəqslər

Şəkidə oğlan uşaqlarının rəqs ifası

Rəqslər Şəki musiqi folklorunun vacib bir hissəsini təşkil edir. Rəqslər el şənliklərində, toylarda ifa edilir, oyun havaları, yallılar və müasir rəqslər olmaqla 3 qrupa bölünür. Əminə Dilbazi qeyd etmişdir: "Mən vaxtı ilə Şəkidə başının üstündə qaynayan samovar tutub rəqs edən kişiləri çox görmüşəm". Şəki toylarında Qışlaqlı cin Bəxtiyar, Olça Məmməd, Qışlaqlı Məşəl oğlu Veysəl, Xədicə qızı Ziyşan, rəssam Aydın, həkim Əsgər kimi rəqqaslar tanınırdı. Şəkidə daha çox kişi rəqsləri yayılmışdır, bu rəqslər sürəti və ritmi ilə seçilir, idman hərəkətləri də bu rəqslərdə vacib rol oynayır. "Davan alı" rəqsi akrobatik hərəkətlər tələb edirdi. Bu rəqsin hərəkətləri hərbi tarixlə əlaqədar olaraq döyüş sənətinin rəqs vasitəsilə bədiiləşdirilmiş şəklidir. Kişi rəqslərinin çox yayılmasının bir səbəbi də meydan tamaşaları, zorxana musiqisi kimi tədbirlərlə bağlıdır.

Sənətkar rəqqaslar toylardakı fəaliyyətləri ilə bağlı olaraq müxtəlif ləqəblər (ayamalar) əldə edirdilər. Olça Məhəmməd toyun qızğın vaxtında mahnını saxlayıb öz havasını sifariş edirdi ki, ona olça, yəni əl çalsınlar. Onun yaşadığı məhəllə də "olçalar məhəlləsi" adlanır. Həkim Əsgər və rəssam Aydın isə Lampa rəqsini oynayırdılar. Onlar yanan lampanı ağızları ilə götürüb, rəqs davam edə-edə yerinə qoyurdular. Rəqs folkloru Qışlaqda geniş yayılmışdır.

Şəki rəqsləri 6/8 ölçüdə, oynaq və çevik ritmlidir. Qədim rəqs folkloruna yallılar daxildir. İki növü var. Birinci növü süjetli oyun-yallılardır: Almalı, Zopu-zopu. Birincisini qadınlar, ikincisini kişilər oxuyur. Şəkidə həmçinin yallıların ikinci növü, instrumental yallılar yayılmışdır. "Şəki" yallısı, "Qatar", "Qazağı" bunun nümunələridir.

Şəkidə həmçinin instrumental havalar yayılmışdır. Bunlar əsasən zurna ifaçılığı ilə bağlıdır. Zorxana musiqisi, proqramlı instrumental melodiyalar, qəhrəmani-instrumental havalar, meydan tamaşaları musiqisi buna daxildir. Şəkidə güləşlər zopı-zopı rəqsi ilə başlayırdı. Orta əsrlərdən başlayaraq, Şəkidə "Koroğlunun qaytarması", "Misri", "Koroğlunun bağırı" oynanılırdı. SSRİ-də buraxılmış "Azərbaycan qəhrəmanlıq havaları" adlı qrammofon valında Şəki zurnaçısı Vəlulla Manafov "Zorxana" (və ya "Koroğlu zorxanası"), "Koroğlu qaytarması" ("Dəli Koroğlu") ve "Şən Koroğlu" havalarını ifa etmişdir. Qəhrəmani-instrumental havaların hərbi musiqiyə aidiyyəti ilə bağlı mülahizə irəli sürülmüşdür. Şəkinin tarixi, hərb və döyüşlərlə bağlı olduğu üçün, əlbəttə ki, bu bölgənin hərb musiqisi olmalıdır. İnstrumental havaların içərisində Kərəmlə bağlı olaraq, "Kərəm gözəlləməsi", "Qoca Kərəmi", "Qazax Kərəmi" havaları vardır. Kəndiri rəqsi eyniadlı meydan tamaşası ilə bağlıdır.

Şəkidə həm də bir sıra müasir, "Rəvanə", "Aynuru", "Turalı", "Sevinc" adlı rəqslər vardır. Müasir dövrdə bu rəqslər qarmonçalanların repertuarında yer tutmuşdur. XX əsrin II yarısından etibarən Azərbaycanın digər bölgələrində də belə adlı rəqslər yayılmışdır.

Memarlıq

Əsas məqalələr: Azərbaycan memarlığı və Azərbaycan bağları

Şəki şəhərinin tarixi mərkəzinin ümumi görünüşü. UNESCO Dünya irsi.

X əsr müəllifi əl-Müqəddəsi qədim Şəki şəhərindəki müsəlman bazar meydanında Came məscidin yerləşdiyini qeyd edirdi. Övliya Çələbinin verdiyi məlumata görə, Şəkidə 3000 ev, hamamlar, 7 məscid, karvansara və kiçik bazar yerləşirdi. Şəkinin daşdan tikilmiş qalasının Şirvan və Gəncə darvazaları var idi.

Şəkinin Şərq xüsusiyyətlərini əks etdirən eyvan, qapı, pəncərə, tağ, buxarı və hasarları kimi memarlıq detalları və bina elementləri öz üslubunu yarada bilmiş və müasir dövrə qədər gəlib çıxmışdır. XVIII əsrdə Şəki memarlığında çiy kərpic və çay daşı istifadə olunurdu. Bu da binaların fasadlarının suvaqla örtülməsi tələbini yaradırdı. XVIII əsr abidələrində diqqət çəkən elementlər eyvan və pəncərə açırımları, tağlar idi. Şəki xalq memarlıq üslubunda isə pəncərələri bir-birinə bir növ bağlayan qabartma dekorativ elementlərindən istifadə edilmişdir. Pəncərələri birləşdirən xətlər xəyali bir karvan yaradırdı. Xəyali karvanın üstü suvaqla örtülmüş, daha sonra bu element Şəki karvansaralarında əsas fasad elementinə çevrilmişdir. Çay daşı fonunda bu element qırmızı-bişmiş kərpic vasitəsilə özünü büruzə vermişdir. Kapitalizm və sənayeləşmə dövrünün təsiri olaraq, Şəkinin inşaat materialı olaraq qırmızı-bişmiş kərpic ön plana çıxmış və beləliklə, çay daşı və bişmiş kərpicin əsas material olması Şəki xalq üslubunda fərqli bir obraz ortaya çıxarmışdır. Şəkinin fasad memarlığı isə müxtəlif naxış formaları ilə özünü büruzə verir. Hamamlar, yaşayış evləri, məscidlər, ipək fabriklərinin fasad bəzəkləri, darvazaların fərdi işləmələri həmin binaların özünəməxsusluğunu və dekorativ zənginliyini göstərir. XVIII əsrin sonundan XX əsrin əvvəllərinə qədər tikilən binalar Şəki memarlıq üslubunu formalaşdırmışdır.

Şəki xanlarının sarayı və Şəki qalası eyni vaxtda, 1765-ci ildə tikilmişdir. 1890-cı il tarixli Britannica jurnalında qalanın 1765-ci ildə, Məhəmməd Hüseyn xanın hakimiyyəti dövründə tikildiyi və sarayın həmin tarixdən bir qədər gec tikildiyi yazılır. 1853-cü ildə qalanın planı tərtib edilmişdir və bu plana əsasən, qalada xan zadəgan ailələri üçün müxtəlif məqsədlərlə xeyli sayda bina var idi. Saraydan əlavə, qalada kazarmalar, xəzinə, həbsxana və 1828-ci ildə xan məscidindən pravoslav kilsəsinə çevrilmiş məbəd yerləşirdi. Şəhəri şimal-şərqdən qorumaq üçün tikilmiş Şəki qalası təxminən 1,3 km uzunluğunda, şimal hissəsində təxminən 4 metr, cənub hissəsində isə 8 metr hündürlüyündə, təxminən 2,2 metr qalınlığında divarı ilə diqqət çəkir. Divarın bütün uzunluğu boyunca 21 müdafiə qülləsi yerləşir. Qala şimal və cənub tərəflərindən tağlı darvazalarla bağlanmışdır. Fars üslubunda tikilmiş, özündə həm də xalq yaşayış binalarının xüsusiyyətlərini daşıyan saray binası, Qafqazda XVIII saray memarlığının ən gözəl nümunələrindən biri olmaqla, həm də İslam Şərqinin memarlıq incilərindən biri hesab edilir. Şəhərin tarixi mərkəzi ilə birlikdə saray Ümumdünya irsidir.

Şəki bağlarının bir tərəfində daş və ya kərpic vasitəsilə sıx tikilmiş, bağ ərazisinə təxminən bir az yuxarıdan baxan bir platforma inşa edilir. Şəki bağlarının bu elementi Abşeronda "səki"ni və Orta Asiya bağlarında "sufu"nu xatırladır. Ev və bağ arasında əlaqə yaradan belə bir terras XVIII əsrin sonu—XIX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan şəhər həyətyanı memarlığının xarakterik xüsusiyyətidir. Şəki bağlarının sahəsi ön və təsərrüfat hissələrinə bölünürdü. Ön hissədə adətən üzgüçülük hovuzu və güllər yerləşirdi. Bağ sahəsinin bölünməsinin əsas elementlərindən biri yaşıllıq və ağaclar idi. Bundan əlavə, bağ sahəsini daş və ya kərpiclə örtülmüş kiçik yollar kəsirdi. Yollar bağın ərazisini ayrı-ayrı yaşıllıq sahələrinə ayırır və yaşayış sahəsini giriş qapısı və digər malikanə binaları ilə birləşdirirdi. Ağac növlərinin seçilməsində isti yay günlərində dincəlməyin rahat olması üçün künclərin təyin edilməsi rol oynayırdı.

