Əhəmən
| Əhəmən | |
|---|---|
| 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁 𒄩𒀝𒋡𒉽𒉡𒆜 𒀀𒄩𒈠𒉌𒅖𒀪 q.yun. Ἀχαιμένης lat. Achaemenes fars. هخامنش | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | e. ə. VIII əsr |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | e. ə. VII əsr |
| Vəfat yeri | |
| Fəaliyyəti | hökmdar[d] |
| Atası | Pers (Perseyin oğlu) |
| Uşağı | |
| Ailəsi | Əhəmənilər sülaləsi |
Əhəmən (q.fars 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁 Haxāmaniš; q.yun. Ἀχαιμένης Akhaiménēs; lat. Achaemenēs) — İranın Əhəmənilər sülaləsinin əcdadı və sülaləyə adını vermiş qurucusu.[1]
Onun bir əcdad kimi rolu istisna olmaqla, həyatı və ya fəaliyyəti haqqında heç bir məlumat məlum deyildir. Əhəmənin yalnız Fars padşah sülaləsinin mifik əcdadı olması ehtimalı olduqca yüksəkdir, lakin onun tarixi bir şəxsiyyət olduğu qəbul edilərsə, ehtimal ki, e.ə. 700-cü il yaxınlığında yaşamışdır.[2]
Adı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Avropa dillərində istifadə olunan adın mənşəyi I Daranın dövrünə aid olan və dövrü ilə eyni vaxtda tərtib edilməyən üçdilli Behistun kitabəsində qədim fars dilindəki "Haxāmaniš" (𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁) formasına söykənir. Həmin yazılarda adın elam dilindəki forması "Ha-ak-ka-man-nu-iš" (və ya "Hâkamannuiš"), akkad dilindəki variantı isə A-ḫa-ma-ni-iš-ʾ şəklində təqdim olunmuşdur. Qədim fars dilindəki bu xüsusi ad ənənəvi olaraq "dost" mənasını verən "haxā-" və "düşüncə gücü" mənasını verən "manah" sözlərindən törəyərək "dost düşüncəli" və ya "dost ruhuna sahib" kimi izah edilmişdir. Daha müasir təfsirlərdə isə "haxā-" komponenti "ardıcıl" və ya "tərəfdar" kimi mənalandırılmış, adın ümumi mənası isə "ardıcıl ruhu ilə xarakterizə olunan" şəklində ifadə olunmuşdur. Müasir fars dilində ad "Haxâmaneš" (هخامنش) kimi yazılır.[3]
Tarixiliyi
[redaktə | vikimətni redaktə et]E.ə. 520-ci il yaxınlığına aid edilən Behistun kitabəsində I Dara Əhəməni Çişpişin atası, eləcə də II Kirin (Böyük Kir) və özünün əcdadı kimi təqdim etmişdir.[2] E.ə. V əsrin ortalarına aid Herodotun "Tarix" əsərində də mahiyyət etibarilə eyni məlumatlar yer almış, lakin burada "Əhəmənin oğlu Çişpiş"dən gələn iki paralel nəsil xətti birləşdirilmişdir. Adın bu cür qısa xatırlanmalarından başqa, istər yerli, istərsə də tarixşünaslıq qaynaqlarında bu şəxsiyyətin fəaliyyəti haqqında heç bir məlumat mövcud deyil. Bu səbəbdən Əhəmənin real tarixi şəxsiyyətdən ziyada, mifik bir əcdad olması ehtimalı irəli sürülmüşdür.[2][4] Bir çox tədqiqatçılar onun Midiya imperiyasının vassalı olan Parsumaş vilayətinin hökmdarı olduğunu və e.ə. 681-ci ildə Halule döyüşündə Assuriya padşahı Sennnaxeribə qarşı qoşunlara rəhbərlik etdiyini ehtimal etmişdilər.[5]
Behistun kitabəsində Əhəmənin nəslindən gəlmə ilə bağlı iddiaların I Dara tərəfindən taxtı ələ keçirməsini qanuniləşdirmək məqsədilə uydurulduğu güman edilmişdir. II Kir Kir silindrində təqdim olunan ətraflı şəcərəsində Əhəmənin adını qətiyyən çəkməmişdir. Pasarqadda aşkar edilən və II Kirə aid edilən bir kitabədə "haxāmanišiya" (Əhəmən nəslindən olan) ifadəsi işlənir, lakin bu yazının Kirin ölümündən sonra I Daranın əmri ilə həkk olunduğu ehtimal olunmuşdur.[2][6] Beləliklə, Əhəmən fiquru Böyük Dara tərəfindən Böyük Kir ilə sülalə bağlılığını əsaslandırmaq üçün sonradan yaradılmış bir obraz ola bilərdi. I Daranın həm Kirin, həm də özünün ortaq əcdada sahib olmasında siyasi maraqları olduğu və Kirin qızı Atossa ilə nikahından daha güclü bir legitimlik bağına ehtiyac duyduğu düşünülmüşdür.[7]
Antik dövrün yunan müəllifləri bu şəxsiyyətlə bağlı bir neçə əfsanəni qoruyub saxlamışdılar.[8] E.ə. IV əsrin sonlarında yazılmış və Psevdo-Platon dialoqu hesab edilən "Birinci Alkiviad" əsərində Əhəmən, eynilə yunanların Heraklın nəslindən gəlməsi kimi, farsların (Persai) qəhrəman qurucusu kimi təsvir edilmişdir. Bu mətndə həm Əhəmənin, həm də Heraklın Zevsin oğlu Perseyin nəslindən olduğu qeyd olunmuşdur. Əfsanənin digər bir versiyasında Əhəmən daha bir mifik qəhrəman olan Egeyin oğlu kimi göstərilmişdir. III əsrdə yaşamış Klavdi Elian "Heyvanların təbiəti haqqında" əsərində Əhəmənin bir qartal tərəfindən bəslənərək böyüdüldüyü rəvayətini nəql etmişdir.[9]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Daryaee, Touraj. The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press. 2014. 122. ISBN 978-0199390427.
- 1 2 3 4 Dandamayev, M. A., Achaemenes // Encyclopædia Iranica, vol. I, fasc. 4, Costa Mesa: Mazda, 1983, səh. 414.
- ↑ Schmitt, Rüdiger, Achaemenid dynasty // Encyclopædia Iranica, vol. I, fasc. 4, Costa Mesa: Mazda, 1983, 414–426.
- ↑ Bourke, Stephen (ed.) The Middle East: The Cradle of Civilization Revealed p. 216
- ↑ "Achaemenes | Persian ruler of Parsumash". Encyclopedia Britannica (ingilis). İstifadə tarixi: 25 fevral 2018.
- ↑ Bruce Lincoln. Religion, empire, and torture: the case of Achaemenian Persia, 2007, University of Chicago Press, Page 4–5
- ↑ Jamie Stokes. Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Volume 1. Infobase Publishing. 2009. 2–3. ISBN 978-0-8160-7158-6.
- ↑ Tavernier, Jan, Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550–330 B.C.): Linguistic Study of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts, Peeters, 2007, ISBN 978-90-429-1833-7.
- ↑ Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Achaemenes" . Encyclopædia Britannica. Vol. 1 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 142.
Əlavə ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1985. — 319 с. — 10 000 экз.
- Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. / Под ред. Дж. Бордмэна, Н.-Дж.-Л. Хэммонда, Д.-М. Льюиса, М. Оствальда. Пер. с англ., подготовка текста, заметка и примечания А. В. Зайкова. — М.: Ладомир, 2011. — 1112 с. — (Кембриджская история Древнего мира. Т. IV). — ISBN 978-5-86218-496-9.