Əcəl yerinə

Əcəl yerinə
Müəllif	Cusup Turusbekov
Orijinalın dili	qırğız dili
Orijinalın nəşr ili	1935

Əcəl yerinə və ya Ajal orduna (qırğ. Ажал ордуна) — 1934–1935-ci illərdə Jusup Turusbekov tərəfindən qələmə alınmış dram pyesi.

Yaradılması

Dram 1934–1935-ci illərdə Jusup Turusbekov tərəfindən qələmə alınmış, daha sonra 1939-cu ilə qədər müəllif tərəfindən bir neçə dəfə redaktə edilmişdir. Jusup Turusbekov dramın ideya məzmununu və bədii strukturunu təkmilləşdirmək üzərində davamlı olaraq çalışmışdır. Pyesinn son variantı 1939-cu ildə Moskvada keçirilən Qırğız incəsənətinin birinci dekadası zamanı nümayiş etdirilmişdir.

Müəllif başlanğıcda xalq üsyanını təsvir etməyin doğru yolunu tapmaqda çətinlik çəkmişdir. Əsərin ilkin variantı, 1930-cu illərdə mərkəzi mətbuatda bir tərəfdə Afinogenov və Kirşon, digər tərəfdə isə Vişnevski və Poqodinin təmsil olunduğu yaradıcılıq qrupları arasında gedən məşhur diskussiyaların Jusup Turusbekova müəyyən dərəcədə təsir etdiyini göstərir.

Bu uzunmüddətli diskussiyalarda Vişnevski və Poqodinin rəhbərlik etdiyi dramaturqlar və nəzəriyyəçilər ənənəvi realist ədəbi irsin inkişafını müdafiə edən mövqeləri rədd etmişdilər. Onlar yeni proletar dövründə psixologizmin yararsız olduğunu, bunun bir anaxronizmə çevrildiyini və xalqın həyatını fərdi talelər vasitəsilə göstərmək metodunun köhnəldiyini irəli sürmüşlər. Tipik xarakterlərin əvəzinə "ümumi kütlənin portretini", "kollektiv qəhrəmanı" yaratmağı, fərdi şəxsiyyəti və ailəni deyil, kütləvi "ümumi marşı", "nəhəng hərəkatı" və "xalq dalğasını" təsvir etməyi müdafiə etmişlər. Belə bir yanaşma bədii praktikada canlı xarakterlərin yerinə təsirsiz kollektiv personajların və cansız "maska-insanların" meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Jusup Turusbekov da pyesin ilk variantında xalq kütləsini ön plana çıxarmışdır. Müəllifin öz etirafına görə, o, dramda fərdi qəhrəmanı yox, ümumi xalqı göstərməyə çalışmışdır. Pyesdə üsyanı təşkil edənlər xalqın başında duran müstəqil qəhrəmanlar kimi deyil, kütlənin iradəsini yerinə yetirən icraçılar kimi təqdim olunmuşdur. Əsas qəhrəman İskəndərin obrazı kütləvi səhnələrin kölgəsində qalmış, Bektur obrazı isə ilkin variantda ümumiyyətlə mövcud olmamışdır. Onun əvəzinə bir-birinə bənzəyən, adı məlum olmayan və az danışan iki qoca təsvir edilmişdir. Bu personajlar müəyyən mənada Qasım Tınıstanovun "Gözlə görənlər" (Akademiya gecələri) əsərindəki adsız qocaları xatırlatmışdır.

Buna baxmayaraq, dramaturq belə bir təsvir metodunun və süni monumentallığın yanlışlığını tez bir zamanda dərk etmişdir. Pyesin sonrakı variantlarında müəllif fərdi qəhrəmanları ön plana çıxarmağa çalışmışdır. Stanislavski sisteminin prinsiplərini rəhbər tutan Opera və Balet Teatrı kütləvi səhnələrin konkretləşdirilməsində, xalqın tipik nümayəndələrinin obrazlarının yaradılmasında və pyesin təkmilləşdirilməsində müəllifə böyük dəstək vermişdir.