• 
  Şəki qalası
• 
  Yuxarı Karvansara
• 
  Yeraltı hamam
• 
  Dadanovların mülkləri
• 
  Aydınbulaq qülləsi

Xristian memarlığı

Qəbələ rayonunda Müqəddəs Yelisey Kilsəsində Müqəddəs Yeliseyin və Kiş kilsəsinin təsviri

Bakı şəhərində Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralında Müqəddəs Yeliseyin və Kiş kilsəsinin təsviri

Bizim eranın əvvəllərində Qafqaz Albaniyası ərazisində xristianlığın aktiv təbliği və yayılması, IV əsrdən etibarən isə dövlət dininə çevrilməsi çoxlu sayda kilsə və monastırların inşasına səbəb olmuşdur. Məbəd və nekropol komplekslərinin tədqiqi, onların aid olduqları dövrlərin müəyyən edilməsi ümumi əsaslarla xristian ideologiyasının Dağlıq Qafqaz, o cümlədən Şimal-qərbi Azərbaycan ərazisində möhkəmlənməsi prosesini izləməyə imkan vermişdir.

Kiş kilsəsi günbəzlə örtülmüş zal formalı kilsələr qrupuna aid olmaqla, şərq tərəfdən yarımdairəvi apsida ilə tamamlanır. Kilsənin planlaşdırma həlli erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası memarlığı üçün xarakterik xüsusiyyətlərə malikdir. Bir qədər uzun ibadət zalı bir cüt pilyastrla iki hissəyə bölünür. Şərq tərəfdən zala altar apsidası birləşir. Pilyastrlar vasitəsilə T-formalı məkan kəsişən arkaların saxladığı tağvari damla örtülür. Apsidanın triumfal arkası da bu cür həndəsi quruluşa malikdir. Yan divarların pilyastrlar və apsida arasındakı dərin hissələri də anoloji görünüşə malik ikimərtəbəli arkalarla tamamlanır. Dörd arka vasitəsilə formalaşdırılmış düzbucaqlı sferik parusların köməyi ilə barabanın oval təməlinə keçir, bu təməl üzərində günbəz yüksəlir.

Regionun xristian məbədləri arazında Şəkinin Orta Zəyzid kəndində yerləşən kilsə, xaçvari planlı quruluşu ilə fərqlənir. Arxeoloji tədqiqatlar və tikilinin struktur xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi nəticəsində onun V–VIII əsrlərə aid olması müəyyən edilmişdir. Planda xaçvari formaya malik olan Zəyzit kilsəsində şərq qolu istisna olmaqla, xaçın digər qolları düzbucaqlı formaya malikdir. Şərq qolunda yarımdairəvi plana malik apsida yerləşir. Xaçın kəsişmə yerinin küncləri düzbucaqlı kapitel plitəsinə malik pilyastrlar (50 sm enə malik) formasında həll edilmişdir. Bir-birinin üstünə asılan yarımdairəvi tağlar yumru kəməri saxlayır. Kəmər üzərində isə kilsənin barabanı və dövrümüzə çatmamış günbəzi yerləşirdi.

Bideyiz kilsəsi Şəki rayonun Bideyiz və Baş Küngüt kəndləri yaxınlığında yerləşən alban kilsəsidir. Kilsə şirindaşdan inşa edilmişdir. Yarımdağılmış vəziyyətdə olan kilsə vaxtilə yarımdairəvi tağ formalı örtüyə malik olmuşdur. Kilsənin interyeri arka və nişlərlə bəzədilmişdir. Apsidanın şimal tərəfində kiçik köməkçi tikili yerləşir. IV–V əsr alban kilsələri üçün xarakterik olan bu xüsusiyyət Bideyiz kilsəsini Azərbaycan ərazisindəki digər alban kilsələri – Mingəçevir və Govurqala məbədləri ilə yaxınlaşdırır.

Rus pravoslav kilsəsi olan və XIX əsrdə tikilən Dairəvi məbədin əsas hisəsinin (artırmalarsız) üstü günbəzlə tamamlanır və bu ilkin hissə memarlıq üslubuna, tikintisində istifadə edilmiş inşaat materiallarının növünə görə qaladakı digər tikililərdən xeyli fərqlənir. Həmin səbəbdən də bəzi tədqiqatçılar onun tarixini Qafqaz Albaniyası dövrünə aid edirlər. Lakin XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 hektar ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və Şəki xan sarayı istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir.

• 
  Kiş kilsəsi
• 
  Daşbulaq kilsəsinin mərkəzi nefi və altarı
• 
  Zəyzid kilsəsinin günbəzi
• 
  Dairəvi məbəd
• 
  Şəki kilsəsi

Sənətkarlıq

Şəkili qalayçı

XIII–XV əsrlərdə Şəki şəhəri barama və ipək sapı istehsal edən bölgəyə çevrilmişdi. Şəki ipəyi xarici bazarlara da göndərilirdi. Şəki qəzası ağacişləmə sənətinin və gön-dəri istehsalının mərkəzlərindən biri idi. Şəki bölgəsində ağac təkər istehsal edən kəndlər Tüntül, Xaçmaz, Xalxal, Vardanlı, Tərkəş, Sincan, Filfili, Baş Zəyzid idi. Şəkidəki Xan sarayının pəncərələri şəbəkə sənətinin istifadəsi ilə hazırlanmışdır. Şəki dabbaqları vağam ağacının qabığı ilə rəngab düzəldirdilər.

XVIII əsrin sonu, XIX əsrin I yarısında Şəkidə 147 başmaqçı, 33 keçəçi, 178 dabbaq, 39 boyaqçı, 36 daşyonan, 56 dəmirçi, 27 qalayçı, 29 dəyirmançı, 157 dərzi, 42 xarrat, 235 papaqçı, 82 baftaçı, 20 nalbənd və 41 zərgər fəaliyyət göstərirdi. Burada sənətkar birləşmələri və ya sex təşkilatları var idi. Bu birləşmələr həmkar və ya əsnaf adlanırdı. Qərbi Avropa sexlərində olduğu kimi eyni peşənin sahibi olan sənətkarlar (əsnaflar) birlik nümayiş etdirib bir məhəllədə yaşayırdı. Tacir və sənətkarların bir yerdə cəmləşməsi xanlara da sərf edirdi, ona görə də xanlar bunda maraqlı idilər. Nuxa şəhərinin məhəllə adları bunun bir sübutudur: Şalbaflar (şaltoxuyanlar), Xarratlar, Zərgərlər, Dulusçular, Dabbaqlar, Çanaqçılar, Çolmaqçılar, Bağbanlar, Sərkərlər, Sabunçular və s. Ustabaşı, onun köməkçisi, ağsaqqal, xəzinədar, igidbaşı-qasid, usta kimi vəzifələr əsnaflar arasında iyerarxiyanı göstərirdi.

Azərbaycan rəsmiləri Şəki "ABAD" Keramika və Tətbiqi Sənət Mərkəzində

1886-cı ilin məlumatına görə, Şəkidə 31 zərgərxana var idi. Bu yerlərdə gümüşbəndlik xüsusilə yayılmışdı. Əsrin ortalarında Şəkidə 41 gümüşbənd çalışırdı. Əbdülrəhim Hacı Mahmud oğlu, Şəkər bəy, Müftəli bəy bu sahədə şöhrət qazanmışdı. Onların düzəltdiyi gümüş belbağı, gül bilərzik, qılınc və xəncər qını Şəkinin sərhədlərindən uzaqda şöhrət qazanmışdı. Zərgərlikdəki şəbəkə üsulu Şəki zərgərliyində geniş yer tutmuşdur. XVIII əsrdə yaşamış Şəki zərgəri Teymur Nəbi oğlu bu üsulda şöhrət qazanmışdı. Qarasavad üsulu (gümüş səthin üstünü cızma üsulu ilə rəsm çəkilməsi və ətrafının qara məhlulla örtülməsi) Şəkidə XVIII–XIX əsrlərdə inkişaf etmişdi, zərgərlik və silah məhsullarının hazırlanmasında istifadə edilirdi. Bu üsulla Şəki zərgəri Ömər Nəsir oğlu xüsusilə şöhrət qazanmışdı.

Şəki metalişləmə sənətinin inkişaf etməsinin bir səbəbi Şəki tarixindəki cəngavər döyüşləri ilə əlaqədar olaraq silah-sursata ehtiyacın olması idi. Bunu silahsazlar hazırlayırdı. Odlu silahın yayılmasından sonra tüfəngsazlıq müstəqil sənət sahəsinə çevrilmişdir.

Şəki hələ orta əsrlərdən misgərlik sənəti mərkəzinə çevrilmişdi. Şəkidə xüsusi misgərlik küçəsi var idi. XVIII əsrdə müxtəlif metallardan zərgərlik və ev avadanlığı hazırlamaq işində Şəki şəhəri şöhrət qazanmışdı. Şəki sənətkarları tökmə manqallar düzəltmə işində xüsusi bacarıq qazanmışdılar. Azərbaycan muzeylərində XVIII–XIX əsrlərə aid belə manqallar saxlanılır. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanılan manqalda bürünc lövhəciklər, bir-birinə baxan aslan fiqurları vardır.

