Əhməd bəy Ağaoğlu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Əhməd Ağaoğlu səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Əhməd bəy Ağaoğlu
Fotoqrafiya
Doğum tarixi dekabr 1869(1869-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Şuşa, Rusiya İmperiyası
Vəfatı 19 may 1939 (69 yaşında)
Vəfat yeri İstanbul, Türkiyə
Dəfn yeri Feriköy Məzarlığı
Uşağı Sürəyya xanım Ağaoğlu
Vətəndaşlığı Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya İmperiyası
Flag of Azerbaijan 1918.svg AXC
Flag of Turkey.svg Türkiyə
Milliyyəti Azərbaycanlı
İxtisası Hüquqşünas
Təhsili Paris Universiteti
Commons-logo.svg Əhməd bəy Ağaoğlu Vikianbarda

Əhməd bəy Ağaoğlu (dekabr 1869 Şuşa19 may 1939 İstanbul) — ictimai xadim, siyasətçi, jurnalist, pedaqoq, yazıçı və türkoloq.[1]

Fransada təhsil aldıqdan sonra geri qayıdıb 1896-cı ildə Şuşada ilk kitabxana açıb.[2] 1897-ci ildə H.Z.Tağıyevin dəvəti ilə Bakıya gəlib, "Kaspi” qəzetinin baş redaktoru olur. O, həmçinin Ə.Hüseynzadə ilə “Həyat” qəzetinə də redaktoruluq edib.

1905-ci ildə çar hökumətinə və daşnak ermənilərə qarşı mübarizə aparmaq üçün gizlin Difai təşkilatını qurub. Bir müddət sonra çar hökuməti tərəfindən təqib olunan Əhməd bəy aylarla dostlarının evində gizlin yaşadıqdan sonra həbs olunmamaq üçün 1908-ci ilin sonlarında İstanbula köçməli olur. Türk Ocağı milli hərəkatının aparıcı siması olan Ağaoğlu bu hərəkatın keçirilmiş konqresinə prezident seçilir. Sonradan gənc türklərin "İttihad və tərəqqi" partiyasına daxil olur. Süleymaniyyədə kitabxana direktoru, "Türk yurdu" jurnalının redaktoru olmaqla İstanbul universitetində rus dilindən dərs deyir.

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin köməyinə gəlmiş Qafqaz İslam Ordusu komandanının siyasi müşaviri olmuşdur. AXC dövründə Bakıda parlamentə üzv seçilir. Cümhuriyyətin Paris Sülh Konfrasında iştirak etmək üçün göndərdiyi nümayəndə heyətinin tərkibində Ağaoğlu da var idi. Lakin İstanbula çatanda "İttihad və tərəqqi" partiyasının digər rəhbərlərilə birgə ingilislər tərəfindən həbs olunaraq Malta adasına sürgün olunur.

Sürgündən qayıtdıqdan sonra kamalçılarla yaxınlaşaraq Ankara İnformasiya Agentliyinə rəhbərlik etmiş, "Hakimiyyəti-milliyyə" qəzetinin baş redaktoru olmuş, ikinci və üçüncü çağırış Türkiyə Böyük Millət Məclisinə deputat seçildikdən sonra Mustafa Kamal Atatürkün xarici məsələlər üzrə siyasi məsləhətçisi olmuşdur. [3]

Əsli[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd bəy Ağaoğlu 1869-cu ildə Azərbaycanın Şuşa şəhərində dünyaya gəlib. Atası Mirzə Həsən bəy Qarabağın Qurdlar elindən idi. Bu tayfa XVIII əsrdə bütünlüklə etnik azərbaycan türklərinin yaşadığı Ərzurumdan köç edib Gəncəyə gəlmiş, daha sonra isə Qarabağa yerləşiblər. Atası Mirzə Həsən bəy varlı pambıqçı fermer idi. Ata tərəfinə Mirzə titulunun verilməsi ailənin ziyalı təbəqəsindən olduğunu göstərir. Xüsusən babası Mirzə İbrahim Şuşanın ən məşhur alimlərindən olub. O, xəttat idi və türk dilində şeirlər yazırdı. Eyni zamanda əmiləri də türk dilindən başqa fars, ərəb və rus dillərini bilirdilər.[4] Anası Tazə xanım Şuşanın Sarıcaalı elindən Rəfi bəyin qızı, Zeynalabdin bəy Rəfibəyovun bacısı idi.[5]

Təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Orta təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd bəy Ağaoğlu xatirələrində göstərir ki, təhsilində anasının və əmisinin böyük rolu olub. Əmisi Mirzə Məmməd Əhməd bəyin müctəhid olmasını istəyərək ona 6 yaşından fars və ərəb dilləri üzrə müəllimlər tutur. İlk dövrlər məhəllə məktəbində təhsil alan Ağaoğlu anasının təşəbbüsü ilə gizlincə rusca dərslər də alır. Anasının dindar olmasına baxmayaraq axundlardan, mollalardan xoşu gəlmədiyini yazan Ə. Ağaoğlu anasının bu görüşlərinin onun təhsilinin istiqamətini Nəcəfdən, Kərbəladan Peterburqa, Parisə, doğru dəyişdiyini yazır.[6]

1881-ci ildə Şuşada altı siniflik real məktəbi açıldıqdan sonra Qarabağ canişini müsəlman əhalini Xurşidbanu Natəvanın evinə toplayaraq uşaqlarını bu məktəbə qoymalarını istəyir, atası da canişinə söz verərək onu Şuşa real məktəbinə göndərir.[7] Bu məktəbdəki müəllimlərindən ikisinin, tarix müəllimi olan Şineyovski və riyaziyyat müəllimi olan Palekarpın ona böyük təsiri olmuşdur. Hər iki müəllim çar rejiminə qarşı idi və işlədikləri məktəbdə də inqilabi təbliğat aparırdılar. Ağaoğlu da həyatında ilk dəfə qərb ideologiyası ilə bu məktəbdə tanış olur. Xatirələrində Əhməd bəy yazır ki, bu məktəb şəhərin erməni məhəlləsində yerləşirdi. 45 şagirddən yalnız beşi müsəlman uşağı idi. Erməni şagirdlərin bu azlığa qarşı münasibəti çox aqressiv olmuş, müsəlmanları daim incitmişlər. Bu mühitə dözməyən şagirdlərin dördü məktəbi tərk etmiş, yalnız Əhməd təhsilini uğurla başa vura bilmişdir. Öz xatirələrində Əhməd bəy bu hadisələri belə təsvir edir:[8]

" Bu beş adamın illərlə davam edən təhsili zamanı erməni uşaqlarından çəkdiklərini sözlə ifadə etmək imkansızdır. Tənəffüsdə biz, beş türk uşağı, cəld tərpənib arxamızı divara dayamağı böyük bir fərasət hesab edirdik. Yüzlərlə erməni uşaqları birdən üzərimizə hücum edirlər, birisi başımızdan papağı alıb atır, digərləri təpiklərlə dörd, beş altun qiymətində olan Buxara dərisini torpaqlar üzərində yuvarlayırlar. Bəziləri qiymətli və çoxu dəvə yunundan tikilmiş paltarlarımızın ətəklərindən yapışırlar, o yan-bu yana çəkirlər, parçalayırlar, bəzəklərini sökürlər, müqavimət göstərmək istəsək, yumruq, şillə, təpiklər altında bizi əzirdilər. Bəzən birləşib üstümüzə bir böhtan atırlar, birləşib şahid olurlar. Bizi haqsız yerə cəzalandırırdılar. Yoldaşlarımdan çoxu dayana bilmədilər. Məktəbi tərk etdilər. Son sinfə qədər türklərdən bir mən dayana bildim "

Daha sonra orta məktəbin VI sinfini bitirən Ağaoğlu VII və sonuncu sinifləri Tiflisdəki 1 saylı gimnaziyada oxuyur. Özünün yazdığına görə Tiflis gimnaziyasında ancaq bir nəfər türk var idi ki, o da Ağaoğlu idi. Tiflisdə təhsil aldığı dövrdə dostlarının təkidi ilə "Narodnik" Cəmiyyətinin gizli toplantılarında iştirak edir. Bu toplantılar Ağaoğlunun düşüncəsində dərin izlər buraxıb. Tiflisdə gimnaziyanı müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra Ə.Ağaoğlu fərqlənmə diplomu və üç yüz rubl mükafatla Şuşaya qayıdır.[8] Bütün yayı dayısı ilə birlikdə yaylaqda keçirdikdən sonra Peterburqa təhsil almağa gedir.

Ali təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Peterburq dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1887-ci ilin avqustunda ali təhsil almaq üçün Peterburqa gedən Ağaoğlu bir xristian ailəsinin evində kirayəşin olur. Həmin ailə Ağaoğlunun türk olduğunu biləndə çox təəccüblənir. Çünki o günədək ali təhsil üçün Peterburqa erməni və xristian əsilli digər xalqların gəncləri gəlirdi. Ailə türklərdən təhsil almaq üçün buraya gələn heç kimi tanımırdı. Ermənilərin və digər xristianların türklərdən əvvəl təhsil aldıqlarını bilən Ağaoğlu ailənin bu təəccübünə haqq qazandırırdı. [9]

