Əbdülkərim ağa Qayıbov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əbdülkərim ağa Qayıbov
Doğum tarixi 1851(1851-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Qazax qəzası, Orta Salahlı
Vəfat tarixi 1894(1894-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Sankt-Peterburq

Əbdülkərim bəy Nəsibağa oğlu Qayıbov — XIX əsrin görkəmli riyaziyyatçısı və münəccimi kimi elm aləmində məşhurdur.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əbdülkərim ağa Qayıbov Qazax qəzasının Orta Salahlı kəndində anadan olmuşdur.

Əbdülkərim bəy də Əliağa Şıxlinski və Fərrux ağa Qayıbov kimi əvvəlcə Tiflisdə kadet korpusunu, sonra Peterburq topçuluq məktəbini əla qiymətlərlə bitirmişdir. İyirmi bir yaşında hərbi-topoqrafiya məktəbini qurtaran Əbdülkərim bəy bir müddət ordu sıralarında xidmət etdikdən sonra, istefaya çıxıb elmi işlə məşğul olur.

Ərəb, fars və rus dillərini mükəmməl bilən Əbdülkərim bəy Qayıbov iki cilddən ibarət, "İslam təqvimi" kimi kamil bir əsər yaradır. - Əbdülkərim bəy məşhur şair Molla Vəli Vidadinin qız nəvəsi Fatma xanımın oğludur. - Zülfüqar müəllim cəmi qırx üç il ömür sürmüş görkəmli riyaziyyatçı haqqında həyəcanla söhbət açır. - Onun əlyazma halında olan "İslam təqvimi" əsəri son vaxtlara qədər məndə saxlanılırdı. 1976-cı ildə əsəri Respublika Əlyazmalar İnstitutuna təqdim etdim. Riyaziyyat və astronomiyadan bəhs edən əsəri müəllif altı fəslə ayırıb:

• hicriyyə-qəməriyyə tarixinin qaydası;
• hicriyyə-qəməriyyə tarixi ilə göstərilən vaxtların həftə günlərinə tətbiq
olunması;
• Miladi-yuli, yəni rus tarixi ilə göstərilən vaxtların həftə günlərinə tətbiq
olunması;
• hicri-qəməri tarixinin miladi /yuli/tarixinə tətbiqi;
• hicriyyə-qəməriyyə tarixinin 1215-ci ilindən 1422-ci ilinədək və miladi
tarixinin 1801-ci ilindən 2001-ci ilinədək qəməriyyə və şəmsiyyə il
başlanğıclarının uyğunluğunu göstərən cədvəllərin bəyani və istemalı;
• Qəməri və şəmsi illərin ibtidalarının uyğunluğunu göstərən cədvəllər.

Əbdülkərim bəy Qayıbov "İslam təqvimi"ni tərtib edərkən Uluğ bəyin, Ömər Xəyyamın təqvimindən bir elmi mənbə kimi istifadə etmişdir. Klassik Şərq şairləri tərəfindən işlədilən "Əbcəd" hesabına müraciət etmiş və misal olaraq Məhəmməd adlı birisinin vəfatına dair "maddeyi-tarix" göstərən bir qitəni Əbdülkərim bəy belə qeyd etmişdir:

Cahan tərkin etdi Məhəmməd Driğ,
Ona məskən oldu bu Mərğəd Driğ.
Belə sahibi əql namusu, gör,
Fələk qıldı gözdən nihan səddriğ.
Əgər sorsalar sal fovtun onun,
De tarix-e fovtun Məhəmməd Driğ.