Məzmunu

"Ajal orduna" pyesi 1916-cı il üsyanı hadisələrini geniş miqyasda və tarixi konkretliklə təsvir etməsi ilə fərqlənir. Jusup Turusbekov əsərin mərkəzindəki gərgin münaqişəni, traqizmlə dolu kütləvi səhnələr və ümumiləşdirilmiş obrazlar vasitəsilə o dövrün ağır atmosferini və xalqın mübarizə ruhunu bədii şəkildə canlandırmışdır. Əsərin əsas qayəsi Oktyabr inqilabının qırğız xalqını ölümdən xilas etməsi, əcəl yerinə onlara həyat və xoşbəxtlik gətirməsi ideyasıdır.

Dramaturq pyesanın əsas münaqişəsini bir tərəfdə çar hakimiyyəti və yerli feodallar, digər tərəfdə isə qırğız xalq kütləsi dayanan ziddiyyət üzərində qurmuşdur. Xalq üsyanı planının müzakirəsi, çar cəza dəstələri ilə döyüşlər, İssık-Göllə vidalaşma, Çin torpaqlarında yerli sələmçilərə qarşı mübarizə və vətənə qayıdış dramın süjet xəttinin əsas düyün nöqtələridir. Yüksək gərginliyə malik bu dramatik hadisələr bir-biri ilə dərin əlaqədə inkişaf edərək mərkəzi münaqişənin mahiyyətinin açılmasına xidmət edir. Süjetin mərkəzində İskəndər, Bektur və Zulayka kimi xalqın tipik nümayəndələrinin obrazları dayanır.

İskəndər obrazı qırğız dramaturgiyasında müsbət qəhrəman probleminin həlli yolundakı ilk uğurlardan biri hesab olunur. İskəndər yüksək insani keyfiyyətlərə malik, xalqını və vətənini dərindən sevən, vətənin azadlığı və müstəqilliyi uğrunda qətiyyətli mübarizəyə atılan bir qəhrəmandır. Dramaturq bu obraz vasitəsilə güclü vətənpərvərlik ruhuna malik müsbət idealı nümayiş etdirmişdir. İskəndərin obrazı kəskin dramatik situasiyalarda və süjet qarşıdurmalarında açılır. Mürəkkəb həyati vəziyyətlər İskəndərin mənəvi gücünü və baxışlarını sınağa çəkərək, onun obrazını hadisələrin gedişatında daha da dolğunlaşdırır.

Vissarion Belinskinin qeyd etdiyi kimi, dramın qəhrəmanı elə bir insandır ki, hadisələr ona yox, o, hadisələrə hakimlik edir və öz iradəsi ilə hadisələrin gedişatına təsir göstərir. İskəndərin xalqın ümumi mənafelərindən doğan öz mövqeyi vardır və o, bu mövqedə sadiq qalmışdır. Dramın mənfi personajlarından biri olan Maksutun İskəndər haqqında dediyi "Onun yola gələcəyini düşünməyin" ifadəsi qəhrəmanın əyilməz xarakterini və xalqın mənafeyi ilə bağlı olan ali məqsədini təsdiqləyir. O, həqiqətin və ədalətin pozulduğu, xalqın mənafelərinin tapdalandığı məqamlarda çəkinmədən mübarizəyə atılır. Onun bu barışmaz xarakteri pyesada münaqişənin əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi çıxış edir. Jusup Turusbekovun "Ajal orduna" dramında bir-birindən fərqlənən canlı xarakterlər yaratması və münaqişəni qəhrəmanların toqquşması kimi inkişaf etdirməsi qırğız dramaturgiyasında mühüm yenilik olmuşdur.

Pyesin süjet strukturunda Bektur obrazı mühüm rol oynayır. Dramaturq Bektur vasitəsilə sadə xalq nümayəndəsinin, müdrik bir ağsaqqalın ümumiləşdirilmiş obrazını yaratmışdır. Bu obraz xalq müdrikliyini və güclü vətənpərvərlik ruhunu özündə təcəssüm etdirir. Bektur uzaqgörənliyi ilə vəziyyəti düzgün qiymətləndirən və üsyançıların tərəfində duran bir şəxsdir. O, xalqın niyə üsyan etdiyinin səbəbləri üzərində dərindən düşünür. Hakimiyyət nümayəndələri olan Maksut və Alımbayın pasifist çağırışlarına cavab olaraq, o, çar hökumətinin xalqın torpaqlarını mənimsəməsini, ağır vergilər qoymasını və hətta ən kiçik məişət əşyalarına qədər hər şeyi toplamasını kəskin tənqid edir.