1858-ci ildə Şəkidə olan Aleksandr Düma "Qafqaz səfəri" əsərində yazırdı ki, Şəkidə üstü tikməli yəhər görmüşdür. Onun sözlərinə görə, Düma belə yəhəri heç bir ölkədə, hətta Fransada tapa bilməmişdir. XIX əsrin 50-ci illərində Azərbaycan şəhərlərində 650 nəfər papaqçı var idi, bunların 235-i Şəkidə cəmləşmişdi. XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində sərraclıq sənəti Şəkidə yayılmışdı. Təkəlduz tikmə Şəkidə orta əsrlərdən bəri yayılmışdı. XIX əsrin birinci rübündə mahud parça üzərində müxtəlif rəngli ipək saplarla təkəlduz tikmə digər sənət növlərini geridə qoymuşdu. Bu dövrdə Şəkidə 20-dən çox təkəlduz emalatxanasının olması onu göstərir ki, bu sənət əmtəə xarakterli idi. Şəkidə digər Azərbaycan şəhərlərindən fərqli olaraq, təkəlduz tikmə işi ilə əsasən kişilər məşğul olurdu. Burada zərənduz tikmə ilə də məşğul olurdular. 1872-ci ildə Moskva Politexnik sərgisində usta-təkəlduz Məşədi Abdul Məşədi Rza oğlunun mahud üzərində rəngli ipəklə işlədiyi tikmə "Böyük gümüş medal" qazanmışdı. 1882-ci ildə Moskva bədii sənaye sərgisində şəkili Əli Əkbər əl işlərinə görə mükafatlandırılmışdı.

Şəkidə kəlağayıların hazırlanmasında qədim qəliblərdən istifadə olunur. Sadəcə parça qəliblərə basılaraq naxışlanmır, həmçinin əlavə rənglərin istifadəsi ilə boyanır. Parça boyanarkən qəliblər batmasın deyə mumla örtülür və daha sonra rəngli məhlulun içərisinə salınır. Parçanın boyanmasından sonra mum örtüklər götürülür və beləliklə, parça üzərində rəngli dekorlar əldə edilir. Ənənəvi dulus məmulatı istehsalı Şəki şəhərində hələ də qalmaqdadır.

• 
  Şəkidə bədii tikmə
• 
  Şəbəkə sənəti
• 
  Mis qab üzərində işləmə
• 
  Sabit Rəhmanın ev-muzeyində buxarı
• 
  Azərbaycan dövlət rəsmiləri Şəki keçəçilik sənəti ilə tanış olarkən

Təsviri incəsənət

Əsas məqalə: Azərbaycan təsviri incəsənəti

Şəki xan sarayı divar rəsmi

Şəkixanovlar evi divar rəsmi

XVIII əsr–XIX əsrin birinci yarısında geniş yayılan sənətlərdən biri də gəc üzərində oyma üsulu ilə bəzək açılması idi. Şəkixanovlar evindəki oymalar bu üsulun bir nümunəsidir. Gəc üzərində oyma üsulunun ən qədim nümunəsi isə Giləhli məscidində yerləşir, usta Davud Nüxəvi tərəfindən düzəldilmişdir, bu bəzək işləri Şəki bölgəsi üçün nümunəvi xarakter daşıyır. Gəctəraşlıq nümunələri arasında XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində yaşamış usta Abbas və usta Yusifin xüsusi xidməti olmuşdur. Şəki şəhərində bəzəkli buxarı düzəldilməsi böyük bir ənənəyə malikdir. Şəki xan sarayı və Şəkixanovlar evindəki nümunələr bunun ən gözəl nümunələridir. Usta Abbas isə buxarılarda nəbati oymalardan istifadə edirdi. Onun Şəkidə Qulu bəyin evində bəzədiyi buxarı onun yaradıcılığında xüsusi yer tutur.

Şəkidə üç panoya bölünərək qapıların oyma işləri ilə bəzədilməsi geniş yayılmışdı. Şəki xan sarayının qapıları bu səpkidə bəzədilmişdir. Şəki xan sarayındakı şəbəkə şəkilli oymalar, rəngli naxışlar, divar rəsmləri qiymətli və əhəmiyyətli dekorativ sənət nümunələridir. Şəki xan sarayının bəzəkləri fərqli vaxtlarda müxtəlif ustalar (Usta Qənbər Qarabaği, Usta Abbasqulu, Usta Şükür, Usta Səfər, Usta Qurbanəli) tərəfindən edilsə də onlar vahid bir üslub daşıyır. Sarayın ornamental bəzəklərinin çoxu quşlarla gül motivindən ibarətdir. Gül və bülbülün, aşıq və məşuqu simvolizə etməsi ədəbiyyat və musiqidə olduğu kimi dekorativ-tətbiqi sənətdə də öz ifadəsini tapmışdır. Bu rəsmlər taxça və tağ formalı səthlər üzərində rəsm edilmiş, güllərlə doldurulmuş rəsmin orta yuxarı hissəsində budaqlara qonmuş quş təsvir edilmişdir. Tavan üzərində çəkilmiş rəsmlər xalçanı xatırladır. Tavanın ortasındakı göl nəbati ornamentlərlə əhatə edilmişdir. Müqəddəs ağac motivi də Şəki xan sarayında təsvir edilmişdir. Sarayın ikinci mərtəbəsində müxtəlif süjetli kompozisiyalar verilmişdir. Bu rəsmlərdə müharibə və ov səhnələri təsvir edilmişdir, bir çox xüsusiyyətinə görə bu rəsmlər miniatür sənətini xatırladır.

Şəkixanovlar evinin monumental dekorativ boyakarlıq sənəti sintez xarakteri daşıyır. Divarlar burada nəbati motivlərlə bəzənib, bu nümunələr Azərbaycan monumental-dekorativ boyakarlıq sənətinin ən gözəl nümunələrindən hesab edilir. Rəsmlər qəbul otağının üç divarında və tavanında çəkilmişdir, dördüncü divar isə rəngli şəbəkəli pəncərədən ibarətdir. Şəkixanovlar evində Nizami Gəncəvinin qəhrəmanlarından ibarət kompozisiyalar da vardır. Burada realist ünsürlərin istifadə edilməsi onu göstərir ki, çəkən rəssamın Avropa boyakarlığından xəbəri olub. Bu əsərlər arasında Bisütün dağını yaran Fərhad xüsusilə diqqəti çəkir. Kompozisiya dinamik, Fərhad fiquru gərgin və mürəkkəb vəziyyətdə verilmişdir.

Şəkidə oyma işləri ilə məşğul olmuş usta Yusif 1863–1935-ci illərdə yaşamışdır. O, taxta oyması sənətində böyük irs qoymuş, həm də daş və gəctəraşlıqda böyük usta olmuşdur. Şəki ipək kombinatı tərəfindən buraxılan bədii parçalar isə ənənələri müasir tələblərə uyğunlaşdıraraq istifadə etmişdir. Kombinatda işləmiş S. Şıxlı, A. Sultanov, İ. İsmayılov, A. Bilalov kimi sənətkarlar parçaların tərtibatına yenilik gətirmişdir. Sovet dövründə Şəkidə yaşayan xalq ustası Əşrəf Rəsulov isə şəbəkə sənətinin inkişaf etdirilməsində böyük rol oynamışdır.

Məzar daşları

Əsas məqalə: Şəki Xan qəbiristanlığındakı epiqrafik abidələr

Şəkidə naməlum qəbr. Xan məscidinin həyəti

Səltənət bəyim İsgəndər xan qızının (? - 05.01.1869) məzar daşı

Tutu ağa Məhəmmədhəsən xan qızının (? - 1859) məzar daşı

Şəki rayonundakı ən qədim qəbir daşları Xan məscidinin həyətində yerləşir. Daşlar çaylaqda tapılan bozdaşdan yonulub, səthində yazı və çiçəklər həkk edilmişdir. Məzar daşları çox böyük olmasa da, Şəkinin ən gözəl məzar daşı xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Məzar daşlarının təpəsi tağ formasındadır, hündürlüyü 1–1,5 m-ə qədərdir. Sel və yağışdan qorunmaq üçün daşlar kərpiclərlə hörülmüşdür. Bəzəklər buna görə də abidənin ön tərəfindən yerləşdirilmişdir. 1801-ci ilə aid, Əbdül Kilidaqiyə həsr edilmiş abidədə həm nəbatat aləmindən naxışlar, həm nəsr xətli yazı abidəyə oyulmuşdur. Yazıların nəbati ornamentəoxşar nəsx xətti ilə oyulması onun ornamentlə bir vəhdət əmələ gətirməsinə səbəb olmuşdur.

Şəkinin XVIII–XIX əsrlər memarlığında geniş yayılmış divar rəsmləri Şəki məzar daşları yaradıcılığına təsir etmişdir. Bunu kompozisiyalarda, ornament motivlərində və iş üslubunda görmək mümkündür. Şəki məzar daşları səthi oyulmuşdur, buna baxmayaraq, müxtəlif məsafələrdən bədii və aydın görünür. Arabir məzar daşlarında boyalardan istifadə edilmişdir. Bu da ornamentə xüsusilə gözəl yaraşıq verir.

Şəki xanları və onların nəsillərinə həsr edilmiş bu əsərlər kitabələri ilə də diqqət çəkir. Bu kitabələrdə Qurandan ayələr və dualar, vəfat edən şəxsin bioqrafiyası və xarakteri haqqında məlumatlar verilir. Şəki xanı Hüseyn xanın oğlu Fətəli xanın məzar daşında belə bir məlumat qeyd edilmişdir: "Bizim səhvlərimizdən keç və günahlarımızı bağışla. Sən doğrudan da böyük günahları bağışlayansan, ey Allah, mənim ehtiyacım sənədir və canım sənin əlindədir. Başqasından üz çevirib, sənə doğru döndük, mənim arxalana biləcək heç bir yaxşı işim yoxdur, sənə ümid bağlayaraq təvəkkül edirəm. Ey mənim Allahım, cənnət əhli deyiləm, cəhənnəm oduna da tabım yoxdur". Şəki məzar daşlarının digər maraqlı bir xüsusiyyəti əksər daşlarda onu düzəldən ustanın adının qeyd edilməsidir. Daşlar üzərində usta Şirinin adına tez-tez rast gəlinir.

