Şərəfəddin Əli Yəzdi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şərəfəddin Əli Yəzdi
Şəkil yoxdur.jpg
Doğum tarixi:

(-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)

Doğum yeri: Yəzd şəhəri yaxınlığında
Vəfatı: 1454(1454-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri: Yəzd, Taft kəndi
Fəaliyyəti: Ensiklopedik alim, astronom, filosof, tarixçi, elmlərin problemləri üzrə tədqiqatçı.

Şərəfəddin Əli Yəzdi ( ? - 1454+) tarixçi

Tərcümeyi-halı[redaktə | əsas redaktə]

Şərəfəddin Əli Yəzdi Yəzd şəhəri yaxınlığında Taft kəndində doğulmuşdur. 1415-1419-cu illərdə Fars hakimi Teymuri İbrahim Sultanın xidmətində olmuşdur. Burada Xorasan hakimi Əmir Teymurun oğlu Şahruxun diqqətini cəlb etmişdi. Şahruxun göstərişi ilə Əli Yəzdi məşhur hakim Yunus xanın şəxsi tərbiyəçisi təyin olunmuşdu. 1419-1425-ci ildə ən mühüm əsərlərindən biri olan "Zəfərnamə"ni qələmə almışdı. Bu məqsədlə, lazım olan bütün sənəd və yazılı materialları bir yerə toplatdırmaqla yanaşı, bəzi hadisələrin sağ qalmış iştirakçılarını sarayına dəvət edib onların şəhadətlərini də yazıya köçürtdürmüş və bütün işi ümumiləşdirməyi, yəni lazım olan əsəri tərtib etməyi isə məhz, Ş.Ə. Yəzdinin öhdəsinə buraxmışdı. Kitabın yazılma prosesində, hansısa hadisənin təsvir edilməci zamanı, nəsə, mübahisəli bir şey olsa idi, İbrahim sultan təcili surətdə böyük şəhərlərə çaparlar göndərib həmin məsələni dəqiqləşdirmək üçün Əmir Teymurun başqa zamandaşlarının da köməyindən faydalanar və həm də, yazdırdığı kitab üçün əlavə məlumat toplatdırarmış. "Zəfərnamə"dəki bəzi şərhlər isə Ş. Ə. Yəzdinin şəxsi müşahidələrinə əsaslanmışdır. Əsər 1424/25 (– h. 828) ci ildə tamamlansa da, müəllif tərəfindən redaktəsi sonrakı üç il ərzində davam etdirilmişdi. Əsər böyük sərkərdə və dövlət xadimi Əmir Teymurun hərbi yürüşlərinin təsvirinə həsr olunmuşdur. 1442-1446-ci illərdə Şahruxun nəvəsi Sultan Məhəmmədin xidmətində-Qəzvin, Sultaniyyə, Rey və Qumda olmuşdur. 1447-ci ildə Səmərqəndə getmiş, Mirzə Uluqbəyin yanında qərar tutmuş və onun astronomik axtarışlarında iştirak etmişdi. Şahruxun vəfatından sonra (1447-ci il) doğma kəndinə qayıtmış və ömrünün qalan hissəsini tənha və zahidlik içində keçirmişdi. 1454-cü ildə Taftda vəfat etmiş, orada da dəfn edilmişir.[1]

Əsas elmi əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Yəzdi 13 elmi əsərin müəllifidir. Bu əsərlərin siyahısına geniş oxucu kütləsinə məlum olan Zəfərnamə əsəri də daxildir. Bu əsərdə XIV əsrin əvvələrində müəllif türk tayfalarının mənşəyinin tarixini, Çingiz xanın 4 ulusunun, Mərkəzi Asiyada və qonşu ölkələrdə mövcud siyasi vəziyyətin tarixini də təsvir etmişdi. Müəllif göstərir ki, mövcud siasi dağınıqlıq və ara müharibələri Əmir Teymurun tarix səhnəsinə gəlişinə səbəb olmuşdu. Yəzdi geniş və tam şəkildə Əmir Teymur tərəfindən Mavərənnəhrdə yaradılmış mərkəzləşdirilmiş dövlət barədə məlumat vermişdir.  Ş.Ə.Yəzdi söz gedən əsəri 3 "məqalə"dən – yəni 3 cilddən ibarət olmasını planlaşdırmışdı; 1-ci cild – Əmir Teymura, 2-ci cild – Sultan Şahruxa, 3-cü cild isə – İbrahim sultana dair olmalı idi. Fəqət, sonrakı iki cild müəllif tərəfindən ya yazılmamış, ya da, yazılsa da onların orijinalları kimi, surətlərindən də heç biri zəmanəmizədək gəlib çatmamışdır.[1] 

