Şərq çinarı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Şərq çinarı
Hamılıq baxar}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Hamamelid
Sıra: Hamamelidçiçəklilər
Fəsilə: Çinarkimilər
Cins: Çinar
Növ: Şərq çinarı
Elmi adı
Platanus orientalis L.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   195053
MBMM   122832
HE   596130
IPNI   ???

Şərq çinarı (lat. Platanus orientalis)[1]çinar cinsinə aid bitki növü.[2]

Elmi adı - Platanus orientalis L. 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir –VU A2c+ 3c. Azərbaycanın nadir növüdür. [3][4]

Qlobal IUCN Statusu - LC [3][4]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

25-35 (50)m boyunda, 1,5-3 (5) m-ə qədər diametrində, çox zaman dəyirmi çətirli, yarpaqları tökülən ağacdır. Yarpaqları bəsitdir, növbəli düzülüşlüdür, möhkəmdir və ya kağızvaridir, dövrəsi dəyirmi və yumurtavari-dəyirmidir, 3-5 (7)-dək ümumi qaytanvari saplaqda yerləşmişdir, iridir, diametri 2-2,5 sm-dir. Meyvələri toxumcadır, yuxarısı enliləşmiş və tüklənmiş olub, uzun, düz, 4-5(7) mm uzunluğundakı çılpaq sütuncuğa keçir.[5][6][7]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Meyvələri sentyabr – oktyabr aylarında yetişir. Tozlanması anemofildir. Toxumla, qələmlə və pöhrələrlə çoxalır. Işıq və istisevəndir. Torpağa tələbkardır, axan sular ilə yuyulan təzə, yumşaq, məhsuldar və qalın allüvial torpaqlarda daha yaxşı bitir. Torpağın bataqlaşmasına davam gətirmir. Yamacları qalın olmayan, zəif drenajlı torpaqlarda pis bitir. Çay sahilləri, dəniz səviyyəsindən 1000 m yüksəkliyə kimi dərələr boyunca qrunt sularının kifayət qədər rütubətləndirdiyi sahələrdə yayılmışdır. Bəsitçay çinar meşəciyindəhəm təmiz çinar ğağaclığına və həmçinin çinar, qoz və dağdağandan (Celtis caucasica) ibarət qarışıq ağaclıqlara təsadüf edilir. Dekorativ bitkidir. Meşəçilikdə, tarlaqoruyucu meşəsalma işlərində istifadəsi perspektivlidir. Oduncağı mebel sənayesində istifadə olunur. Yaşıllaşdırmada geniş istifadə edilir.[8][5][7][9]

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqazın şərq (Qəbələ rayonu –Qaraçay vadisi, Oğuz rayonu –Ərmənat kəndi, Balakən rayonu Xınbuqovçay vadisi), Kiçik Qafqazın cənub hissələri (Zəngilan rayonu-Bəsitçay və Oxçuçay hövzələri), Kür-Araz ovalığı (Tərtərçay hövzəsinin ortaları).[4][7]

Sayı və tendensiyası[redaktə | əsas redaktə]

Yayılma ərazilərinin sahəsinin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.[4][7]

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Otarılma, sahələrin əkin yerinə çevrilməsi və ağacların qırılması nəticəsində bitmə şəraitinin pozulmasıdır. [4]

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

1974-cü ildən təşkil olunmuş Bəsitçay qoruğunda 1000 ha sahədə mühafizə olunurdu. Hal –hazırda həmin ərazi işğal altındadır.[4][5]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. 3,0 3,1 Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 http://www.redbook.az
  5. 5,0 5,1 5,2 Флора Азербайджана, 1953
  6. Səfərov İ.S., Əsədov K.S., 1984
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı 1989
  8. Azərbaycanın ağac və kolları, 1964
  9. Səfərov İ.S., Əsədov K.S., 1984