Mərasimlər

Əsas məqalə: Azərbaycan cəmiyyəti

Uğurlu fərman verildi o haqda ki, Şəki rəiyyətləri və acizləri divana gələrək şikayət etmişlər ki, əmirliyin pənahı Aslan Sultan onların qışlaqlarını kənardan gəlmiş adamlara verərək qışlaqbaşı əldə edir. Buna görə qərara aldıq ki, Şirvan bəylərbəyinin vəkillərin bu işin həqiqətinə yetişərək, əgər qeyd olunan rəiyyətlər qədim dövrlərdən bəri orada qışlaq edirmişlərsə və həmin əmirliyin pənahı o yerləri digərcamaata verərək qışlaq edirlərsə, göstəriş vərsin ki, qeyd olunan əmir məzkur camaatın qışlağına müdaxilə etməsin və həmin rəiyyətlər keçmişlərdə olduğu kimi qışlasınlar və bu barədə göstəriş verildiyini bilsinlər.

Şah Səfinin Şəki qışlaqları haqqında fərmanı (1633-cü ilin oktyabr ayı)

Şəkidə İmam Hüseynin xatirəsi. Şəkidə şiəlik az yayıldığı üçün Aşura digər Azərbaycan bölgələrindəki kimi təmtəraqlı keçirilmir.

Rəşid bəy Əfəndiyevin "Şəki şəhərinin etnoqrafisinə aid olan materiallar" adlı əlyazmasında Şəkinin toy mərasimləri və ənənələri təsvir edilmişdir. Şəki bölgəsində qudalıq adlandırılan adətə görə oğlan evi nişanlı qızın evinə bayramlıq göndərərdi. Bu, Ramazan, Qurban və Novruz bayramlarında baş verərdi. Rəşid bəy Əfəndiyev qudalıq adətini belə təsvir edirdi:

Bayramlarda oğlan evi nişanlı qızın bayramlığını göndərərdi. “Novruz” qabağı “çərşənbə yemişi”, “Qurban” və “Ramazan bayramlarında tel halva, paxlava, peşvəng və s. halvalar xonçası, üstündə də əlbəsəlik, ipək parça göndərilirdi. “Qurban” bayramında boğazında ipək parçadan əlbəsəlik olan qoç göndərilərdi. Bu xonçaların qarşılığı qız evi tərəfindən göndərilməli idi. Məsələn, qız evininin oğlan evə “Qurban” qoyununun ətindən qutab, lüləkabab, girs və dolma göndərməsi adətdi.”

Şəkidə gəlin oğlan evinə aparılandan sonra xanımlar onun ətrafında dövrə vurar, sonra oturardı. Qayınana yeddi dastana və ya xəmrəli (çörək adları) gətirib gəlinin başı üstündə bölərdi və onları məcməyiyə yığaraq xanımların qabağına qoyardı. Xanımlar da çörəyi bala batırar, mübarəkbazlıq edərdilər. Beləliklə, qonaqlar gəlinə şirin həyat və övlad, bolluq arzulayardılar.

Şəki qız-gəlin toyları üçün "Tuğay Məlik" oyunu xarakterik idi. Toy şənliklərində oğlanlar arasında atçapma oyunu oynanardı, bu "sürək" adlanardı. Oyuna görə, at çapanlar güllü-butalı parçanı tutan şəxsdən onu almağa çalışardılar. Şəkidə əvvəllər toy mərasimində Qodu-qodu gəzdirərdilər. Qadınlardan biri isə kişi paltarı geyinər, üzünü kömürləyib, ortalıqda atlanıb düşərdi. Bu, ola bilsin ki, əvvəllər sakral mahiyyət daşımış, daha sonra sakral statusunu itirərək oyuna çevrilmişdir.

Şəkidə yas, adnalar, qırx, əlli iki, qara bayram və il keçirilir. Şəkidə ölümdən 52 gün keçəndən sonra da mərasim keçirilir. İnanılır ki, 52-ci gündə ölünün sümükləri bir-birindən ayrılır. Şəkidə şiəlik az yayıldığı üçün Aşura digər Azərbaycan bölgələrindəki kimi təmtəraqlı keçirilmir.

Şəkidə insanlar ətraf insanları bir işi görmək üçün iməciliyə çağırardılar. Əhali işə müvafiq olaraq çağrılardı. Əgər xalçaçılıq və yundarama kimi iş üçün çağrılardısa, qadınlar çağrılar, kişilər isə təsərrüfat işləri üçün çağrılardı. Keçmişdə Şəkidə siran gəzdirmək adəti var idi. Bu adətə görə, gənc gəlinlər bir-birlərinin evində toplaşar, bunun üçün ən gözəl paltarlarını və bəzək əşyalarını istifadə edərdilər. Siran yeri geniş ünsiyyət yeri idi, burada yeni folklor nümunələri yaranırdı. Şəkidə həm də peyğəmbərin doğumu şərəfinə mövlud verilərdi. Məclisin təmtəraqlı keçməsi ev sahibinin imkanından asılı idi.

VI Beynəlxalq Şəki "İpək yolu" festivalı. 2016-cı il

Şəkidə Boz ay girdikdən sonra həyat-baca təmizlənir, tonqal üçün çırpı yığılır. Şəki rayonunda ilaxır çərşənbə və Novruz bayramı günü təmtəraqla qeyd edilir. İlaxır çərşənbədə səhərə yaxın suya gedərlər. Bu zaman su köpüklənər və bunu ancaq əməli saleh adamlar görə bilər. Arxın üstündən adlayanda "ağırlığım, dərdlərim bu suda axsın" deyərlər. İlaxır çərşənbədə toxum səpilər, bu toxumun məhsuldarlığının digər toxumlardan daha artıq olduğuna inanılar. İlaxır çərşənbədə vəsfi-hal falı da açılar.

Novruz bayramı günlərində pəhləvan (kəndirbaz) və pəhləvanın iti insanları əyləndirmək üçün gəlir. Pəhləvanın köməkçisi (iti) üz-gözünü bəzəyir, əyninə köhnə paltar, yamaqlı şalvar geyinir. O, ətrafdakı insanları güldürür, maşınları saxlayıb pul yığır. Şəkidə həmçinin qoyunçuluqla və saya mərasimi ilə bağlı nəğmələr də var. Digər mərasimlər pir ziyarəti, veysəlqara gəzmək, tasqurmadır.

11 iyun 1983-cü ildə Şəki şəhərində SSRİ-nin ovaxtkı ən böyük Gülüş bayramı keçirilmişdir. 2021-ci il iyulun 7-də Şəkidə keçirilən mərasimdə "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi"nin UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi ilə bağlı sertifikat şəhər rəhbərliyinə təqdim edilmişdir. Həmin tədbirdə Şəkinin Şəhər gününün qeyd edilməsi qərara alınmışdır. 2023-cü ildə Şəkinin 2711 illiyi qeyd edilmişdir. 2024-cü ildə isə Şəkinin 2712 illiyi keçirilmiş, bu tədbirdə Şəki Folklor Ansamblı, Qax rayonundan gəlmiş Qaxingiloy kənd Mədəniyyət evinin "Şvitkatso" xalq xoru və "İmedi" rəqs qrupu çıxış etmişdir. Şəki Şəhəri Günü "İpək Yolu" Beynəlxalq Musiqi Festivalı ilə eyni günlərdə keçirilir. Festivalın bədii rəhbəri Firəngiz Əlizadədir.

2026-cı ilin martında Şəkinin Kiş kilsəsində azərbaycanlılar Yel çərşənbəsini qeyd etmiş, tədbir M. F. Axundzadə adına Şəki Şəhər Mədəniyyət Mərkəzi nəzdində fəaliyyət göstərən "Narınqala" Folklor evinin təşkilatçılığı ilə baş tutmuşdur.

Milli geyim

Əsas məqalə: Azərbaycan milli geyimləri

Şəki xanlığına məxsus milli qadın geyimi. Azərbaycan Tarix Muzeyi

Şəki qadın milli geyimləri. Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi

Şəki bölgəsində bədənə kip yapışmaqla tikilən, kişi dizliyi ilə oxşarlıq təşkil edən "darbalaq" qadınlar tərəfindən geyilirdi. Şəkinin bir çox kəndlərində uzunətək geniş yayılmışdı, bu, ətəklərinin getdikcə genişlənməsi ilə digər köynəklərdən fərqlənirdi. Şəkinin qadın üst geyimləri çəpkənin sələfi sayılır. Lavada (ləbbadə) da geniş yayılmışdı. O, bir arxa, iki qabaq və iki qoldan ibarət olmaqla tikilir, içərisinə pambıq və ya nazik yun qoyulurdu.

Şəki arxalıqları isə boyaboy olub, ətəksiz tikilirdi. XIX əsrin son rübündə Şəki bölgəsində düzbiçimli qollu, büzməli ətəkli və bütöv yaxalı qadın arxalığı istifadədə idi. Şəkidə kürdəyə bənzər, ancaq xəz qoyulmadan tikilən, astarlı və qolsuz geyim "döşlük" adlanırdı. XIX əsrdə varlıların bayramlıq geyimində nadir hallarda kürkə də rast gəlinirdi.

Təsək (çəpçik) tipli qadın baş geyimləri XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində Şəki üçün xarakterik olmuşdur. Saya təsəyin bir variantı olan "düyməçə" də istifadə edilirdi. "Tülü" adlanan çutqu baş geyimi də Şəki etnoqrafik bölgəsində geyilirdi. Kəlağayı geyimi kasıbların bayramlıq geyimində, varlıların isə gündəlik geyimində əsas yer tuturdu. Şəkidə düzbucaq çadraya üstünlük verilirdi. Yapıncı Şəkidə geniş yayılmışdı.

Şəkinin qadınları "şətəl" adlanan toxunma, hörmə, gödəkboğaz ayaqqabı geyirdilər. Şəki başmaq hazırlanması ilə şöhrət qazanmış bir sənətkarlıq mərkəzi idi. XIX əsrin ortalarında 579 başmaqçıdan 147-i Şəki mərkəzində idi. Şəkidə lapçına adlı kişi ayaq geyiminə böyük tələbat var idi. Üzlüyü tumac və keçədən, altı isə göndən tikilən bu uzunboğaz ayaqqabı dağlıq ərazilərdə xüsusilə geniş bir dövr ərzində istifadə edilmişdir.