Peterburqda tanış olduğu qafqazlı gənclər Ağaoğlunu Qafqazlı Tələbələr Birliyinin yataqxanasına aparırlar. O, burada dörd nəfər türkün olduğunu öyrənir. Bu türklərdən biri sonralar Azərbaycanın Paris təmsilçisi olacaq Əlimərdan Topçubaşov, digəri isə keçmiş Qafqaz Şeyxülislamının oğlu Əli bəy Hüseynzadə idi.[10] Digər iki türk tələbə isə yol mühəndisliyi ixtisası üzrə təhsil alırdılar. Ağaoğlu Texnoloji İnstitutunun bütün imtahanlarını uğurla verir. Yalnız sonuncu - cəbr imtahanından professorun verdiyi məsələni proqramdan kənar həll etməsi və professorun Ağaoğlunu yəhudi sanaraq həlli düzgün olduğu halda qəbul etməməsi Ağaoğlunu məyus etmişdi. Professorun bu davranışı gənc Ağaoğluda ruslara qarşı böyük nifrət hissi yaratmışdır. Daha sonra yazdığı xatirələrində həmin günləri belə təsvir etmişdir:[11]

" Mənə qarşı edilən haqsızlıq məni yandırıb yaxırdı. Xəyal qırıqlığına bir də izzəti-nəfs qırıqlığı qarışıb məni yandırırdı. Hiddətim o dərəcə idi ki, bütün Rusiyanı bir qaşıq suda boğmağa hazır idim. Çardan tutmuş nihilistinə, universitetindən professoruna, mətbuatından ədəbiyyatına, dilindən elminə qədər rus adı, rus qoxusu daşıyan hər kəsə, hər şeyə qarşı dərin bir nifrət, bir qeyz, ədavət bəsləyirdim.

Xeyr, xeyr, mən burada qala bilmərəm. Mən Peterburqda yaşaya bilmərəm. Mütləq getməliyəm. Fəqət hara, necə?

19 yaşım ancaq olardı. Ah, o yaşın verdiyi yüksək cəsarət, hərarət, laqeydlik və girişkənlik! Bir səs içimdən “Paris, Paris” deyə hayqırdı. Bəli, Parisə gedəcəyəm. Orada oxuyacağam, oranın universitetini bitirəcəyəm və bu surətlə həm ruslardan yandırıcı bir qisas alacağam, həm də izzəti-nəfsimi yüksək dərəcədə tətmin etmiş olacağam.

"

Paris dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1888-ci ildə ali təhsil almaq üçün Parisə gedən Əhməd bəy burada hüquq məktəbinə daxil olub 3 il sonra diplom alır. O, məşhur fransız şərqşünasları Ernest Renan(1823-92) və professor Ceyms Darmestete (1840-94) ilə tanış olur, mühazirələrini dinləyir. Əhməd bəy 1891-1892-ci illərdə Sankt-Peterburq və Parisin məşhur Sorbonna universitetlərində təhsil alır. Tarix, Şərq dilləri və məzhəbləri şöbələrində oxuyur, dinlər tarixini öyrənir. Beş dilə mükəmməl şəkildə yiyələnən Əhməd bəy o zaman həm yerli, həm də əcnəbi mətbuatda maraqlı məqalələrlə çıxış etməyə başlayır. O, 1858-1917-ci illərdə məşhur Dürkheym sosiologiyasını mənimsəmişdir. [12]

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd bəy “Jurnal de Debat”, “Revü Been”, “Nouvye Revyü” kimi fransız mətbuat orqanlarında ictimai-siyasi mövzularda yazılarını nəşr etdirirdi. 1892-ci ildə şərqşünasların Londonda keçirilən Beynəlxalq konqresində “Şiə məzhəbinin mənbələri” mövzusunda məruzə etdi. Həmin məruzə Kembric Universitetinin xərci ilə bir neçə Qərb dilində çap olundu. Fransada qələmə aldığı yazılarını “Kafkaz”, “Şərqi Rus” qəzetlərinə göndərirdi.

1894-cü ildə Qafqaza fransız dilini tədris etmək məqsədilə qayıdan ədib tezliklə Bakıya köçür. Fransada təhsil aldığı dövrdə Avropa demokratik ideyalarından və fransız şərqşünas-alimlərinin əsərlərindən təsirlənən Əhməd bəy tezliklə Azərbaycan xalqının milli özünüdərketmə və türkçülük ideyalarının yayılması işinə başlayır.

O, 1894-cü ildə Tiflis, sonra isə 1896-cı ildə Şuşa gimnaziyasında fransiz dilindən[13] dərs deyərək el arasında “Firəng Əhməd” ləqəbini alır. (Bu “Firəng”lik üzündən gələcək həyat yoldaşı Sitarə xanımın ailəsi ona əvvəlcə yox cavabı vermiş, lakin 1902-ci ildə onların evlənməsi baş tutmuşdu). Əhməd bəy Şuşada ilk dəfə qiraətxana-kitabxana açdı.

