Şiraz xalçası
Şiraz xalçası — İranın Fars ostanında yaşayan köçəri tayfalar tərəfindən toxunan İran xalçası növü. "Fars xalçalarının ənənəvi toxunma bacarıqları" 2010-cu ildə YUNESKO tərəfindən Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.[1]
Təsviri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Şiraz xalçalarının naxışları birbaşa köçəri həyat tərzini əks etdirən bəzək elementlərindən ibarətdir. Bu təsvirlər sadə və həndəsi quruluşa malik olmaqla yanaşı, xətti cizgilər və olduqca parlaq rənglərlə icra edilmişdir. Kompozisiyanın əsas motivini romb fiquru təşkil edir. Bu elementə xalçanın uzunluğu boyu tək halda və ya ardıcıl olaraq üç və daha çox sayda rast gəlinir.[2]
Xalçanın haşiyə hissəsi çoxsaylı ensiz zolaqlardan ibarətdir. Bu zolaqlar mərkəzdə yerləşən və daha geniş olan ana haşiyəni əhatə edir. Ana haşiyə palma yarpağı və şam ağacı elementlərini xatırladan naxışlarla bəzədilmişdir.[2]
Şiraz xalçası İranın cənub-qərb hissəsində yerləşən və tarixi mərkəzi Şiraz şəhəri olan Fars ostanında ənənəvi şəkildə toxunan İran xalçası növüdür. Bu bölgə qaşqay tayfalarının məskunlaşmasından daha əvvələ gedib çıxan, böyük mədəni və texniki müxtəlifliyi ilə seçilən zəngin xalçaçılıq ənənəsinə malikdir. Qaşqay xalçaları daha çox tanınır, lakin onlar ümumi Şiraz xalçalarının yalnız bir hissəsini təşkil edir.[2]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Fars ostanında xalça sənətinin kökləri köçəri tayfaların bura gəlişindən çox əvvəlki dövrlərə uzanır. Arxeoloji tapıntılar və bölgənin memarlıq qalıqları sübut etmişdir ki, İran yaylasının qədim sakinləri olan parslar hələ o dövrlərdə xalça toxuyurdular. Bu ənənə əsrlər boyu zənginləşmiş, xüsusilə köç yollarında digər xalqlarla olan mübadilələr və miras qalan motivlər qaşqay qadınlarının toxuculuq məharəti ilə birləşmişdir.[3]
Şiraz xalçalarının dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim nümunələrinin yaşı üç əsrdən az olmuşdur, lakin yazılı tarixi mənbələr bu bölgədə toxuculuq ənənəsinin on iki əsrdən çox bir tarixə malik olduğunu təsdiqləyir. Şiraz xalçaları haqqında məlumat verən ən qədim sənəd Abbasi xəlifəsi Harun Rəşidin 809-cu ildə (hicri 193-cü il) vəfatından sonra tərtib edilmiş xəzinə inventarıdır. Həmin sənəddə digər bölgələrlə yanaşı, Fars ostanının Darabgerd şəhərindən olan min ədəd xalçanın da adı qeyd edilmişdir.[4]
X əsrin sonunda, 982-ci ildə fars dilində qələmə alınmış "Hüdudül-aləm" (hərf. "Dünyanın sərhədləri") əsərində də Fars ostanında istehsal olunan müxtəlif xalça növləri haqqında məlumat verilir. Müəllif bu dövrdə bölgədəki toxuculuq məhsullarının texniki və keyfiyyət fərqlərini vurğulamış, düyünlü xalçaları zili və kilim kimi xovsuz toxumalardan aydın şəkildə fərqləndirmişdir.[5]
XVIII və XIX əsrlərdə (xüsusilə 1780–1790-cı illərdə) Ost-Hind şirkətinin Buşəhrdə fəaliyyət göstərən tacirləri tərəfindən hazırlanan mütəmadi hesabatlar Şiraz xalçalarının beynəlxalq ticarətinin yüksəlişindən xəbər vermişdir. Təxminən iki əsr ərzində bu xalçaların ixrac edildiyi əsas liman məhz Buşəhr limanı olmuşdur.[6]