Kulinariya və şərabçılıq

Əsas məqalələr: Azərbaycan mətbəxi, Şəki gürzəsi, Şəki pitisi, Şəki halvası, Şəki oyması, və Azərbaycanda şərabçılıq

Şəki halvası

Şəki pitisi

Şəki mətbəxində köhnə vaxtlardan etibarən dulus və mis qablarda yemək pişirilməsinə üstünlük verilirdi. Məşhur aşçılardan pitiçi Xoruz oğlu, bamiyəçi Molla oğlu, plovçu Züleyxa xanım, paxlavaçı Kəbleyi Səməd, çörəkçi Yetim oğlu Yunus, kababçı Murad oğlu Sabir, ətçi Məşədi Muxtar, çayçı Cuvar oğlu Yaqub el arasında məşhur olmuşdular. Onlar böyük məclisləri yola vermiş və öz sənətlərini vicdanla yerinə yetirmişdilər. Şəki usta aşçıları masalah, ədviyyə, turşu, mət olmadan yemək bişirməzdilər. Piti yeməyi şabalıd, quru gavalı, quyruq olmadan, plov zirə, zəfəran, albuxara olmadan, firni hilsiz, şərbət gülabsız hazırlanmazdı.

Şəkidə şirniyyatların hazırlanmasında fındıq və qoz ləpəsi, arı balı, cürbəcür ətirli ədviyyatlar, üzlü süd istifadə olunur. Şəki şirniyyatlarında qoz-fındıq xüsusilə geniş istifadə olunur, şirniyyat qurulmuş təndir və kürələrdə bişirilir. Arı balı zənginliyinə görə, şirniyyat və yeməklərə xüsusi rəng və tam verir. Məhsullar uzun müddət saxlandıqda belə ətir və keyfiyyətini itirmir. Qırmabadam, Şəki paxlavası, tel halvası, peşvəng, bamiyə, fəsəli ən çox bişirilən Şəki məhsullarıdır. 2011-ci ilin məlumatına görə, Şəkidə həm sexlər, həm 50-dən çox peşəkarın fərdi evlərində müxtəlif məhsullar hazırlanır. Halvaçılar xüsusilə şöhrət qazanmışdır, onlar öz sənətlərinin incəliklərini yeni nəslə ötürürlər.

Şəkidə şərabçılıq üzrə muzey — Az Abrau Muzeyi

Şəkidə bişirilən balva gör soğan və əməkköməcidən hazırlanırdı. XIX əsr–XX əsrin əvvəllərində Şəki öz pitisi ilə şöhrətlənmişdi. Şəkidə qonaq qarşısına çıxarılan yemək piti və qırs idi. Şəkidə quş ətindən təndir kababı, ləvəngili çölmək kababı bişirilirdi. Bu bölgədə qızılgül ləçəklərindən gülqənd və mürəbbə hazırlanırdı.

2011-ci ildə Şəki Şərab zavodunun açılışı olmuşdur. Bu zavod Şəki ilə yanaşı, əsasən Oğuz və Qəbələ rayonlarının üzüm məhsullarından istifadə etməqi qarşısına məqsəd qoymuş, "Şəki", "Çələbi", "Karvansara", "Xan sarayı" şərablarının istehsalı planlaşdırılmışdır. 2023-cü ildə Şəkidə köpüklənən şərabların istehsalına başlanılmışdır. Şəki Şərab zavodu "Ağdam" ticarət nişanından istifadə hüququ alan ilk şərab zavodu olmuşdur. 2023-cü ilin dekabrında Şəki Şərab zavoduna onun Beynəlxalq Şərab Turizmi Təşkilatına (GWTO) üzvlüyü ilə bağlı sertifikat təqdim edilmişdir.

2023-cü ildə Şəkidə Azərbaycanın və Qafqazın şərabçılıq tarixinə həsr edilmiş Az Abrau Muzeyi açılmışdır. Muzeydə Azərbaycanda şərabçılığın Tunc dövrünün əvvəllərindən XIX əsrin sonlarına qədər – alman müstəmləkəçiliyi dövrünə qədərki inkişaf dövrlərini əks etdirən müxtəlif əşyalar nümayiş etdirilir. Muzeyin qiymətli eksponatlarından biri də Sergey Prokudin-Qorskinin 1905-ci ildə Qafqazın üzüm bağlarında çəkdiyi üzümün ilk fotoşəkillərindən biridir.

İdman və atçılıq

Əsas məqalələr: Azərbaycanda idman və Azərbaycan at mədəniyyəti

Qarabağ atları Şəki Atçılıq Mərkəzində

Şəki Olimpiya kompleksində III MDB Oyunlarının keçirilməsi

XIX əsrdən etibarən Şəki şəhərində zorxanalar tikilmişdir. Şəki-Zaqatala bölgəsində zorxana xalq toy mərasiminin bir parçası idi. Müəyyən bir ssenari və ardıcıllıq ilə qurulmuş zorxana nömrələri rəqs formasında, musiqi və mahnılar ilə təqdim edilirdi. Şəkidə musiqi olaraq "Koroğlunun qaytarması", "Misri" havası ifa edilirdi. Şəki bölgəsində güləşçilər əvvəl gürz və dəmir yaylarla ilə "Zopı-zopı" yallı rəqsini icra edirdilər. İdmançılar rəqsdə bacarıqlarını göstərdikdən sonra güləşirdilər. Fransız yazıçısı Aleksandr Düma Şəkidə zorxana oyununu təsvir etmişdir.

Böyük Qafqaz tipinə daxil olan atlara Quba atları, Şəki-Zaqatala atları aiddir, adından göründüyü kimi Böyük Qafqaz dağ silsiləsində yayılmışdır. Şərqi Aran və Şəki-Zaqatala ərazilərindəki atlar Şirvan və Qarabağ atlarının təsiri ilə inkişaf etmişdir. AXC dövründə orduya general-leytenant Məmməd bəy Sulkeviçin təyinatından sonra 3-cü Şəki süvari alayının təşkili tamamlanmışdır. 1920-ci ildə sovet işğalı ərəfəsində Azərbaycan ordusunda 1-ci Tatar, 2-ci Qarabağ, 3-cü Şəki süvari alayları mövcud idi. Sovet dövründə isə Şəkinin Daşüzündə 1925-ci ildə atçılıq zavodu yaradılmışdır. Müasir dövrdə Ağstafa atçılıq təsərrüfatında və Şəki bölgəsindəki camışçılıq müəssisəsində, həmçinin bir neçə şəxsi təsərrüfatlarda Dilbaz atı saxlanılır.

1892-ci ilin məlumatına görə, Şəkinin Xoçik adlanan ərazisində at yarışı keçirilmişdir. 2006-cı ildən etibarən, Azərbaycan Respublika Atçılıq Turizm Mərkəzinin Daşüz kəndində yerləşən Şəki filialında çövkən üzrə "Prezident kuboku" keçirilməyə başlanmışdır. 2014-cü ildə bu kubokda iştirak edən komandaların sayı 20-ni keçmişdir. 2025-ci ildə isə Şəki şəhəri Azərbaycanda keçirilən III MDB oyunlarının çövkən oyunlarına ev sahibliyi etmişdir. Oyunların keçirildiyi Şəki stadionu 1892-ci ildə at yarışlarının keçirildiyi Xoçikə yaxın yerdədir.

Şəki BK Azərbaycan Basketbol Liqasında çıxış edən basketbol komandasıdır, Şəki şəhərini təmsil edir. Şəki BK 2011-ci ildə Şəki şəhərində yaradılmışdır. Klub məşqlərini və oyunlarını, Şəki şəhərində yerləşən "Şəki Olimpiya İdman Komleksi"-ində həyata keçirir. Bu komanda 2015/16 Azərbaycan çempionatının bürünc mükafatçısıdır. Klub həm də iki dəfə Azərbaycan kubokunun qalibi olmuşdur (2016, 2018). 2016/2017 mövsümündə Olimpiya Şəki FIBA Çağırış Kubokunun seçmə mərhələsində iştirak edib və burada ümumi hesabda Rumıniyanın "Kluj-Napoka BK" klubuna uduzmuşdur (86:83–79:75).

Şəki PFK Şəki şəhərini təmsil edən və Azərbaycan İkinci Liqasında mübarizə aparan futbol klubudur, 2018–2019-cu illərdə yaradılmışdır, ilk adı Marxal FC idi. 2020-ci ildə klub emblemini tamamilə dəyişərək, Şəki sözündən və ayı rəsmindən istifadə etmişdir. Bu loqonun istifadəyə verilməsinə səbəb isə, Şəkidə baş vermiş ayı hadisəsi ilə bağlıdır. Belə ki, Şəki rayonunda tez-tez ayıların şəhərə enmələri hadisələri müşahidə olunur. Bəzən isə Kütləvi İnformasiya Vasitələri Şəki bölgəsində insanların ayı ovlamağından bəhs edir. Elgin Hüseynov isə ayının loqoda verilməsinin səbəbinin qonur ayıların nəslinin tükənməsi olduğunu açıqlamışdır. Daha sonra Şəki komandası 2 dəfə daha loqosunu dəyişmişdir.

Mətbuat və televiziya

Əsas məqalələr: Azərbaycan mətbuatı və Azərbaycan televiziya kanallarının siyahısı

"Şəki fəhləsi" qəzetinin başlığı

"Şəki" qəzeti 1922-ci ildə nəşr edilmişdir. Qəzet sovet dövründə "Nuxa işçisi" və "Nuxa fəhləsi" adları ilə çap edilmişdir. 1968-ci ildən qəzet "Şəki fəhləsi" adlandırılmışdır. Qəzetin ilk səhifələrində bolşeviklərin həyatı və fəaliyyəti haqqında məlumatlar qeyd edilirdi. 1991-ci ildən sonra isə qəzet "Şəki" adı ilə nəşr edilir.

