Əbdül Rəşid Dostum

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əbdül Rəşid Dostum
Şəkil yoxdur.jpg
Doğum tarixi: 1953(1953-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri: Əfqanıstan, Sibirgan
Fəaliyyəti: Ordu generalı

Əbdül Rəşid Dostum - Əbdül Rəşid Dostum ya da Rəşit Dostum (Farsca: عبدالرشید دوستم) (d. 1953, Şibirgan, Əfqanıstan) Özbək əslli Əfqanıstan generalı, Əfqanıstandakı Özbəklərin lideri, Əfqanıstan qəhrəmanıdır.


1953 ilində Əfqanıstanın şimalındakı Şibirgan şəhərində anadan olub. 26 yaşındaykən Sovetlərin Əfqanıstanda açdığı bir təbii qaz təsisində işçi olaraq işə başlayıb. Qısa müddətdə təsis işində təşkilatlı olan işçi peşəsinin başçısı oldu. Bu dövrdə Əfqanıstan içində Sovet yanlısı bir rejim vardı və müxaliflər bu rəhbərliyə qarşı döyüşürdü. Bu döyüşdə özlərinə mücahid deyilən Səudiyyə təsirindəki qruplar, ölkə şimalındakı Türkmən, Özbək və Taciklərə qarşı vəziyyət pisləşdikcə, Dostum şimaldan yığdığı milislərlə qarşıdurmalara başladı. SSRİ-nin Əfqanıstandan çəkilməsindən sonra iqtidarda olan Nəcibullah hökumətiylə əməkdaşlığı davam etdirdi. Məzarı Şərif başda olmaqla Şimal Əfqanıstandakı yeddi əyalətin rəhbərliyini ələ aldı. Rəşit Dostum Cünbüşü İslami Əfqanıstan adıyla siyasi təşkilatlanmasına başladı.

1992-ci ildə Məhəmməd Nəcibullaha dəstəyini vermədikdə paytaxt Qabil, mücahid qrupların əlinə keçdi. Mücahid qrupların dərhal hamısı ya etnik bir təmələ söykən/dözür ya da İran, Pakistan və Səudiyyə ərəbistanıdan kimi ölkələrin spikerliyini edirdi. Ayrıca təşkilatların ən əhəmiyyətli gəlir qaynağı olan narkotik istehsal və sövğiyyatı da qarşıdurmaların ayrı bir istiqamətini təşkil edirdi. Bu təşkilatların hamısının ittifaq etdiyi tək mövzu isə Türklərin rəhbərlik xaricində qalması idi. Paytaxtı bir-biriylə zidd düşən mücahid qruplara təhvil verən Rəşit Dostum, qüvvətlərini yenidən şimala çəkdi və Məzarı Şərifdə dövlət nüfuzunu gücləndirdi. Məzarı Şərif qısa zamanda təhsil, ticarət və əkinçilik başda olmaqla hər sahədə inkişaf etdi. Türkiyə ilə əlaqələr quran Rəşit Dostum, respublika prezideı Turqut Özalın açdığı imkanlarla bütün dünyada tanındı. Turqut Özal bir dövr istifadə etdiyi iş avtomobilini, Rəşit Dostuma hədiyyə etdi. Bunun simvolik mənas(n)ı, Türklərə ayrı bir həyəcan verirdi.

Rəşit Dostum, Yüksək Əsgəri Şura Başçısı sifətiylə paytaxt Qabili tərk etdi. Bir-biriylə zidd düşən mücahid qruplardan ümidini kəsən Pakistan və Səudiyyə ərəbistanı, Əfqanıstanı ələ keçərmək üçün Hindistanın Diobent şəhəri mədrəsələrində təhsil alan gəncləri, Taliban yəni tələbələr adıyla təşkilatlandırdı. Bu mədrəsədə əsas etibarilə əhli sünnə alimlərinin dini kitabları oxudulmaqla birlikdə, bu təhsil skolastik bir yanaşmalar və mədəniyyət oxlu bir baxışdan uzaq bir şəkildə verilirdi. Dəyişməyi idrakdan məhrum bu baxış, mədəniyyət tariximizdəki dəyişiklikləri bidət deyərək rədd edirdi. Bu qəti inanclı robot təşkilatlanma, qısa zamanda inkişaf etdi və mücahid qrupların hamısını yıxaraq şimal xaric Əfqanıstana hakim oldu. Rəşit Dostumla Şimal Əfqanıstan əlaqələrini şəxsən 1999-cu ildə Pakistan Xarici işlər Naziri icra edirdi. Rəşit Dostum, Burhaneddin Rəbbani liderliyindəki aşmış Respublika başçısı və köhnə mücahid qruplardan yana rəftar qoyaraq, Pakistanla razılaşmadı. Tacik əslli Əhməd Şah Məsud xaricində heç bir mücahid təşkilatı Talibanın qarşısında dura bilməyincə, Pakistan dəstəkli Taliban Məzarı Şərifi ələ keçərdi. Ölkəsini tərk edən Rəşit Dostum, Ankaraya gələrək Türk səlahiyyətlilərlə vəziyyət qiymətləndirməsinə başladı. Bilahare Türkiyə, Özbəkistan və İranda qısa müddətli səfərlərindən sonra Şimal Əfqanıstana təkrar döndü.

Rəşit Dostum liderliyindəki Şimal Əfqanıstan gücləri, ABŞın Taliban rəhbərliyinə qarşı başlatdığı əsgəri hərəkatla təkrar önə çıxdı.

9 Oktyabr 2004-cü ildə reallaşan prezident seçkilərində namizəd oldu amma seçilə bilmədi.

İstinadlar[redaktə]