Texnikası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Fars ostanının köçəri əhalisi arasında, xüsusilə qaşqay tayfalarında toxuculuq hələ də mühüm sənət sahəsi olaraq qalmaqdadır. Bu tayfalar "qal" (قل) adlanan ənənəvi ölçü vahidindən istifadə etmişdilər. Bu, toxucunun barmaq uclarından dirsəyinə qədər olan məsafəyə — təxminən 50 santimetrə bərabərdir. Məsələn, "altı qal" ölçüsündə olan xalça təxminən 1,5 × 3 metr ölçülərinə malikdir. Bu formatdakı xalçalar əsasən satış məqsədilə istehsal edilmiş və xüsusilə İranın cənubundakı isti bölgələrdə geniş yayılmışdır.[7]
Şiraz xalçaları, köçəri həyat tərzinə uyğun olaraq, bir qayda olaraq üfüqi dəzgahlarda əllə toxunmuşdur. Toxuma zamanı iki növ düyündən istifadə edilmişdir: bölgədə daha çox yayılan asimmetrik fars düyünü və simmetrik türk düyünü. İstehsal prosesində istifadə olunan ənənəvi alətlərə dafe (toxmaq), qayçı və bıçaq daxildir. Şaquli dəzgahlardan fərqli olaraq, burada ənənəvi qarmağın əvəzinə bıçaqdan istifadə olunması xarakterik haldır.[8]
Şiraz xalçaları müxtəlif həndəsi motivlərlə səciyyələnmişdir. Bu xalçalarda çox vaxt mərkəzi medalyonlara və ya künc naxışlarına rast gəlinmir. Kompozisiya quruluşu əsasən təkrarlanan və ya mərkəzləşdirilmiş motivlər üzərində qurulmuşdur. Tez-tez bir xətt üzrə düzülmüş üç və ya altı medalyondan ibarət kompozisiyalar, eləcə də üç və ya yeddi zolaqlı haşiyələr müşahidə olunmuşdur. Rənglər adətən parlaq olsa da, onların istifadəsi müxtəlif etnik qruplar və kəndlər arasında fərqlilik göstərmişdir. Geniş yayılmış yanlış təsəvvürün əksinə olaraq, Şiraz xalçaları yalnız sadələşdirilmiş motivləri və geniş rəng sahələri ilə tanınan qəbbə xalçalarından ibarət deyil. Qəbbə, xüsusilə kommersiya məqsədləri üçün rəmzi məhsula çevrilmişdir, lakin yerli toxuculuq sənətinin yalnız bir istiqamətini təmsil etmişdir.[9]
Naxışlar çox vaxt yazılı şəkildə qeyd edilməmiş, şifahi və ya vizual üsullarla nəsildən-nəslə keçmişdir. Bəzi yanlış mülahizələrin əksinə, istifadə olunan alətlərin sadəliyi işin plansız icra edildiyi mənasına gəlməmişdir. Toxucular kompozisiyalarını yaratmaq üçün yaddaşda saxlanılan modellərdən və ya dəqiq şifahi təlimatlardan istifadə etmişdilər.[10]
Sadəliyi, naxış sıxlığının azlığı və geniş rəng sahələri ilə səciyyələnən qəbbə, Fars ostanının tayfa toxuculuğunun ən geniş yayılmış formalarından biridir. Onun xüsusilə beynəlxalq səviyyədəki kommersiya uğurları, kollektiv yaddaşdakı statusunu o dərəcədə gücləndirmişdir. Bəzi hallarda İran xalçası anlayışı ilə qəbbə bir-biri ilə səhv salınmışdır. Buna baxmayaraq, minimalist estetikası XX əsrdə ona olan marağı artırmışdır, lakin tarixi baxımdan qəbbə daha sadə və təvazökar bir toxuma növü hesab edilmişdir.[11]
Qaşqay xalçaları
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaşqay xalçaları İranın, xüsusən də Fars ostanının köçəri toxuculuq sənətinin ən rəmzi nümunələrindən biri hesab olunmuşdur. Ölkənin cənub-qərbində yerləşən bu ostan şimal və qərbdə dağlıq relyeflə, cənubda isə düzənliklərlə səciyyələnmişdir. Bu topoqrafik təzad köçəri həyat tərzi və mövsümi köçlər üçün əlverişli mülayim iqlim şəraiti yaratmışdır. Fars ostanının ərazisinin üçdə ikisindən çoxunda müxtəlif tayfalar məskunlaşmışdır. Bunların arasında ən böyüyü qaşqay tayfasıdır.[12]