Salis Məmmədov "Şəkinin səsi" və "İpəkçi" qəzetlərinin həmtəsisçisi və baş redaktoru olmuşdur. SSRİ-nin "Şərəf nişanı" ordeni, "Leninin yubiley" medalı, Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl Qələm" mükafatı, 21 iyul 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir. 1993 və 1994-cü illərdə redaktoru olduğu "İpəkçi" qəzeti 60 illik yubileyi münasibətilə prezident Heydər Əliyev tərəfindən 2 təbrik məktubu almışdır.

29 dekabr 2008-ci il tarixindən etibarən Şəki, Balakən, Zaqatala, Qax və Oğuz rayonlarında yayımlanan "Kanal S" (əvvəlki adı ARB Şəki) televiziyası 28 yanvar 2021-ci ildən etibarən peyk yayımına keçmişdir. Kanal "Sizdəyik" şüarı ilə yayımlanmışdır. Kanal S Azərbaycan bölgələrini və şəhərlərini təbliğ edir, Azərbaycanın turizmini, kənd təsərrüfatını və infrastrukturunu tanıtdırır.

2015-ci ildə Türkiyənin "Kim Milyoner Olmak İster?" ("Kim Milyoner Olmaq İstəyər?") televiziya müsabiqəsində Şəki ləhcəsindəki səs yazısı ilə bağlı sual verilmişdir. Sual Azərbaycanda Şəki ləhcəsində verilmiş hava proqnozu ilə bağlıdır. Şəki ləhcəsindəki səs yazısı aparıcının və tamaşaçıların gülüşünə səbəb olmuşdur.

Teatr

Şəki dram dərnəyinin üzvləri müxtəlif geyimlərdə. 1928-ci il.

"Azərbaycanın Molyeri" adlandırılan Mirzə Fətəli Axundov Şəkidə anadan olmuşdur. O, Azərbaycan teatrının banisi hesab edilir. Şəkili Rəşid bəy Əfəndiyev isə "Qan ocağı", "Diş ağrısı", "Qızıl gül", "Pul dəlisi" dram əsərlərini yazmışdır. Rəşid bəy gənc həvəskarların yardımı ilə Mirzə Fətəli Axundovun komediyalarını səhnəyə qoymuşdur. Bu, 1879-cu ildə baş vermiş, "Hacı Qara" ("Sərgüzəşti-mərdi-xəsis"i) tamaşası səhnəyə qoyulmuşdur. Daha sonrakı illərdə, 1882, 1895, 1898-ci illərdə Şəkidə tamaşalar göstərilmişdir. 1904-cü ilin sentyabr ayında Nəcəf bəy Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" komediyası böyük uğur qazanmış, Lütfəli bəy Əmircanov Hacı Qənbər rolunu oynamışdır. 1906-cı ilin iyul ayında Rəşid bəy Əfəndiyevin "Qan ocağı" pyesi Şəki teatrsevərləri tərəfindən səhnəyə qoyulmuşdur.

1907–1908-ci illərdə Şəki teatrında tamaşa sayı artımı və repertuar müxtəlifliyi özünü göstərmişdir. Mirzə Fətəli Axundovun əsərlərinin təbliğ edilməsi genişlənmiş, 1908-ci ilin payızında onun "Hacı Qara", "Hekayəti Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah cadükuni məşhur" və "Hekayəti xırsi-quldurbasan" əsərləri tamaşaya qoyulmuşdur. Hüseynqulu Sarabski 1908-ci ildə Şəkiyə gəlmiş, "Nadir şah" faciəsini və Sultan Məcid Qənizadənin "Axşamın səbri xeyir olar" tamaşasını səhnəyə qoymuşdur. 1910-cu ilin əvvəlləri Şəki teatrının canlanma dövrü idi. Ruhanilər bu dövrdə teatrın yüksəlişinin qarşısını almağa çalışmışdır.

1932-ci ildə Nuxa teatrı rəsmi dövlət teatrına çevrilmişdir. Firuzə, Maral və Səriyyə kimi qadınlar çadrasını atmış, Şəki səhnəsinə çıxmışdır. Azərbaycan teatr ulduzuna çevrilən Ərşad Talışlı, İsmayıl Dağıstanlı, Səməd Tağızadə karyeralarına Şəkidə başlamışdır. Cəhalətə qarşı mübarizə məsələsində Nuxa teatrının böyük xidmətləri olmuşdur. Bunun üçün teatrın nüfuzu artırılmış, bu işdə ziyalı və teatr xadimi Baxşəli Axundov vacib rol oynamışdır. Baxşəli Axundov Bakıya gələrək Cəfər Cabbarlının əsərlərinin üzünü köçürmüş, daha sonrakı dövrdə bir sıra aktyorların müvəffəqiyyət qazanmasına səbəb olmuşdur. Şəki teatrının rəsmi açılışı isə "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" tamaşası ilə olmuşdur.

1941–1945-ci illərdə isə Şəki teatrı vətənpərvərlik və humanizmi ruhu ilə zənginləşmişdir. Bu dövr gərgin yaradıcılıq dövrü olmuş, yeni mövzular və obrazlar teatr səhnəsində görülmüşdür. Bu, Şəki teatrının realizm və müasirlik mövqeyindən yüksəlişə keçdiyi dövr idi.

Şəki teatrında hazırlanmış "Dar ağacı" tamaşası 2026-cı ildə "Qızıl Dərviş" mükafatına layiq görülmüşdür. Mükafat Hacı İsmayılov tərəfindən tamaşanın rejissoru Mirbala Səlimliyə təqdim edilmişdir.

Kinematoqrafiya

Rasim Ocaqovun Şəkidə xatirə lövhəsi

Şəkidən çıxmış məşhur kino aktyorları Barat Şəkinskaya, Sona Hacıyeva, Lütfəli Abdullayevdir. Şəkidə anadan olmuş aktyor Yunis Məmmmədov səsinin ecazkar gücünə görə "Yunis Qarabaği" adlandırılırdı. O, "Səbuhi", "Ögey ana", "Leyli və Məcnun", "Dəli Kür", "Arxadan vurulan zərbə" filmlərində epizodik rollar ifa etmişdir.

Əslən Şəkidən olan Rasim Ocaqovun yubileyi davamlı olaraq, Şəkidə qeyd edilir. Rasim Ocaqov Şəkiyə bağlı insan olmuşdur. Onun əsərlərinin bir neçəsinin qəhrəmanları sadə şəkililər idi. Ocaqovun ekran əsərləri olan "Ad günü" və "Həm ziyarət, həm ticarət..." filmləri Şəki ilə, Şəki həyatı ilə tam bağlıdır. Onun məşhur ifadəsi belə idi: "Əgər insan Şəkidə doğulubsa, onun bəxti gətirib. Xüsusilə də, əgər o, rejissordursa". Şəkililər də öz növbəsində Rasim Ocaqovu çox sevmiş, onu rayonlarının fəxri və rəmzi adlandırmışdılar.

2018-ci ildə Rasim Ocaqovun 85 illiyi münasibətilə "Şəki, mən səni sevirəm" adlı qısa filmlər və foto müsabiqə keçirilmişdir. Şəki şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Elxan Usubov Rasim Ocaqovun 85 illiyinin doğma torpağı Şəkidə qeyd edilməsini mühüm hadisə adlandırmış və onun ailəsinə təşəkkür etmişdir:

"Rasim Ocaqovun yenilikçi üslubu və yüksək peşəkarlığı milli kinomuzu məşhurlaşdırıb və kino sənətinin qızıl fonduna daxil olub. Onun filmləri fəal vətəndaşlıq mövqeyini əks etdirir və müasirliyi ilə seçilir. Onun ölümü bizim hamımızı kədərləndirdi, KİV-lər "Kinomuzun döyünən ürəyi dayandı" yazdı. O, bütün qəlbi ilə Şəkiyə bağlı idi. Onun xatirəsi şəkililər üçün əzizdir. Onun evi üzərində xatirə lövhəsi asılıb, mərkəzi meydanların birində barelyefi ucaldılıb və küçələrdən biri onun şərəfinə adlandırılıb. Sevindirici haldır ki, bu gün Rasim Ocaqov adına Uşaq-gənclər İnkişaf Mərkəzinin təntənəli açılışı baş tutdu. Bu, gənclərin inkişafına öz töhfəsini verəcək. Rasim Ocaqovun işıqlı xatirəsi ürəklərimizdə yaşayacaq".

Rasim Ocaqovun iki filmində şəkili obrazını canlandıran Hacı İsmayılov bildirmişdir ki, Rasim Ocaqov onun qəlbinə əbədi olaraq Şəki sevgisini həkk etdirmişdir. Hacı İsmayılov "Həm ziyarət, həm ticarət…" filmində canlandırdığı şəkili Mustafa müəllim obrazı ilə tanınır, insanlar çox vaxt aktyorun özünün də şəkili olduğunu fikirləşirlər.

Din

Qafqazın VI şeyxülislamı Məhəmməd Mövlazadə

Ruhanilər Şəki xanlığının həyatında böyük rol oynamışdır. 1814-cü ildə baş verən Şəki üsyanında ruhanilər də iştirak etmiş, onlar Xoyskilərdən Şəkiyə təyin edilən, general-mayor İsmayıl xanın hakimiyyətinə qarşı çıxmışdılar. I Aleksandra verilən hesabatda qeyd edilirdi ki, üsyançılar adından göndərilən nümayəndə heyəti əhalisinin əksəriyyətinin İslamın şiə məzhəbinə sadiq qaldığı xanlığa sünni xanın hakim olmasının arzuolunmaz olduğunu bildirmişdir. Abbasqulu ağa Bakıxanovun verdiyi məlumata görə isə, Şəki qəzasının bir hissəsi şiələrdən, böyük bir hissəsi isə sünnilərdən ibarət idi. Şəki sünniləri hənəfi idilər.