Bekturun bu ifadələri Jusup Abdrahmanov və Georgi Broydonun 1916-cı il hadisələri ilə bağlı təqdim etdikləri tarixi faktlarla üst-üstə düşür. Jusup Abdrahmanov qeyd etmişdir ki, 1916-cı il üsyanının kökləri Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasətindən doğan dərin sosial-iqtisadi səbəblərlə bağlıdır. Məsələn, Prjevalsk qəzasında rus əhalisi azlıq təşkil edirdi, lakin əkin sahələrinin böyük əksəriyyətinə sahib olmuşdur. Müharibə qırğızların çiyinlərinə yeni vergi yükləri gətirmiş, müstəmləkə administrasiyası xalqın əmlakını müharibə ehtiyacları adı altında talan etmişdir. Xalqdan böyük məbləğdə pullar, minlərlə geyim əşyası yığılmış, onlar ödənişsiz işlərə və hərbi ehtiyaclar üçün pulsuz xidmətə məcbur edilmişlər. Müstəmləkə hakimiyyəti yerli əhalinin torpaqlarını əlindən alaraq onları mənəvi, siyasi və iqtisadi cəhətdən dözülməz vəziyyətə salmışdır.

Bektur obrazının nitqində məhz bu ağır həyati həqiqətlər öz əksini tapmışdır. Onun daxili ağrısını ifadə edən sözləri həm tarixi, həm də bədii həqiqəti ehtiva edərək xalq üsyanının motivlərini tamaşaçıya çatdırır. Bektur hakimiyyət sahiblərinin amansızlığını dərk edən sadə xalqın şüurunu təmsil edir və pyesin ümumi ideya məzmununun açılmasında mühüm xidmət göstərir.

Dramatik hadisədə iştirak edən bütün personajların birbaşa əsas problemə tabe etdirilməsi əsərə özünəməxsus bir bədii tamlıq qazandırmışdır. Bu xüsusiyyət pyesdəki bütün qəhrəmanların süjet-fabula baxımından bir-biri ilə sıx əlaqədə olması vasitəsilə daha da möhkəmləndirilmişdir. Dramdakı Zulayka obrazı əsərin mərkəzi kolliziyası ilə ayrılmaz şəkildə birləşmişdir. Pyesanın ideya-bədii dünyasına Zulayka obrazı faciəvi bir motiv — amansız sosial ədalətsizlik dövründə qırğız qızının taleyi haqqında motiv gətirmişdir. Üsyan dövründə Zulaykanın yaşadığı faciə müəllif tərəfindən geniş planda, ümumilikdə çarizmin müstəmləkə siyasətinin nəticəsi kimi şərh olunmuşdur. Xalqla birlikdə Çinə mühacirət edən tarixçi Belek Soltonoyev "1916-cı il qırğız üsyanı" adlı əsərində qeyd etmişdir ki, Çinə gedən xalq mal-mülkündən məhrum olduqdan və ərzaq almağa pulu tükəndikdən sonra qızlarını uyğurlara, dunqanlara və kalmıklara satmağa məcbur olmuşdur.

Buna görə də dramda Zulaykanın çinli sələmçi Uçey-Fuya bir qab qarğıdalı unu müqabilində satılması dramaturqun uydurduğu hiperbolik bir üsul yox, əksinə, acı tarixi həqiqətdir. Üsyanın ən sarsıdıcı dramatik məqamı qanlı döyüşlərdə yox, məhz doğma övladların bir tikə çörək, bir qab un üçün yad insanlara satılmaq məcburiyyətində qalması ilə özünün zirvə nöqtəsinə (apogeyinə) çatmışdır. Jusup Turusbekov xalq üsyanının məğlubiyyətinin faciəsini dolğun ifadə etmək məqsədilə məhz bu hadisədən şüurlu şəkildə bədii simvol kimi istifadə etmişdir. Aclıqdan çarəsiz qalan qaçqınların bu vəziyyətindən yararlanan Uçey-Fu Zulaykanın bir qədər qarğıdalı unu qarşılığında ona verilməsinə nail olmuşdur.