Qaşqaylar bir neçə klanın, o cümlədən kəşkuli, dərəşorlu, çeşmi-boluki, səfixanlı, iğdər rəhimi, qəlləzən, farsimədən və qılıç tayfalarının birliyindən ibarətdir. Bu klanların hamısı toxuculuqla məşğul olmur, lakin kəşkuli və çeşmi-boluki tayfaları sənətkarlıq məharətlərinə görə xüsusi şöhrət qazanmışdır. Onların xalçaları, bir qayda olaraq, yun, bəzən isə keçi tükündən hazırlanmış əriş üzərində müxtəlif texnikalarla toxunmuşdur.[13]
Qaşqay xalçalarının əksəriyyəti ikiqat arğaclıdır və asimmetrik (fars) və ya simmetrik (türk) düyünlərlə toxunmuşdur. Arğaclar çox vaxt qırmızı və ya mavi rəngə boyanmışdır. Toxuculuğun daha çox kommersiya xarakteri daşıdığı Xəmsə kimi digər tayfalardan fərqli olaraq, qaşqay qadınları bu sənətə məişət və mədəniyyət ənənəsi kimi yanaşmışdılar. Onlar yunun yuyulması, əyrilməsi və boyanması işlərini şəxsən özləri yerinə yetirmiş, qızılı sarı, tünd qırmızı, yaşıl və ya mavi kimi parlaq və ifadəli rənglərə üstünlük vermişdilər.[14]
Qaşqaylar hər köç zamanı sökülüb yenidən qurulan daşına bilən üfüqi dəzgahlardan istifadə etmişlər. İlk toxunan və "dəstur" adlanan xalça çox vaxt sonrakı xalçalar üçün nümunə rolunu oynamışdır, lakin bəzi modellər tamamilə yaddaşa əsasən toxunmuşdur. Üslub baxımından dəyişikliklərə məruz qalan Fars ostanında kənd xalçalarından fərqli olaraq, qaşqay xalçaları ənənəvi toxuma üsullarını və orijinal tayfa motivlərini qoruyub saxlamışdır. Onların məhsulları arasında uzun xovlu olması ilə seçilən qəbbə də mühüm yer tutmuşdur; bu xalça daha yumşaq yunla və daha çox sayda (bəzən 8-dən 10-a qədər) arğacla toxunduğu üçün xüsusi yumşaqlığa malik olmuşdur.[15]
Qaşqay xalçalarının kompozisiyalarında çox vaxt bir və ya üç mərkəzi medalyon (termec) ilə yanaşı, hər küncdə əlavə medalyonlara və ya bəxtiyari modellərindən ilhamlanmış bir sıra romb və ya kvadratlara rast gəlinmişdir. Həmçinin, bu xalçalarda "buta" (damla formalı motivlər) düzümləri və ya təkrarlanan həndəsi fiqurlar tez-tez müşahidə olunmuşdur.[16]
Qaşqay xalçaları rəmzlərin və dekorativ elementlərin böyük müxtəlifliyi ilə seçilmişdir. Kompozisiyaya xüsusilə səkkizbucaqlı motivlər, səkkizləçəkli çiçəklər, müxtəlif həndəsi formalar, habelə tovuz quşu, keçi, ceyran, arı və fantastik quşların stilizə edilmiş təsvirləri daxil edilmişdir. Bu elementlər çox vaxt kompozisiyanın daxilində təkrarlanan qaydada yerləşdirilmişdir. Bu xalçalar həm məişət əşyası, həm də dekorativ obyekt funksiyasını yerinə yetirmişdir. "Kənarə" adlanan bəzi uzun xalça növləri dəhlizlərdə və ya haşiyə kimi istifadə edilmiş, rənglənmiş yundan hazırlanan rəngarəng qotazlar (manqulu) isə mövsümdən asılı olaraq kənarları bəzəmək üçün əlavə olunmuşdur.[17][18][19]
Motivlər və toxuma texnikaları
[redaktə | vikimətni redaktə et]Toxuculuq sənəti üzrə mütəxəssislər qaşqay xalçalarının motivlərini iki əsas kateqoriyaya ayırmışdılar:[20] ənənəvi-spontan motivlər və mütəşəkkil motivlər.[21]