XIX–XX əsrlərdə Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsində nəqşibəndilik geniş yayılmışdı. Şəkinin Dəhnə kəndindəki elm ocağına başçılıq edən Şikəst Abdulla Mir Həmzə Nigarinin yetişməsində pay sahibi olmuşdur. XIX əsrin II yarısında Dəhnə kəndində fəaliyyət göstərən, sufi Hacı Xəlil Usta Dəhnəli Siracəddin Şirvaninin ardıcıllarından olan Hacı Əhməd Əfəndi Külülünün davamçısı olmuşdur. O, Şəkinin Baş Layısqı kəndində yaşamış və Almalı Mahmud əfəndidən batini və zahiri elmləri öyrənmişdir. Baş Küngüt kəndi Şəkidə nəqşibəndiliyin yayıldığı yerlərdən biri olmuşdur. Şəkili şair Nəbinin oğul nəvəsi Molla Məhəmməd və adları elmə məlum olmayan müridləri sayəsində təsəvvüf və irfan yolu Şəkidə inkişaf etmişdir.

Əslən Şəkidən olan Məhəmməd Mövlazadə 1908–1909-cu illərdə Qafqazın VI şeyxülislamı olmuşdur. Onun "Kitab əl-bəyan fi təfsir əl-Quran" adlı kitabı çap olunmuşdur. İki hissədən ibarət olan bu kitabda Mövləzadə Quranın tərcüməsi və təfsirini vermişdir. Onun bu kitabı 1990-cı ildə Bakıda yenidən nəşr olunmuşdur. Əslən Şəkidən olan İsmayıl Əhmədov Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin 10-cu müftisi olmuşdur.

1918-ci ildə Şəkidə dini təfriqənin qarşısını almaq üçün Hacı Məcid Əfəndizadə sünnilərə müfti, şəkili Axund Molla Fərəc Pişnamazzadə isə şiələrə şeyxülislam vəzifəsində buraya göndərilmişdir. Onlar Şəki əhalisinə təsir etmək üçün baş geyimlərini dəyişmiş, minbərdə qucaqlaşıb görüşmüşdür. Onlar bir-birilərinin təriqətinin məscidində namaz qılmış, bu və digər tədbirlər Şəkidə dini birliyin yaradılmasında vacib rol oynamışdır.

Rəmzlər

Əsas məqalə: Azərbaycan rəmzləri

Şəki şəhərinin girişi. Şəhər gerbi memarlıq abidəsinin üzərinə yerləşdirilmişdir.

Şəmkir və Şəki rayonlarından tapılmış buynuzlu maral, üzərində ulduz, günəş və müxtəlif həndəsi naxışlar olan, dairə formasındakı lövhə və digər tunc ştandartlar ehtimal edilir ki, hökmdarın və ya qəbilə başçısının hakimiyyətinin rəmzi idi. Şəki xan sarayındakı divar rəsmlərində 28 növ bayraq təsvir edilmişdir. Şəki xanı Səlim xanın öz ştandartı var idi. Şəki xanlığının bayrağı 1924-cü ildə Azərbaycan Milli Tarix Muzeyinə təhvil verilmişdir.

Şəki xan sarayındakı nar təsviri tədqiqatçı Zəminə Rəsulovaya görə hökumət rəmzidir. Al-yaqut dənəciklər insanları simvolizə edir, pərdə onları fərqli bölgələr, mədəniyyətlər və etnik qruplara görə bölür. Əgər yaxşı idarəçilik onları bir yerə gətirərsə, o zaman birlik yaranır və bu da öz növbəsində zəngin məhsuldarlığa səbəb olur.

Şəki xanlığının bayraqları arasında ən böyüyü beşbucaqlıdır. Moruq rəngindəki mərkəz hissəsi güləbətinlə və sarı ipək saplarla işlənmiş bəzəklərlə örtülmüşdür. Bayrağın parçası xara (zərxara) qumaşdandır. Mərkəzdə güləbətin saplarla işlənmiş xətlər arasında, sarı ipək saplarla həndəsi qab fiqurları, altı və səkkizguşə ulduzlar, onların arasında isə dəyirmi, romvarı və üçbucağa oxşar kiçik fiqurlar çəkilmişdir.

Şəkidə hər əsnafın özünün bayrağı var idi. Hər bayrağın üzərində əsnafın gerbi vurulurdu. Gerbdə adətən əsnafın peşəsi ilə bağlı alətlər təsvir edilirdi. Rəşid bəy Əfəndiyev bu xüsusiyyəti belə təsvir edirdi: "Bayraqlar qırmızı mahud üstündə qullab tikilmiş və güləbətin saçağı və qotaz ilə bəzənmiş halda hər əsnafın özünəməxsus idi. Bu xüsusiyyət hər əsnafın öz hacətlərini andırırdı. Bunları təkəlduzlar ipək ilə işlərdi".

Çar Rusiyası dövründə, Şəki şəhərinin gerbi 21 may 1843-cü ildə təsdiq edilmişdir. Gerb iki hissəyə bölünmüşdür. Yuxarı hissə Kaspi vilayətinin gerbindəki təsvirlərlə eynidir. 1-ci hissədə pələng, 2-ci hissədə alovlanan qaz dilimləri təsvir edilmişdir. Gerbin aşağı hissəsində isə tut ağacının budağı, altında üç barama və hər baramanın üstündə kəpənək təsvir edilmişdir. Bu təsvir Şəkidə ipəkçiliyin yayılmasını göstərir. Müasir dövrdə Azərbaycan rejissoru Rasim Ocaqov Şəki ilə bağlı gördüyü işlərə görə, Şəki şəhərinin fəxri və rəmzi sayılır.

• 
  Şəki xan sarayında bayraqların təsvir edildiyi divar rəsmi
• 
  Məhəmmədhəsən xanın (h.i. 1783-1795, 1797-1805) möhrü
• 
  Səlim xanın (h.i. 1795-1797, 1805-1806) bayrağı
• 
  Rusiya imperiyası dövründə Şəki şəhərinin gerbi
• 
  Üçüncü Azərbaycan Respublikası dövründə Şəkinin gerbi

İrsin qorunması

Əsas məqalə: Şəki İrs Reyestrinə daxil edilmiş obyektlərin siyahısı

Vikimənbədə Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzinin UNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi münasibətilə Azərbaycan xalqına təbrik haqqında mənbə var.

Tarixi Şəki şəhəri Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşir və Qurcana çayı tərəfindən iki yerə bölünür. Şəhərin qədim şimal hissəsi dağ üzərindədir, cənub hissəsi isə çay vadisinə qədər uzanır. XVIII əsrdə sel suları nəticəsində əvvəlki şəhərin dağıdılmasından sonra yenidən qurulmuş tarixi mərkəz hündür, ikitərəfli damları olan ənənəvi memarlıq ansamblı ilə xarakterizə olunur. Əhəmiyyətli tarixi ticarət yolları boyunca yerləşən şəhərin memarlığına Səfəvi, Qacar və rus quruculuq ənənələri təsir göstərmişdir. Şəhərin şimal-şərqində yerləşən Xan Sarayı və bir sıra tacir evləri XVIII əsrin sonlarından XIX əsrə qədər ipək qurdlarının yetişdirilməsi və ipək barama ticarəti nəticəsində əldə edilən sərvəti əks etdirir.

"Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" haqqında UNESCO saytında məlumat

1964-cü ildə Şəki Dövlət Təbiət Yasaqlığı yaradılmışdır. 1968-ci ilin martın 6-sında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 97 saylı qərarı ilə "Yuxarı Baş" memarlıq qoruğu yaradılmışdır. Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu və Şəki xan sarayı Azərbaycanın dünya əhəmiyyətli memarlıq abidəsi, Kiş yaşayış yeri və Kiş məbədi isə dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə siyahısına salınmışdır.

2010-cu ildə Şəki şəhəri Azərbaycanın sənətkarlıq paytaxtı seçilmişdir. 2016-cı il üçün Şəki şəhəri Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir. Şəkidə 2016-cı ilin aprel ayında "paytaxt" ilinin açılış mərasimi keçirilmiş, qonaqlar Şəki Xan Sarayı, çövkən oyunu, musiqi və folklor kollektivləri, el sənətkarları və s. ilə tanış edilmişdir. 2017-ci ildə Şəki şəhəri YUNESKO-nun Yaradıcı Şəhərlər Şəbəkəsinə "sənətkarlıq və xalq yaradıcılığı" tematikası üzrə daxil edilmişdir.

Sovet dövründə gülüş paytaxtları sayılan Şəki və Qabrovo (Bolqarıstan) qardaşlaşmış şəhərlər olmuşdur. 2015-ci ildə Şəki mədəniyyəti Qabrovo şəhərində nümayiş edilmişdir. Tədbir çərçivəsində sərgi və sənədli film təqdim edilmişdir. Şəki şəhəri həm də Gürcüstanın Telavi şəhəri ilə qardaşlaşmış şəhərdir. Hər iki şəhər Şəki dövlətinin (Hereti) şəhəri və paytaxtı olmuşdur.

7 iyul 2019-cu ildə "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" UNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bununla bağlı olaraq, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan xalqını təbrik etmişdir. UNESKO Xan sarayı və Şəkinin tarixi mərkəzini 10 qeyri-maddi mədəni irslə (kəlağayı, Nar bayramı, lavaş, dolma, çövkən, kamança, Dədə Qorqud, pəhləvanlıq sənəti, Molla Nəsrəddin, sədəfvurma) əlaqələndirmişdir. 2019-cu ilin dekabrında "Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi" ICESKO-nun İslam Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir.

