Əfsanə və rəvayətlər (Qaraqalpaq)

Əfsanə və rəvayətlər — Azərbaycan və qaraqalpaq folklorunda türk xalqlarının şifahi epik düşüncə sisteminin ən qədim və çoxqatlı janrlarındandır. Bu janrlarda xalqın mifoloji təsəvvürləri, dini inancları, tarixi yaddaşı və sosial-psixoloji dünyagörüşünün strukturu formalaşmışdır. Əfsanə və rəvayətlər yalnız bədii mətn deyil, həm də etnik-milli kimliyin, yaddaşın və tarixi şüurun formalaşmasını təmin edən mədəni fenomendir.

Təsnifatı

Azərbaycan və qaraqalpaq folklor materiallarının təhlili göstərir ki, bu iki xalqın şifahi ənənələrində ortaq motivlər, süjet strukturları və obraz sistemləri mövcuddur. Bununla belə, hər bir xalqın tarixi inkişaf yolu, dini-mədəni mühiti və sosial-ictimai həyatının məzmunu bu janrların lokal xüsusiyyətlərinin formalaşmasına da öz təsirini göstərmişdir. Azərbaycan folklorşünasları Paşa Əfəndiyev, Azad Nəbiyev, Sədnik Paşa Pirsultanlı və başqaları əfsanə və rəvayətləri müxtəlif yönlərdən tədqiqatlara cəlb etmiş, onların mənşəyi, digər şifahi örnəklərlə oxşar və fərqli cəhətlərinə nəzər salmışlar. Zəngin qaraqalpaq folklorunun əfsanə və rəvayətlərinin öyrənilməsi ilə həm vətən, həm də xarici ölkələrin tədqiqatçıları məşğul olmuşlar. Onların əsərləri qaraqalpaq xalqının tarixi və mədəniyyətinin, etnogenezinin öyrənilməsində fundamental mənbələr kimi diqqəti cəlb edir. Larisa Tolstova, Nazim Davkarayev, Hüseyn Yesbergenov, Ziyadə Bekbergenova və b. bu kimi tədqiqatçıların əsərlərində bununla bağlı yetərincə əsaslı məlumatlar vardır.

Nəzəri-metodoloji baxış

Folklorşünaslıqda "əfsanə" və "rəvayət" anlayışlarının sərhədləri ilə bağlı yanaşmalar uzun illərdir mübahisə obyektidir. Bu terminlərin dəqiq diferensiasiyası hələ də tam qəti və daha dolğun şəkildə formalaşdırılmamışdır. Bir qrup tədqiqatçılar bu iki janrı bir-birinə yaxın mənalı hesab etsələr də, onların funksional və semantik fərqləri də nəzərdən qaçırılmamalıdır. Çünki türk xalqlarının əfsanə və rəvayətləri dövlət sərhədləri ilə yox, onların yaşadığı tarixi-coğrafi areal ilə bağlıdır. V. Y. Proppun nəzəri yanaşmasına görə nəsr təhkiyəsində iki əsas sahə vardır: nağıl və nağıla aid olmayan nəsr formaları. Bu bölgü əfsanə və rəvayətlərin ayrıca janr kimi öyrənilməsini metodoloji baxımdan əsaslandırır.

Özbək folklorşünaslığında isə bu fərq daha konkret şəkildə izah olunur:

"Əgər əfsanədə uydurulmuş hadisələr təsvir olunursa, rəvayətlərdə bədii priyomlarla təsvir edilən tarixi hadisələr öz əksini tapır".

Belə yanaşma göstərir ki, əfsanə və rəvayət arasında başlıca fərq gerçəkliklə bədii uydurmanın nisbətindədir.

Əfsanə janrının struktur-semantik xüsusiyyətləri

Əfsanə türk xalqlarının mifoloji təfəkkürünün ən mühüm örnəklərindən biridir. Bu janrın başlıca xüsusiyyəti real hadisə kimi qəbul edilib, onun mahiyyət etibarilə mifoloji və fantastik elementlərlə zəngin olan süjetlərdən ibarət olmasıdır

Əfsanələrdə aşağıdakı aparıcı xüsusiyyətlər və funksiyalar müşahidə olunur:

• Lakonik və epizodik süjet quruluşu;
• Fövqəltəbii varlıqların iştirakı;
• Dini-mifoloji motivlərin üstünlüyü;
• Gerçəkliklə uydurmanın sintezi;
• Kollektiv inam sistemi ilə bağlılıq;
• Mədəni və sosial alət rolunu oynaması;
• Tarixi xatirələri bizə çatdırır;
• Mənəvi dəyərlərlə bağlı məlumatlar ötürməsi;
• Dünya quruluşunu poetik xülya prizmasında gələcək nəsillərə çatdırması və s.