İntuitiv şəkildə toxunan ənənəvi-spontan motivlər mahiyyətcə həndəsi xarakter daşımış və simmetriyadan qaçmışdır. Bu üslub xüsusilə çeşmi-boluki tayfasının toxucuları, o cümlədən heybət-lor və ərəb-çarpanlı yarımqrupları, eləcə də rəhimli, şəkərli, xonqoşt və səfixanlı kimi digər klanlar arasında geniş yayılmışdır. Bunun əksinə olaraq, mütəşəkkil motivlər altı fərqli üslubu birləşdirmişdir: müntəzəm kompozisiyalar, paralel zolaqlar (mühərrəmat), dağınıq çiçək motivləri (əfşan), "mahi-dərham" (bir-birinə keçmiş balıqlar) kompozisiyaları, buta motivləri və bitki təsvirləri.[22]
Qaşqay xalçalarının dekorativ strukturu çox vaxt bir və ya üç mərkəzi medalyon (termec) və künclərdəki medalyonlara əsaslanmışdır. Digər xalçalar bəxtiyari xalçalarından ilhamlanaraq əsas sahəni bir neçə kvadrata bölən daha həndəsi bir quruluşu mənimsəmişdir. Bəzi nümunələr butaların çarpaz sıralarından ibarət qədim naxışları qoruyub saxlamışdır. Səkkizbucaqlı motivlər, səkkizləçəkli çiçəklər, tovuz quşları, keçilər, ceyranlar və xəyali quşların təsvirləri kompozisiyada tez-tez və təkrarlanan şəkildə peyda olmuşdur.[23]
Şiraz xalçaları iki əsas texnika ilə hazırlanmışdır: "lulə" (bürünmüş) və "taxt" (yastı) toxuma. Yastı toxunan xalçalar yumşaq və elastik olur, lakin onlar döşəməyə tam oturmamış olurlar. Bu üsuldan əsasən xəmsə tayfaları istifadə etdiyi halda, qaşqaylar daha çox bürünmüş və ya yarım-bürünmüş toxuma üsuluna üstünlük vermişdilər. Buli kimi bəzi alt qruplar müstəsna olaraq yalnız bürünmüş xalçalar hazırlamışdılar.[24]
Ənənəvi olaraq, qədim Şiraz xalçalarının əriş və arğacı əllə əyrilmiş yundan hazırlanmışdır. Lakin bu növ yunun getdikcə azalması və sənaye saplarının artması həm əriş (tar və ya çillə), həm də arğac (pud və ya qarqac) üçün pambıq sapların geniş istifadəsinə səbəb olmuşdur. Beləliklə, tamamilə yundan ibarət olan müasir qaşqay xalçalarına nadir hallarda rast gəlinmişdir.[3]
Şiraz xalçaları və toxumaları, bir qayda olaraq, iki arğacdan ibarət olmuşdur. Yalnız uzun xovlu və ikidən çox arğacı olan qəbbələr istisnadır. Bir xalça cəmi iki arğaca malik olub qəbbə motivlərini və üslubunu əks etdirdikdə, bu, "xalça-qəbbə" adlandırılmışdır; bu növ həqiqi qəbbədən daha sərt və az elastik olması ilə seçilmişdir.[6]
Şiraz toxuculuğunun digər mühüm kateqoriyasını isə düyünsüz toxumalar, xüsusən də kilim və cecimlər təşkil etmişdir.[2]
Şiraz kilimlərinin əksəriyyətində rəngli arğaclar kəsilən texnika ilə toxunmuşdur. Bu, rəng blokları arasında incə yarıqların yaranmasına səbəb olmuşdur, lakin bəzi lur kilimlərində fərqli bir üsuldan istifadə edilmişdir. Burada rəngli arğaclar qonşu ərişlərin ətrafına dolanaraq boşluqları doldurmuş və toxumanın daha bütöv bir quruluşa malik olmasını təmin etmişdir.[11]
