Məzmuna keç

Əbül-Həsən əş-Şazəli

Vikipediya, azad ensiklopediya
Əbül-Həsən əş-Şazəli
ərəb. أبي الحسن الشاذلي‎
ərəb. أبو الحسن الشاذلي‎[1]
Doğum tarixi təq. 1197(1197) və ya 1195(1195)[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi dekabr 1258(1258-12)[2] (60–63 yaşında)
Vəfat yeri
  • Qırmızı dəniz mühafəzəsi[d], Misir
Dəfn yeri
  • Qırmızı dəniz mühafəzəsi[d]
Fəaliyyəti dini rəhbər[d], mürşid, vəli, sufi[d]
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Əbül-Həsən Nurəddin Əli ibn Abdullah ibn Əbdülcəbbar əş-Şazəli (ərəb. أبو الحسن الشاذلي‎; təq. 1197 və ya 1195[1], Tetuan – dekabr 1258[2], Qırmızı dəniz mühafəzəsi[d]) və ya sadəcə Şazəli (ərəb. الشاذلي‎) — Şazəliyyə təriqətinin banisi,[3][4] müsəlman mistik.[5]

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1197-ci ildə Qumarədə anadan olmuşdur. Fəaliyyətə İfriqiyyədəki Şazilə (Şazələ) qəsəbəsinə başaldığı üçün nisbəsi Şazəlidir.[4] Həsən ibn Əlininyə nəslindən olduğu bildirilir.[6][7]

Təhsil almağa doğulduğu Qumarədə başladı. Təxminən on yaşı olanda Tunisə yollandı. Burada əlkimya elmi ilə məşğul olmaq istəyirdi, lakin bəzi mənəvi işarələr səbəbindən fikrini dəyişdi.[8] Bu illərdə Əbu Məhəmməd Əbdüləziz Mehdəvi, Əbu Səid əl-Baci, Əbu Abdullah Əli ibn Hərrazim kimi alimlərdə tələbəlik etdi. İbn Ətaullah əl-İsgəndəri bildirir ki, o, zahiri elmlərdə (dünyəvi elmlər) debat edəcək səviyyəyə çatmadan təsəvvüfə istiqamətlənmədi.[6] Zahiri elmləri öyrənməklə yanaşı, gənclik illərindən etibarən təsəvvüf yolunu seçdi və Əli ibn Hərrazimə tələbəlik etdi. Hətta bəzi mənbələrdə ilk olaraq ona müridlik etdiyi bildirilir.[9]

Daha sonra Şərqə yola düşdü. Əvvəlcə Mərakeş, Tunis , Misir və İraqa getdi. Bəzi mənbələrə görə, bu səfərin əsas məqsədi dövrünün qütbünü tapmaq idi.[3] Bağdadda Şeyx Əbül-Fəth əl-Vasiti (ər-Rifainin müridi və xəlifəsi) ilə görüşdü və bir müddət təsəvvüf təhsilini onun yanında davam etdirdi. Bəzi mənbələrə görə Əbül-Fəth əl-Vasitinin[10] və ya Bağdad şəhərində bir vəlinin[7] ona axtardığı mürşidin (şeyxin) Məğribdə olduğunu bildirməsindən sonra vətəninə qayıtdı.[11]

Rabata adlı yerdə Əbdüssəlam ibn Məşişlə tanış olub ona intisab etdi, Seyri-sülukunu tamamladı. Bundan sonra İbn Məşiş ona İfriqiyyəyə gedərək Şazilə qəsəbəsində məskunlaşmasını, daha sonra Tunisə keçməsini, orada hakim dairələrin ona çətinlik yaradacağını, sonra isə Tunisdən ayrılıb Şərqə getməsini və orada qütbiyyət məqamına çatacağını bildirdi.[10][12]

1224–1226-cı illərdə mürşidinin göstərişinə uyğun olaraq əvvəl Tunisdə, sonra Şazilədə oldu və Zəğvan dağındakı bir mağarada xəlvətə çəkildi. Abdullah ibn Səlamə əl-Həbibi bu mağarada bitkilərlə qidalandıqları çətin uzlət dövründə onun köməkçisi və yoldaşı oldu. Öz ifadəsinə görə, "Ey Əli! Artıq insanların arasına qarış ki, səndən faydalansınlar" deyiləndən sonra[13] uzlətini başa vurdu. Təxminən otuz dörd–otuz beş yaşlarında ikən İfriqiyyənin paytaxtı Tunisə getdi və burada xalqla yanaşı alimlər tərəfindən də böyük rəğbətlə qarşılandı.[11]

Bu dövrdə İfriqiyyə Hafsilər dövlətinin banisi Əbu Zəkəriyya Yəhya əl-Hafsinin hakimiyyəti altında idi. O, Şazəliyə xüsusi hörmət göstərirdi. Lakin Tunis başqazısı Əbül-Qasım ibn əl-Bəranın qısqanclığı səbəbindən Əbül-Həsən əş-Şazəli buranı tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Həcc niyyəti ilə Şərqə yola çıxdı. Mənbələrdə qeyd olunur ki, Misirdə olarkən İbn əl-Bəranın təhriki ilə Əyyubi sultanı əl-Məlikül-Kamil əvvəlcə ona bəzi çətinliklər yaratmış, daha sonra isə ehtiram göstərmişdir. Həccdən sonra yenidən Tunisə qayıtdı və burada gələcək xəlifəsi olacaq Əbül-Abbas əl-Mursi ilə görüşdü. İbn əs-Səbbağ onun bu görüş haqqında belə dediyini nəql edir:[14]