Bu səhnəni mütəsir olmadan izləmək qeyri-mümkündür. Sözügedən epizod əsərin emosional təsir gücü baxımından ən yüksək nöqtəyə çatan səhnələrindən biridir. İlk premyera zamanı məşhur aktrisa Anvar Kuttubayeva bu anı göz yaşları içində ifa etmişdir. Ustalıqla işlənmiş bu səhnə, döyüş meydanındakı itkilərin təsviri ilə müqayisədə 1916-cı il faciəsinin dramatizmini, müstəmləkəçi hakimiyyətin amansız soyqırımı siyasətinin antihumanist nəticələrini daha yığcam və təsirli şəkildə nümayiş etdirmişdir. Məzmunun və ideyanın obrazlar və bədii forma vasitəsilə çatdırılması dramın ümumi stilistikasına xas olan bir xüsusiyyətdir.

Buna baxmayaraq, Zulayka obrazı dramda əvvəldən axıra qədər yalnız kədərə qərq olmuş, taleyin hökmünə boyun əyən və zülmə çarəsizcəsinə tabe olan bir şəxsiyyət kimi təsir bağışlamamışdır. Bəzi tədqiqatlarda Zulayka obrazının fərqli şəkildə şərh olunduğu müşahidə edilir. Məsələn, bəzi müəlliflər Jusup Turusbekovun qəhrəmanını sevgisinə qovuşmağa çalışan cazibədar bir qız kimi təsvir edirlər, lakin onun ətrafında baş verən dəhşətli hadisələrə və kəskin qarşıdurmalara şüurlu şəkildə qarışmadığını iddia etmişdilər. Bu yanaşmaya görə, Zulayka ictimai hadisələrin aktiv iştirakçısı deyil, daha çox kədərli və bəxtsiz bir qız motivini təmsil edir, lakin bu cür fikirlər əsərdəki obrazın real ruhu və pafosu ilə üst-üstə düşməməkdədir.

Əksinə, Zulayka çətinliklərə sinə gərən, həyatın ağır sınaqları qarşısında asanlıqla təslim olmayan aktiv qəhrəmanlardan biridir. O, dramdakı hadisələrin mərkəzində dayanmışdır. Çar fərmanı elan olunduğu və xalqın həyəcanlı olduğu məqamda o, gənclərin qüruruna xitab edərək onları mübarizəyə səsləmişdir. Çin torpaqlarında Uçey-Fu və Maksut kimi xalq düşmənlərinin İskəndəri öldürmək barəsindəki gizli razılaşmasını üsyançılara çatdıraraq sevdiyini ölümdən xilas etmişdir. Zulaykanın dözülməz vəziyyətdə olmağına baxmayaraq, o, hərəkətsiz qalıb kədərlənməmişdir. O, öz müstəqil düşüncəsi ilə başına gələn müsibətlərin səbəbini anlamağa çalışmış, həyatın zərbələrinə inadla qarşı durmuşdur. Taleyin sınağa çəkildiyi ən çətin anlarda İskəndərin ona təsəlli verən sözlərinə cavab olaraq, Zulayka sonuna qədər onun yanında olacağını və ölümə belə hazır olduğunu bildirərək qətiyyətli bir mövqe nümayiş etdirmişdir.

Təhlili

Jusup Turusbekov Zulayka obrazı vasitəsilə inqilabdan əvvəlki qırğız qızlarının xarakterini, baxışlarını və fəaliyyətlərini ümumiləşdirmişdir. Müəllif əsərində beynəlmiləlçilik (internasionalizm) mövzusuna da toxunmuşdur. Pyesdəki Qriqori obrazı əsərə formal şəkildə daxil edilmiş cansız bir kölgə yox, mühüm ideoloji funksiya daşıyan bir qəhrəmandır. Bu yanaşmada tarixi həqiqətlər də öz əksini tapmışdır.