Əfsanə danışan və dinləyən icma tərəfindən "həqiqət" kimi qəbul edilir. Türkiyəli tədqiqatçı N. P. Boratav əfsanənin əsas xüsusiyyətini onun inanc mövzusu olması ilə izah edir. Əfsanələrdə zaman və məkan sərhədləri elastikdir. Hadisələr həm keçmişə, həm də metafizik bir dünyaya aid edilə bilər.

Rəvayət janrının xüsusiyyətləri və funksiyası

Rəvayətlər əsasən tarixi hadisələr, real şəxsiyyətlər və konkret coğrafi məkanlarla bağlı formalaşır. Onların əsas funksiyası kollektiv tarixi yaddaşı qorumaq və nəsildən-nəslə ötürməkdir. Rəvayətlərdə:

• Real tarixi şəxsiyyətlər iştirak edir;
• Hadisələr konkret zaman və məkanla bağlı olur;
• Süjet daha realist və sadə strukturludur;
• Coğrafi və regional proseslərdə cərəyan edir;
• Fantastik elementlərlə süslənir;

Rəvayətlərin mühüm cəhətlərindən biri onlarda tarixi məlumatların folklor vasitəsilə çatdırılmasıdır. Buna görə onlar:

• Xalq yaddaşı və özünəməxsus şifahi salnamə rolunu yerinə yetirir;
• Keçmiş nəsillər, əcdadlar və hadisələrlə bağlı informasiyalar ötürür;
• Xalqın mənəvi, əxlaq və dəyərlərini sonrakı dövrlərə daşıyır;
• Elə-obaya, vətənə sevgi və haqq-ədalətə canatmanın yüksək keyfiyyət olduğunu nümayiş etdirir;
• Etnomədəni amilə – xalqın özünün identifikasiyasına xidmət edir;
• Konkret mədəni-tarixi birliyin vacibliyini təlqin edir və s.

Azərbaycan və qaraqalpaq folklorunda əfsanələrin təsnifatı

Azərbaycan və qaraqalpaq folklorunda əfsanələr mövzu və motiv baxımından geniş təsnifat sisteminə malikdir:

• Kosmoqonik əfsanələr

Dünyanın, günəşin, ayın və ulduzların yaranması ilə bağlı olanlar. Bu əfsanələrdə kainatın yaranması dini və mifoloji baxış bucağından izah edilir.

• Zooloji əfsanələr

Heyvanların və quşların mənşəyi ilə bağlı əfsanələr. Məsələn, dovşanın ayaqlarının qısa olması və ya itlə pişiyin düşmənçiliyini əks etdirən örnəklər.

• Dini əfsanələr

Peyğəmbərlər, imamlar və müqəddəslərlə bağlı hekayətlər.

• Demonoloji əfsanələr

Cinlər, şeytanlar və bəd ruhlarla bağlı olan əfsanələr.

• Sosial-utopik əfsanələr

Ədalətli cəmiyyət və ideal-sosial quruluşla bağlı təsəvvürlər.

• Toponimik əfsanələr

Coğrafi adların mənşəyi, yaranması və sonrakı tarixi taleyi ilə bağlı əfsanələr.

Azərbaycan folklorunda əfsanə motivləri

Azərbaycan folklorunda əfsanələr geniş süjet spektrinə malikdir. Buraya "Qız qalası", "Gəlin qayası", "Babək qalası", "Arpaçay əfsanəsi" kimi toponimik nümunələr daxildir. Eyni zamanda "Günəşlə Ay", "Səməndər quşu", "Pərvanə ilə od", "Nərgiz", "Dirilik suyu", "Hüt-hüt quşu", "Şanapipik quşu", "Bənövşə" ilə bağlı poetik və mifoloji süjetlər geniş yayılmışdır. Bu əfsanələrdə təbiət hadisələri insanlaşdırılır və simvolik mahiyyət əldə edir.

Qaraqalpaq folklorunda əfsanə sistemi

Qaraqalpaq folklorunda əfsanələr xüsusi bir sistem şəkilində toplanmışdır. 100 cildlik "Qaraqalpaq folkloru" külliyyatının dördüncü cildində bu materiallar geniş şəkildə təqdim olunmuşdur. Burada: "Qorqud Ata", "İskəndər Zülqərneyn", "Divkəsən vəzir","Mizdaxkan", "Ağcagöl" və "Adakqala" kimi nümunələr mühüm yer tutur. Adlarını qeyd etdiyimiz bu əfsanələrdə həm tarixi, həm də mifoloji düşüncə qatları paralel şəkildə mövcuddur.