Dünya elminə töhfəsi [redaktə | əsas redaktə]

Əli Yəzdiyə daha çox dünya şöhrəti gətirən Zəfərnamə əsəri olmuşdur. Məlum salnamə Əmir Teymur dövrünün hadisələrini tam və ətraflı şəkildə təsvir edir. Əsər XIV əsrin sonu, XV əsrin əvvəllərinə dair nəinki Mərkəzi Asiyanın, hətta Qızıl Orda, Persiya və Əfqanıstanın da tarixi üzrə əsəas mənbələrdən biridir. Əli Yəzdinin ədəbiyyat, linqvistika, astronomiya, musiqi və sufizmin nəzəri problemlərinin işlənməsinə də verdiyi töhfələr əvəzsizdir.[1] 

Dünyada tanınması[redaktə | əsas redaktə]

Əlişir Nəvainin məlumatına görə, Əli Yəzdi kamil insan və alim keyfiyyətinə sahib idi. Zəfərnamə əsərinin bir hissəsi Lütfi tərəfindən şeirlər formasında  XV-XVI əsrlərdə özbək dilinə, Xatifi tərəfindən fars dilinə tərcümə edilmişdir. XVI əsrin əvvəllərində Məhəmməd əl-Buxari bu əsəri özbək dilinə tərcümə etmişdir. 1822-1823-cü illərdə əsər Xivədə Xudayberdi Xivəki tərəfindən qısaldılmış formada tərcümə edilmişdir. XVIII əsrdə "Zəfərnamə" əsərinin bəzi hissələri fransızcaya (Peti de la Kroa, 1713-cü il), ingiliscəyə (C. Darbi, 1723-cü il) və ruscaya tərcümə edilmişdir. Əsərin mətni 1887-ci ildə Kəlküttədə (Hindistanda), 1958-ci ildə isə Tehranda (İranda) dərc edilmişdir. Lakin bu nəşrlər zamanı istifadə edilmiş əlyazma nüsxələrinin heç birində əsərin ümumi həcminin beşdən birini təşkil edən "Müqəddimə" olmadığına görə, təbii ki həmin hissə də çap edilməmişdir. "Zəfərnamə"nin başqa bir, daha mükəmməl nüsxəsinin faksimelisinin – Özbəkistan EA Şərqşünaslıq İnstitutundakı 4472 şifrə altında saxlanılan əlyazmanın, 1972-ci il Daşkənd nəşrində (Ə. Urunbayev tərəfindən çapa hazırlanıb) isə söz gedən çatışmamazlıq aradan qaldırılmışdır. 1994-cü ildə əsərin bir hissəsinin özbəkcəsi nəşr edilmişdir. Daha sonra Daşkənddə iki dəfə əsərin ruscası da dərc edilib. Tarix elmləri üzrə doktor Vaqif Piriyev "Zəfərnamə"dən Azərbaycana aid və digər bəzi maraqlı çıxarışlar edərək, onları dilimizə çevirmiş və bunlar 1996-cı ildə Bakıda kitabça şəklində nəşr olunmuşdur. Elə həmin nəşr əsasında da t.e.doktoru Vaqif Piriyev "Zəfərnamə"dən Azərbaycana aid və digər bəzi maraqlı çıxarışlar edərək, onları dilimizə çevirmiş və bunlar 1996-cı ildə Bakıda kitabça şəklində nəşr olunmuşdur. Müstəqil tədqiqatçı Aydın Məmmədov da, məhz, Daşkənd nəşrindən istifadə etməklə, "Zəfərnamə"nin Şəkiyə aid bəhslərini azərbaycancaya tərcümə etmişdir[2].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Şərəfəddin Əli Yəzdi
  2. Şərəfəddin Əli Yəzdinin "Zəfərnamə" əsərində Şəki haqqında məlumatlar

İstifad edilən mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

  • شرف الدين على يزدى، ١٩٧٢، Шарафуддин Али Яздий (1972)
  • Vaqif Piriyev, Bakı-1996.

Həmçinin, bax:[redaktə | əsas redaktə]

Nizaməddin Şaminin "Zəfərnamə"sində Şəki haqqında[redaktə | əsas redaktə]