1516-cı il hadisələri zamanı çarizmin ədalətsizliyinə qarşı çıxaraq üsyan edən qırğızların tərəfinə keçən bəzi rus kəndliləri olmuşdur. Məsələn, Georgi ordeninin üç dərəcəli kavaleri M.D. Vlasenko, F. Pavlov, Timofey və Afanasi Lobzov qardaşları və başqalarının adlarını çəkmək olar.

Eyni zamanda, üsyan zamanı qırğızların rusları, rusların isə qırğızları çar hakimiyyətinin cəzalarından xilas etməsi haqqında bir çox hadisələr məlumdur. Sözsüz ki, bu faktlar yalnız ayrı-ayrı şəxslərin humanist tərbiyəsi ilə izah oluna biləcək təsadüfi hadisələr deyildi. Bu, hüquqları tapdalanan sadə əməkçilərin iqtisadi-siyasi və ictimai vəziyyətlərinin eyniliyindən, onların sosial psixologiyasının ümumi cəhətlərindən qanunauyğun şəkildə doğan təbii bir hal idi. Jusup Turusbekov Qriqori obrazı vasitəsilə məhz bu ictimai hadisəni ümumiləşdirməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur. Dramda Qriqori obrazı əsərə beynəlmiləl bir məzmun gətirərək onun miqyasını genişləndirmişdir.

"Ajal orduna" dramında mənfi keyfiyyətlərin daşıyıcıları olan Maksut, Uçey-Fu və Alımbay kimi personajlar müsbət qəhrəmanlara qarşı aktiv mübarizə aparmış və əsas münaqişənin inkişafında mühüm rol oynamışlar. Onların hər birinə müəllif tərəfindən dəqiq sosial xarakteristika verilmişdir. Tülkü kimi hiyləgər Maksutu, təkəbbürlü və qaniçən zabiti, insani mənliyini itirmiş tamahkar tacir Uçey-Funu bir-birindən fərqləndirmək çətin deyil.

Dramatik kompozisiya tələbləri baxımından da "Ajal orduna" əsəri öz üstünlükləri ilə seçilir. Pyesdə əsas məzmunun açılmasına xidmət etməyən artıq epizodlara rast gəlmək mümkün deyildir. Dramın quruluşu özünün xüsusi yığcamlığı ilə fərqlənmişdir. Pyesdəki epizodlar və səhnələr vahid bir dramatik düyündə birləşmişdir. Bütün səhnələr bir-biri ilə sıx əlaqədə olmaqla əsas dramatik hərəkətin inkişafına xidmət etmişdir. Pyesim bu kompozisiya üstünlüyü öz vaxtında dramaturq Aleksandr Korniyçuk tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmiş, əsərin olduqca gözəl və ustalıqla qurulduğu vurğulanmışdır. Bu əsərdə dramatik nitq öz bədii imkanlarını uğurla nümayiş etdirmiş və dram janrının spesifik funksiyalarını yerinə yetirə bilmişdir. Pyesanın hansı səhnəsinə nəzər salsaq, orada qəhrəmanların dilindən çıxan sözlər və replikalar özünün dərin mənalı lakonizmi, obrazlı ifadə tərzi və dramatik dinamikası ilə fərqlənmişdir. Dialoqlarda iştirak edən şəxslərin nitqi onların məqsədini aydın şəkildə büruzə verir. Bu xüsusiyyət tədqiqatçı M. Borbuqulov tərəfindən də ədalətli şəkildə qeyd olunmuşdur. O, qırğız yazıçılarının ilk pyeslərindən etibarən dramatik dialoq qurmaq sahəsində işlər aparılsa da, bu məsələnin tam şəkildə məhz "Ajal orduna" əsərində öz həllini tapdığını bildirmişdir.

"Ajal orduna" pyesası Jusup Turusbekovun dram janrının spesifik xüsusiyyətlərini dərindən mənimsədiyini sübut edən bir əsər olmuşdur. Müəllif ideyasını, məzmunu, dramın obrazlar sistemində və qəhrəmanların davranışlarında dolğun şəkildə əks etdirə bilmişdir. Bu əsər qırğız dramaturgiyasında özünəməxsus bədii addım atan yenilikçi bir yaradıcılıq nümunəsi kimi tarixə düşmüşdür.