Bu "Məhəmməd Driğ" sözünü "əbcəd" hesabı ilə yoxladıqda onun 1306-cı hicri-qəməri, yaxud 1886-cı miladi olduğu aydınlaşır. Əbdülkərim bəy Qayıbovun əsərində bürc ayları və onların işarələri barədə də izahat verilmişdir. Həftə günlərinin adları, ərəbcə, farsca, azərbaycanca qeyd edilmişdir. Hicri, rumi, şəmsi, miladi adları və onların astronomik işarələri göstərilmişdir. Məsələn, hansı illərdə fevral ayının iyirmi səkkiz, hansı illərdə isə həmin ayın iyirmi doqquz olması müfəssəl cədvəl ilə göstərilmişdir. Bu qiymətli əsər haqqında mərhum tədqiqatçı Məmmədağa Sultanov 1948-ci il aprelin on altısında "Kommunist" qəzetində çıxış edərək yazır: - Zülfüqar müəllim, fotosurəti çıxarılmış bir məqaləni həvəslə oxuyur: "Bu təqvim 1940-cı ildə Sankt-Peterburqda Dövlət Ermitajı tərəfindən akademik İ.Orbelinin redaktəsi ilə nəşr edilmiş sinxronik cədvəldən heç də geri qalmır. Əbdülkərim bəy Qayıbovun bu əsəri Azərbaycan dili nöqteyi-nəzərindən də diqqəti cəlb edir. Əsərdə işlədilən sadə Azərbaycan cümlələri fars və ərəb tərkiblərindən qaçmaq baxımından çox maraqlıdır". Görkəmli riyaziyyatçı Əbdülkərim bəy Qayıbov hərbi qulluqdan tərxis olunduqdan sonra Tiflisdə yaşayır, özünü elmi axtarışlara həsr edir. "Kəşkül"ün yazdığına görə, Əbdülkərim bəy Qayıbov "Avropa təhsili görmüş ali təhsilli bir ziyalı" idi. Uzun illər paytaxt şəhərində yaşayan Əbdülkərim bəy Qayıbov səksəninci illərdən sonra Tiflisə köçmüş və burada yaşamışdır. Şərq və Qərb dilləri və ədəbiyyatı ilə tanış olan Əbdülkərim bəy tərcüməçilik ilə məşğul olmuşdur. O, nəşriyyat sahəsində fəaliyyət göstərmiş, Tiflisdə bir teatr heyəti də təşkil etmişdi. Əldə dəqiq məlumat olmasa da, ehtimal ki, 1887-ci ilin yanvar ayında Tiflisin Arsruni teatrında M.F.Axundovun "Dərviş Məstəli şah" komediyasını tamaşaya qoyan "Müsəlman həvəskarları" elə Əbdülkərim bəy Qayıbovun təşkil etdiyi "teatr heyəti" imiş. Əbdülkərim bəy Qayıbov eyni zamanda riyaziyyatçı və astronom idi. "Kəşkül" mətbəəsində bədii və elmi kitablar, dərslik, lüğət, habelə "Rus-Azərbaycan təqvimi" çap edilmişdir. Müntəzəm çap olunmuş rus-Azərbaycan təqvimlərinin hazırlanmasında, şübhəsiz ki, Əbdülkərim bəy Qayıbovun böyük əməyi olmuşdur.28 Tiflisdə Əbdülkərim bəy elmi işlə yanaşı, həm də müəllimlik edir. O, bacısı Səadət xanımın /1853-1930/ uşaqları - Nadir bəyin, Cahangir bəyin, Bahadır bəyin, Nigar xanımın və Gövhər xanımın təhsil - tərbiyəsilə məşğul olur. Görkəmli alim Əbdülkərim bəy Qayıbov 1894-cü ildə "İslam təqvimi" əsərini nəşr etdirmək arzusu ilə Sankt-Peterburqa gedir. Qəfildən xəstələnib orada vəfat edir. Hazırda onun qəbri Volxov qəbiristanlığındadır.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Əbdülkərim bəyin iki bаcısı vаrdı. Səаdət хаnım Мüfti Mirzə Hüseyn Qayıbzadənin, Səltənət хаnım isə şаir Abbas ağa Nazirin həyаt yоldаşı idi

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Şəmistan Nəzirli Arxivlərin sirri açılır. Bakı: "Elm və həyat" nəşriyyat, 1999, 750 səh.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]