Şimali Sosva

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Şimali Sosva çayı
rus. Северная Сосьва
Ob river basin.png
Ölkə Flag of Russia.svg Rusiya
Mənsəbi Kiçik Ob
Uzunluğu 754 km km
Hövzə sahəsi 98.300 km²

Şimali Sosva çayıXantı-Mansi Muxtar Dairəsi ərazisindən axan çay. Çay Şimali Uraldan başlayaraq Qərbi Sibir düzənliyinə istiqamətlənir.

Çayın uzunluğu 754 km, hövzəsinin sahəsi 98 300 km² təşkil edir. Böyük SosvaKiçik Sosvanın birləşməsindən əmələ gəlir. Kiçik Obun mənsəbinə 287 km qalmış ona tökülür.

Adının mənası[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin əvvəllərinə qədər çayın adı rus dilində sadəcə Сосва yazılırdı. Sonradan ada ь işarəsi əlavə edilərək Сосьва şəkilinə düşür. Daha sonra isə çayın adı Şimali Sosva olaraq qoyulur. Onun cənub qolu Cənub Sosva adlandırılır. Lakin buda uzun sürmür. Cənub qolu bir müddət sonra safəcə Sosva kimi təstiqlənir. Etimaloji baxımdan bu ad Komi-permyas dillərində işlənən k.-p. сос — qol və k.-p. ва — su sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Mənası qol suyu anlamını verir. Böyük ethtimal ki, bu söz mansiysk dilinə aid sözdür.

Qidalanması[redaktə | əsas redaktə]

Qidalanması qarışıqdır. Bununla belə yaz və payız ayları qar suları üstünlük təşkil edir. Gursululuq dövrü may-sentyabr aylarına təsadüf edir. Oktyabrın sonları, noyabrın əvvəllərinə təsadüf edir. Buzdan azad olma aprelin sonu, mayın əvvələrinə təsadüf edir[1]. Çay aşağı axarlarda gəmiçilik üçün əlverişlidir. Onun aşağı axarı sahillərində zəngin qaz yataqları vardır. Orta illik su sərfiyyatı mənsəbdən 147 km yuxarıda 786,3 m³/s[2] təşkil edir. Su sərfiyyayı aylar üzrə:

  • Yanvar - 112,23
  • Fevral - 88,16
  • Mart - 77,48
  • Aprel - 168,18
  • May - 1795,12
  • İyun - 2625,69
  • İyul - 1606,59
  • Avqust - 921,50
  • Sentyabr - 866,14
  • Oktyabr - 670,27
  • Noyabr - 313,98
  • Dekabr - 181,58

Yuxarı axarlarda çay Şimali Ural ərazisindən axır. Bu səbəbdən dağ çayı funksiyasını daşıyır. Onun bu hussədə yatağı enzis və dərindir. Çay ərafı ərazilərdə əhali az məskunkaşılmışdır. Müəyyən hissələr bataqlıqlaşmışdır. Axdığı bölgə səx tayqa meşələri iləörtülüdür. Yuxarı axarların bəzi hissələrində onun yatağı 20-100 metr enə və 1 metr dərinliyə malikdir. Bu hissədə demək olar ki, çayın yatağı boyunca astananalar və pilləvsri enişlər müşahidə edilir[1].

Orta axarda çay yeşiyə bənzər vadidən axır. Burada onun eni 80-500 metr arasında dəyişir. Dərinliyi isə 2-8 metr arasında qərarlaşır[1].

Aşağı axarlarda isə çay ob vadisindən axır. Burada o çoxlu ob qollarının ətrafında keçir. Nəhayət çay mənsəbdə Kiçik Ob çayına tökülür. Bu hissədə onun eni 500-800 metr, dərinliyi isə 18 metr təşkil edir. Burada axının sürəti 0,2-2,0 m/san arasıbda dəyişir[1].

Çay sahilində Nyaksimboı, İrqım, Sartınya, mənsəbdə usə Beryozovo yaşayış məntəüələri vardır. Şimali Sosva sahillərində neolit dövrünə aid Sortınya və Xulyum-Sunt adlı arxioloji məntəqələr aşkarlanmışdır[3].

Qolları[redaktə | əsas redaktə]

(mənsəbə olan məsafə)

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Заплатин М. А. В краю таёжных рек (по Мансийскому Северному Зауралью). — М.: Физкультура и спорт, 1972.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 3. Нижний Иртыш и Нижняя Обь/ Под ред. В. Е. Водогрецкого. — Л.: Гидрометеоиздат, 1973. — С. 35. — 424 с.
  2. "Severnaya Sosva At Igrim". Arxivləşdirilib: [1] saytından 2013-06-12 tarixində. http://www.webcitation.org/6HK8suZYb. İstifadə tarixi: 2013-06-12.
  3. Sibir yenidaş dövründə.