Qaşqay kilimləri çox vaxt yuxarı və aşağı hissələrində "şəbəkə-zəni" (dekorativ şəbəkə) adlanan geniş haşiyələrlə səciyyələnmişdir. Əsas sahədən fərqlənən bu haşiyələrin eni kilimin ölçüsündən və toxunuşun zərifliyindən asılı olaraq dəyişə bilmişdir. Onlar adətən "Veni" (şətrənci) zolaqları və ya kilim frizləri kimi dekorativ zolaqlarla bəzədilmiş, burada dolu və boş motivlərin növbələşməsi müşahidə olunmuşdur. "Veni" zolaqları ikiqatlı və hər iki tərəfi istifadə edilə bilən naxışvurma texnikası ilə toxunmuşdur. Bu, hər iki üzdə rənglərin tərs-düz dəyişməsini təmin etmişdir. Bu bəzəkli zolaqların arasında bəzən sadə tək rəngli zolaqlara və ya pozitiv/neqativ prinsipi ilə işlənmiş iki rəngli, təkrarlanan naxışlı incə frizlərə rast gəlinmişdir. Fars ostanında yaşayan lurları bir-birini izləyən çoxrəngli dar zolaqlara üstünlük vermiş, bəzən haşiyələrə "Veni" zolaqları da əlavə etmişdilər.[11]
Cecim Fars ostanına məxsus düyünsüz toxumaların digər bir növünü təşkil etmişdir. Ərişləri gizli qalan kilimlərdən fərqli olaraq, cecimlərdə rəngarəng və dekorativ ərişlər aydın görünmüş, bəzən onlar dekorativ arğaclarla birləşdirilmişdir. Cecimlərin motivləri həmişə ərişlərin istiqaməti üzrə şaquli düzülmüşdür. Əgər rəngli arğaclardan istifadə olunmamışdırsa, zolaqlar adətən tək rəngli olmuşdur. Rəngli arğaclardan istifadə edildikdə iki rəngli həndəsi motivlər (kvadrat və ya üçbucaqlar) meydana çıxmışdır. Cecimlər iki dar zolaq şəklində toxunmuş, daha sonra bu zolaqlar şaquli şəkildə bir-birinə tikilərək daha geniş bir parça halına gətirilmişdir.[18]
Kilim və cecimlərlə yanaşı, bölgədə daha az sayda digər düyünsüz toxuma növləri də hazırlanmışdır. Bunların arasında əlavə arğacların köməyi ilə dekorativ naxışların yaradıldığı mürəkkəb motivli cecimlər (pud-piçi texnikası ilə) yer almışdır. Həmçinin, "şirki mükəmməl" adlanan toxuma növünü də qeyd etmək olar. Bu toxumanın üz tərəfi bəzəkli olmuşdur, lakin tərs üzündə dekorativ arğac sapları saçaq kimi sərbəst şəkildə asılmışdır. Toxuculuğun bu növü Sər-Çehanın oturaq ərəbləri və həmin bölgənin farstdilli əhalisi tərəfindən icra edilmişdir. Naxışlar çox vaxt çoxrəngli romblardan ibarət tam bir şəbəkədən təşkil olunmuş və bəzən ərəb tayfalarının düyünlü xalçalarının sxemlərini təkrar etmişdir.[18]
Müxtəliflik
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaşqaylarla yanaşı, Xəmsə, lur və əfşar tayfaları, habelə müxtəlif kənd toxucuları bu ənənənin daşıyıcısı olmuşlar. Bu müxtəliflik xalçaların dəqiq coğrafi mənsubiyyətini müəyyən etməyi bəzən çətinləşdirsə də, onların hamısı ortaq üslub xüsusiyyətlərini paylaşmışdır. Bu xüsusiyyətlər şifahi şəkildə və ya ustad-şagird münasibətləri vasitəsilə ötürülən canlı bir ənənənin sübutu hesab olunmuşdur.[25]
Beynəlxalq tanınma
[redaktə | vikimətni redaktə et]Fars ostanında xalça toxuculuğu ilə bağlı bilik və bacarıqlar YUNESKO tərəfindən bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsi kimi tanınmışdır. Bu beynəlxalq etiraf sözügedən sənətin həm İranın, həm də dünya ictimaiyyətinin kollektiv yaddaşındakı mövqeyini daha da möhkəmləndirmişdir.[26]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Les savoir-faire traditionnels du tissage des tapis du Fars, patrimoine culturel immatériel
- 1 2 3 4 Amiri, R. (2012). Parseh (Histoire du Fars, ses villes et villages). Shiraz : Navid Shiraz.