Şəki Tarix-Diyarşünasliq Muzeyi 1925-ci ilin sentyabr ayında yaradılmışdır. Muzeyin 1980-ci ildən bəri fəaliyyət göstərdiyi hazırkı binası 1895-ci ildə kazarma məqsədilə tikilmiş tarixi abidədir. Muzeydə Şəki şəhərinin tarixini, mədəniyyətini, qədim sənət növlərini, etnoqrafiyasını, mətbəxini əks etdirən 5000-dən çox eksponat var. Bunlardan 3000-ə yaxını ekspozisiya zallarında nümayiş etdirilir. Eyni zamanda Böyük Vətən müharibəsi (1941–1945-ci illər), Əfqanıstan və Qarabağ müharibələrində şəkililərin şücaətinə dair stendlər quraşdırılmışdır. Şəkidə həmçinin Şəki Dövlət Rəsm Qalereyası, Şəki Xalq Tətbiqi Sənəti Muzeyi, müxtəlif ev-muzeylər (Mirzə Fətəli Axundovun, Sabit Rəhmanın, Rəşid bəy Əfəndiyevin, Əhmədiyyə Cəbrayılovun, Bəxtiyar Vahabzadənin ev-muzeyləri) yerləşir. 2003-cü ildə Kiş Tarixi-Memarlıq Qoruq Muzeyi yaradılmışdır, 2009-cu ildə bu muzey qoruğa çevrilmişdir.

7 oktyabr 2025-ci ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvlərinin qəbul etdiyi Qəbələ bəyannaməsində 2026-cı ildə Şəkidə Türk Dövlətləri Sənətkarlıq Festivalının keçirilməsi mədəni inteqrasiyanı gücləndirən bir vasitə olaraq təqdir edilmişdir.

• 
  Şəkidə Heydər Əliyev Mərkəzində şəhərin YUNESKO-nun Yaradıcı Şəhərlər Şəbəkəsinə "sənətkarlıq və xalq yaradıcılığı" şəhəri olaraq daxil edilməsi ilə bağlı lövhə
• 
  Şəkili Əhmədiyyə Cəbrayılova həsr edilmiş poçt markası
• 
  Şəki Dövlət Təbiət Yasaqlığına həsr edilmiş poçt markası
• 
  1530-cu ildə əkildiyi ehtimal edilən Xan Çinarı

Həmçinin bax

• Azərbaycan mədəniyyəti

Ədəbiyyat

• Cabir Xəlifəzadə. "Azərbaycan Milli mətbəxinin əziz və ləziz Şəki xörəkləri", "Zərdabi LTD" MMC, Bakı, 2011, 152 səh., 16 şəkil.
• Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh.
• Саламзаде А. В., Авалов Э. В. и Салаев Р. Д. Проблемы сохранения и реконструкции исторических городов Азербайджана / Под ред М. А. Усейнова. — Баку: Элм, 1979. — 138 с.
• Саламзаде А. Р., Исмаилов А. И., Мамед-заде К. М. Шеки. Историко-архитектурный очерк / Под ред. М. А. Усейнова. — Б.: Элм, 1988. — 237 с.
• Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
• Hüseynov, Gurban. "Moğolların Azerbaycan Saldırıları ve İlhanlılar Dönemi Azerbaycan'da Moğol Yerleşim Yerleri". Türklük Bilimi Araştırmaları (türk) (53). 21 iyun 2023: 63–79. ISSN 1300-7874.
• Latifova, Elvira. "СЕВЕРО-ЗАПАДНЫЕ РЕГИОНЫ АЗЕРБАЙДЖАНА В КОНТЕКСТЕ ТЮРКО-МОНГОЛЬСКОЙ ИСТОРИИ". Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. 11 (36). 20 sentyabr 2023: 216–230. doi:10.33692/avrasyad.1276291.
• Sehran Məmmədov, Zəminə Rəsulova. Xalq memarlığının Şəki üslubu. "Memar" jurnalı. № 40. Sentyabr, 2024.
• "Azərbaycanın dövlət rəmzlərinə və atributlarına dair məqalələr" (PDF). İstifadə tarixi: 27 fevral 2026.
• "GERBLƏR VƏ EMBLEMLƏR" (PDF). İstifadə tarixi: 27 fevral 2026.
• Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə I cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007.
• Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
• Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
• İslam coğrafiyasında və Azərbaycanda xalq oyunları və meydan tamaşaları, Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları. (az.). Elm və təhsil. 2016.
• Abdullayeva, Səadət. Azərbaycan folklorunda çalğı alətləri (az.). Adiloğlu. 2007. ISBN 978-9952-25-055-8.
• Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.)
• Керимов, В. Храм 3ейзит Кавказской Албании. Баку: Элм. 2008.
• Мамедова, Гюльчохра, Зодчество Кавказской Албании, Баку: Чашыоглу, 2004
• Карахмедова, А. А. Христианские памятники Кавказской Албании. Баку: Элм. 1985.
• Salamzadə, Əbdülvahab. Şəkinin memarlıq abidələri (az.). Bakı: Elm nəşriyyatı. 1987. səh. 140.
• Məmmədli, Akif. Azərbaycanın Şimal-Qərb bölgəsinin tarixi abidələri (az.). Bakı: Turxan NPB. 2013. səh. 228.
• Teymur Bünyadov, Bəhmən Əliyev. Azərbaycanda atçılığın tarixi (tarixietnoloji tədqiqat), Bakı, "Nəşriyyat" şöbəsi, 2025, −400 s.
• Günay Məmmədova. Müstəqillik dövrü Azərbaycanda regional KİV-in inkişaf xüsusiyyətləri. Bakı, 2024.
• Azərbaycan Folkloru Antologiyası, IV kitab (Şəki folkloru), I cild. Bakı, "Səda" nəşriyyatı, 2000.
• Ədalət Şərif oğlu TAHİRZADƏ. Şəkinin tarixi qaynaqlarda. Bakı, MASTER nəşriyyatı, 2005, 256 səh.
• Təranə Abdullayeva. "HÜSEYN XAN MÜŞTAQ: ZÜLMKAR HÖKMDAR, YOXSA İNCƏ RUHLU ŞAİR, MƏDƏNİYYƏT HAMİSİ" (PDF). Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti. 2017. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
• Сумбатзаде А. Азербайджанская историография XIX–XX вв.. — Б., 1987. — С. 18–20:.
• Səadət Təhmirazqızı "Şəkinin musiqi folkloru". Bakı, "Nərgiz" nəşriyyatı, 2016, — 144 səh.
• Алиев, Газанфар Юсиф оглы. Темы и сюжеты Низами в литературах народов Востока. Москва: Наука. 1985. 331.
• Şəki folklor örnəkləri, 1-ci kitab. Bakı, "Nurlan" nəşriyyatı, 2014, 414 səh.
• Adışirinov, Kamil. MOLLA CÜMƏNİN ÖMÜR YOLUNA YENİ BAXIŞ VƏ ŞƏKİ FOLKLOR MÜHİTİNDƏ AŞIQ SƏNƏTİ ƏNƏNƏLƏRİ (1901-1950-ci illər) (PDF). İPƏK YOLU, No.3. 2018. səh. 73-82.
• Гусейнова Б. М. Расселение дагестаноязычных и других народов в восточном Закавказье в XVIII — середине XIX вв.. — Махачкала, 2004.
• Ихилов М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы, 1967. — 370 с.
• Агаширинова С. С. Материальная культура лезгин XIX-начало XX в.. — Наука, 1978.
• А. А. Гасанова. Сады и парки Азербайджана / Под ред. проф. Ф. М. Гусейнова. — Баку: Ишыг, 1996. — 304 с.
• Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110794687
• Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Sirak (ASXARHACOYC) (англ.). — Dr. Ludwig Reichert Verlag. Wiesbaden, 1992.
• Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э. – VII в. н. э.. — М.—Л.: Изд. АН СССР, 1959.
• Şəkidə məhəllə adları, soylar və ləqəblər, I kitab (qoruq ərazisi). "Nafta-Press" nəşriyyatı: Bakı, 2004.
• Sönməz Abbaslı. Azərbaycan lətifələrinin regional xüsusiyyətləri, Bakı, "Nurlan", 2011, 160 səh.
• Adışirinov, Kamil. XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ ŞƏKİ TEATRININ ƏDƏBİ-MƏDƏNİ MÜHİTİN İNKİŞAFINA TƏSİRİ (PDF). Sumqayıt. 2018.
• Elşən Abdurahmanov & Habil Xəlilov. ŞƏKI ŞƏHƏRI VƏ KƏNDLƏRINDƏ NƏQŞIBƏNDILIK (EPIQRAFIK ABIDƏLƏR ƏSASINDA). AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəz. Şəki.
• Tahirzadə Ə. Salman Mümtaz (Tərcümeyi-hal oçerki) (азерб.). — Баку: Kür, 2002. — 16 с.

Əlavə ədəbiyyat

• Vaqif Aslan. Kiş kəndi tarixi-etnoqrafik, elmi-ədəbi-linqvistik istinadları ilə. — Bakı: Mütərcim, 2022. – 96 səh.
• DOSENT ULDUZ, & BASHIR MURSHUDOVA. (2025). REGIONAL CHARACTERISTICS OF SHEKI (NORTH-WEST AZERBAIJAN) OLD BELIEFS AND THEIR RELEVANCE TODAY. UAR Journal of Arts, Humanities & Social Sciences (UARJAHSS), 1(8), 01–20. https//doi.org/10.5281/zenodo. 17417745
• İlham Rəhimli. ŞƏKİ TEATRI. Bakı, Qanun Nəşriyyatı, 2016, 384 səh., 500 tiraj.

Xarici keçidlər

• "Şəki mədəni irsinin məlumat bazası" (az.). İstifadə tarixi: 15 mart 2026.