" Mən Tunisə sırf bu gənc üçün qayıtdım. "

Bir müddət sonra irşad vəzifəsi ilə Misirə getməsini bildirən mənəvi bir işarə aldıqdan sonra 1244-cü ilin yayında İsgəndəriyyə şəhərinə yollandı.[11]

Əbül-Həsən əş-Şazəli müxtəlif millət və dinlərə mənsub insanların yaşadığı elm və mədəniyyət mərkəzi olan İsgəndəriyyədə xalq və dövlət adamları tərəfindən böyük ehtiramla qarşılandı. O dövrdə Əyyubi dövlətinin başçısı əl-Məliküs-Saleh Nəcməddin Əyyub onu və ailəsini İsgəndəriyyədəki qalalardan birində yerləşdirdi. Əbül-Həsən əş-Şazəli burada dərs vermək və təsəvvüf məclisləri təşkil etmək üçün Əttarın məscidini (əl-Cəmiul-Qərbi məscidi) mərkəz olaraq seçdi. Sonra Qahirə şəhərinə yollandı və burada saray ətrafında, elm adamları və əhali arasında böyük nüfuz qazanmağı bacardı.[11]

Mənbələrdə İzzəddin ibn Əbdüssalam, Əbdüləzim əl-Münziri, İbn əs-Salah və başqa alimlərin onun ətrafında olduğu qeyd edilir. Əbül-Həsən əş-Şazəli özü əsər yazmamış, lakin "Xətmül-övliya", "əl-Məvaqif", "əl-Muxətəbat", "Qütul-külub", "İhyəu Ülumid-Din", "ər-Risalə", "əş-Şəfa" və "əl-Muhərrərül-vəciz" əsərlərinə xüsusi maraq göstərmiş, onları dərslərində şərh etmişdir.[11]

1249-cu ildə Fransa kralı IX Lüdovik Misirə yürüş edərək Dümyatı işğal etdi və böyük bir səlibçi ordusu ilə Mənsurəyə doğru irəlilədi. Müharibəyə hazırlaşarkən vəfat edən əl-Məliküs-Saleh Nəcməddin Əyyubun yerinə oğlu Turan Şah taxta çıxdı, səlibçiləri məğlub edərək IX Lüdoviki əsir götürdü. Təxminən bir il yarım davam edən bu döyüşlərdə Şazəli də iştirak etdi.[11]

1268-ci ilin oktyabr ayında həccə getmək üçün bir neçə tərəfdarı ilə birlikdə Qahirədən yola düşdü. Humeysərə adlı məntəqədə bir axşam müridlərini ətrafına toplayaraq onlara müxtəlif nəsihətlər verdi, özünün tərtib etdiyi Hizbül-bəhr duasını oxumağı tövsiyə etdi. Yerinə Əbül-Abbas əl-Mursini xəlifə təyin Şazəli, həmin gecə də vəfat etdi.[11]

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 خير الدين الزركلي. الأعلام (ərəb.): قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين. 15 بيروت: دار العلم للملايين. 2002. C. 4. S. 305.
  2. 1 2 al-Shadhili (ing.). // Encyclopædia Britannica. (İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2017).
  3. 1 2 DİA, XXXVIII. səh. 385
  4. 1 2 Teke, Selim. "Şâzeliyye Tarikatı". GZT (türk). 2025. 15 sentyabr 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 sentyabr 2026.
  5. ↑ "al-Shādhilī". Britannika (ingilis). 15 sentyabr 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 sentyabr 2026.
  6. 1 2 Əl-İsgəndəri, 2005. səh. 51
  7. 1 2 İbn əs-Səbbağ, 2001. səh. 22
  8. ↑ İbn əs-Səbbağ, 2001. səh. 24
  9. ↑ Əş-Şafii, 2002. səh. 17
  10. 1 2 Əş-Şafii, 2002. səh. 19
  11. 1 2 3 4 5 6 7 DİA, XXXVIII. səh. 386
  12. ↑ İbn əs-Səbbağ, 2001. səh. 23
  13. ↑ İbn əs-Səbbağ, 2001. səh. 27
  14. ↑ İbn əs-Səbbağ, 2001. səh. 31

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. 2010. 27 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib.
  • Əl-İsgəndəri, İbn Ətaullah. Lətaifül-minən (ərəb). Beyrut. 2005.
  • İbn əs-Səbbağ. Dürrətül-əsrar və töhfətül-əbrar (ərəb). Qahirə. 2001.
  • Əş-Şafii, Əyyad. Əl-Məfəxirül-aliyyə fil-məasiriş-Şazəliyyə (ərəb). Hələb. 2002.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Əbül-Həsən_əş-Şazəli&oldid=9108467"