Əfsanə və rəvayətlərdə ortaq türk motivləri

Azərbaycan və qaraqalpaq folklorunda bir sıra ortaq motivlər mövcuddur: möcüzəli doğuluş, tarixi şəxsiyyətlərin mifikləşməsi, kosmoqonik izahlar və toponimik yaddaş və s. Bu motivlər türk xalqlarının ortaq mifoloji sistemindən qaynaqlanır

Qorqud Ata obrazı və mifoloji semantika

Qorqud Ata türk folklorunun ən qədim və geniş yayılmış bəşəri obrazlarından biridir. Onunla bağlı əfsanələrdə möcüzəli doğuluş, kosmik hadisələr, alətlərin düzəldilməsi, musiqi yaradıcılığı və bir sıra digər motivlər aparıcı yer tutur. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, qazax folklorunda S. A. Kaskabasov Qorqudun doğuluşunu mifoloji transformasiya kimi izah edir. E. Marqulan isə bu obrazı mədəni-fəlsəfi simvol kimi təqdim edir. Qorqud Ata obrazı ölümə qarşı mübarizə, ölümsüzlük axtarışı və sənətin əbədiliyi ideyasını təcəssüm etdirir.

Tarixi şəxsiyyətlərin əfsanələşdirilməsi

Azərbaycan və qaraqalpaq folklorunda tarixi şəxsiyyətlər zaman keçdikcə əfsanəvi obrazlara çevrilmişdir. Onların sırasında – Tomiris, Dədə Qorqud, yaxud Qorqud-Ata, İskəndər, Babək, Çingiz xan, Əmir Teymur və başqaları vardır. Belə proses tarix və mifologiyanın qarşılıqlı təsirləri nəticəsində formalaşmışdır.

Toponimik əfsanələrin funksiyası

Qız_qalası_ümumi_2016

Toponimik əfsanələr xalqın coğrafi yaddaşının xilasedicisi kimi çıxış edir. Azərbaycan və qaraqalpaq folklorunda yer adlarının izahı mifoloji və tarixi motivlərlə birləşdirilir. Qaraqalpaq folklorunda "Divkəsən vəzir", "Mizdaxkan", "Govurqala" kimi nümunələr yer aldğı kimi Azərbaycan folklorunda "Nuhun gəmisi", "Göygöl", "İlandağ", "Qız qalası", "Babək qalası" və s. mühüm yer tutur.

Nuhun gəmisi

Əfsanə və rəvayətlərin sərhəd problemi

Qaraqalpaq folklorşünası İ. X. Allambergenova rəvayətlərdə əsas qəhrəmanların tarixi şəxsiyyətlər olduğunu və onlarda fövqəltəbii elementlərin zəifliyini qeyd edir

Sosial funksiyalar

Əfsanələr yalnız bədii mətn deyil, həm də sosial ideologiyanın ifadəçisidir. Onlarda ədalət ideyası, sosial tənqid, xalqın hakimiyyətə münasibəti və mənəvi dəyərlər və s. öz əksini tapır.

Həmçinin bax

• Rəvayət
• Əfsanə
• Dastan

Ədəbiyyat

• Paşa Əfəndiyev. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı. Yenidən işlənmiş və təkmilləşdirilmiş üçüncü nəşri. Bakı, "Elm və təhsil", 2013, 600 s.
• Əfsanələr. Bakı, Gənclik, 1986
• Əfsanələr və rəvayətlər. Bakı, Şərq-Qərb, 2005
• Жуманазаров У. Узбекский фольклор и историческая деятельность. Ташкент, 1993
• Каракалпакстанские народные легенды и анекдоты. Подготовил к печати К. Мажетов, Н. Камалов, К. Мамбетназаров. Нукус, "Каракалпак мемлекент баспасы", 1962
• Каракалпак анызлары, афсаеелери хэм шешинлик cöзлери. Назырл. Я. Ишманов. Hökис, "Каракалпакстан баспасы", 1992
• Каракалпак халык афсаналары. Наззырл. Т. Коноатов, Hökис, "Каракалпакстан", 2000
• Каракалпак фольклоры. Т.77–87. Вас редактор Н. К. Аимбетов. Hökис, "Илим", 2014, б. 13–80; 223–284
• Корни общие и древние. Проблемы фольклорных связей. 1. "Деде Коркут" и "Короглы" на казахской почве // Азербайджанско-каракалпакские литературные связи. Баку, "Элм", 1990
• Маргулан Е. Коркыт ата амири мен афсаналары. "Жылдыз", 1983, № 3
• Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. II hissə (orta əsr yeni dövr folklor yaradıcılığı). Bakı, "Elm" nəşriyyatı, 2006
• Нурмухамедов М. К., Жданко Т. А., Камалов С. К. Каракалпаки (краткий очерк истории с древнейших времен до наших дней). Ташкент, "ФАН", 1971
• Pirsultanlı S. P. Azərbaycan türklərinin xalq əfsanələri. Bakı, Azərnəşr, 2009
• Пропп В. Я. Жанрoвый состав русского фольклора // "Советская этнография", 1965, № 4
• Толстова Л. С. исторические передания южного Приаралья. М., 1984

Xarici keçidlər

• Qız qalası əfsanəsi (1978)
• Nuhun gəmisi nədir ? (qısa məlumat)