- 1 2 Bassam, S. J., Farjou, M.-H., & Z. S. A. (2004). Le rêve du paradis : L’art du tissage de tapis en Iran (Vols. 1 & 2). Téhéran : Ta.
- ↑ Stone, P. (2012). Encyclopédie du tapis d’Orient (trad. B. Arbabî). Téhéran : Jamâl-e Honar.
- ↑ Eshanbrener, E. (1995). Tapis urbains et ruraux d’Iran (trad. M. Toulâ’î & M.R. Nasirî). Téhéran : Farhangsarâ.
- 1 2 Parham, S. (1985). Tissus et tapis tribaux et ruraux du Fars (Vol. 1). Téhéran : Amirkabir.
- ↑ Parham, S. (1996). Chefs-d’œuvre du tissage de tapis du Fars. Téhéran : Soroush.
- ↑ Parham, C. (1992). Tissages tribaux et villageois du Fars (Vols. 1 & 2). Téhéran : Amirkabir.
- ↑ Zholeh, T. (2002). Études sur le tapis d’Iran. Téhéran : Yassavoli.
- ↑ Niknafas, Sh. (2013). Guide méthodologique de l’histoire orale. Téhéran : Organisation des archives et de la bibliothèque nationale de la République islamique d’Iran, Direction des archives.
- 1 2 3 Hajivand, B. (2003). Les raisons de la persistance des motifs anciens dans les tapis tribaux d’Iran. Actes du premier séminaire national sur la recherche sur le tapis fait main, Centre de recherche sur le tapis fait main d’Iran, Téhéran.
- ↑ Pope, A. U. (2011). Panorama de l’art iranien (Vol. 15). Téhéran : ‘Elmî va Farhangî.
- ↑ Javadîân, A. (1992). Sélection de tapis précieux du musée Dafiné. Téhéran : Ministère de la Culture et de l’Orientation islamique.
- ↑ Hâfeznîâ, M.R. (2000). Introduction à la méthodologie de la recherche en sciences humaines. Téhéran : SAMT.
- ↑ Hosourî, A. (2002). Fondements du dessin traditionnel iranien. Téhéran : Nashr-e Cheshmeh.
- ↑ Dâneshgar, A. (1997). Dictionnaire encyclopédique du tapis (Encyclopédie de l’Iran). Téhéran : Yâdvâre-ye Asadî.
- ↑ Zholeh, T. (2002). Études sur les tapis d’Iran. Téhéran : Yassâvalî.
- 1 2 3 Sha’bân Yekhatîb, S. (2008). Dictionnaire illustré des motifs et ornements des tapis iraniens. Téhéran : Sepehr Andîsheh.
- ↑ Sabâhî, S.T. (2014). Le tapis, résumé de l’histoire et de l’art du tissage oriental (Vol. 1). Téhéran : Khâne-ye Farhang va Honar-e Gouyâ.
- ↑ Ghâsemnejâd Râ’înî, H. (2012). Tapis à niche d’Iran. Téhéran : Samirâ.
- ↑ Kiyânî, M. (1998). Migration avec l’amour du pavot. Téhéran : Kiyân Nashr.
- ↑ Nasirî, M.J. (1995). Panorama de l’art du tissage de tapis en Iran. Téhéran : Éditeur.
- ↑ Nasirî-Tayebî, M. (2009). Le rôle des Qashqâ’i dans l’histoire et la culture de l’Iran. Téhéran : Ministère de la Recherche et de l’Éducation supérieure.
- ↑ Tâherî-Moghadam, S.M., & Bouchânî, E. (2015). Mirzâ Malekolm Khân Nâzem-ol-Dowleh et une réflexion sur ses pensées pédagogiques. Recherches historiques de l’Institut d’études humaines et culturelles, 6(1), 37–88.
- ↑ Nasiri, M.-J. (2010). La légende éternelle du tapis d’Iran (1re éd.). Mashhad : Farhangsara-ye Mirdashti.
- ↑ Pope, A. U. (2008). Panorama de l’art iranien (Vol. 6). Téhéran : ‘Elmî va Farhangî.