1897-ci ildə Əhməd bəyin həyatının Bakı dövrü başlayır. O, H.Z.Tağıyevin dəvəti ilə Bakıya gəlib, məktəbdə fransız dili müəllimi işləməklə yanaşı “''Kaspi” qəzetinin baş redaktoru olur. O, həmçinin Ə.Hüseynzadə ilə “Həyat” qəzetinə redaktoruluq etmişdir. [12]

Əhməd bəy əsərlərində milli qurtuluşa gedən yolun cəmiyyətin mədəni və təhsili inkişafından keçdiyini bildirirdi. Qadın azadlığı ideyalarını yayan və bunu azadlıq mücadiləsinin əsas faktoru kimi göstərən Ağaoğlu Azərbaycan ziyalıları arasında qadına bərabər hüquqların verilməsinə çağıran ilk ziyalılardan idi. 1901-ci ildə çapdan çıxan "İslam dünyasında qadın" adlı kitabında "azad qadınsız milli inkişaf ola bilməz" fikrini sübuta yetirir. Əhməd bəy Ağaoğlunun bu arzu və ideyaları tezliklə reallığa çevriləcəkdir (1918-ci ildə qurulmuş Şərqdə ilk demokratik cümhuriyyət Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti'ndə o dövr nəinki şərqin, hətta qərbin ABŞBöyük Britaniya kimi qabaqcıl dövlətlərinə nümunə olacaq bir hadisə – Azərbaycan qadınına seçkilərdə səsvermə hüquqlarının verilməsi ilə Əhməd bəyin ideyaları gerçəkləşir).

1904-cü ildə "Bir xanım" imzası ilə "Şərqi-Rus"a göndərilən məktubda müəllif Qurandakı "ən-Nisa" surəsinin 31-ci ayəsinin məzmununu "nəfsi haramdan pak saxlayıb pis niyyətlərdən və murdar fikirlərdən uzaq və təmiz olmaq" kimi mülahizə edib yazırdı:

" Zahiri baxmaq, ya baxmamaq şərt deyil. Şərt batini təmiz saxlamaqdır… Allah taala dünyanı yaradıb, onu özünün gözəl və xoş məxluqatilə bəzəyib və zinətləndiribdir. Gözəl səhralar və çəmənlər, könül xoşlandıran güllər və çiçəklər, qəlbi şad edən mənzərələr, böyük meşələr, uca dağlar, əqli heyran edən dənizlər və sular, qisim-qisim heyvanlar və quşlar, göyün üzündə həddən ziyadə yıldızlar yaradıb. Heç bir məxluqatın üzərinə pərdə çəkməyibdir… həmçinin Adəm övladına Allah taala əmr etməyibdir ki, onun gözəl məxluquna baxmaqdan gözlərini yumsunlar... "

Müəllif, "Məsəla, yaxşı meyvə ağacı ola. Hər kəs onu görsə bitəbii mail olar. O meyvəyə tamaşa etməyə mümkün qədər səy edər. Əgər o bağın möhkəm hasarı olsa, heç kəs o meyvəni görməz, onu ələ keçirmək fikrində olmaz" – deyə hicabla bağlı belə bir müqayisə aparan Tiflisin şiəməzhəb qazısı Mövlazadə Məhəmmədhəsəni tənqid edərək, soruşurdu:

" Bizim hasar və divar içində qalıb çürüməyimizdən kimə nə fayda ola bilər? Gözəl meyvə ağacını hasarda saxlamaq lazımdır, yoxsa vətən övladına tərbiyə verib halal ilə haramın fərqini bildirməkmi lazımdır? "


Osmanlı dövlətində[redaktə | əsas redaktə]

Ağaoğlu Transqafqaziya seyminə keçirilən seçkilərdə müsəlman fraksiyasından üzv seçilir və bu müddətdəki fəaliyyəti ilə 1905-ci ildə etnik erməni-müsəlman qarşıdurmalarının qarşısının alınmasında böyük rol oynamışdır. Bir qədər sonra onun millətçi fikirlərindən və sosial inqilabi düşüncələrindən təşvişə düşən erməni daşnaklarının təhdidlərinə cavab olaraq türk-müsəlman xalqlarının hüququnu qorumaq üçün "Difai" adlı özünümüdafiə təşkilatı yaradır. Çar Rusiyasının erməni hakimiyyət nümayəndələri Qarabağda etnik təmizləmə işinə başladığı bir dövrdə “Difai” təşkilatı bu siyasətin qarşısını almaq vəzifəsini və Azərbaycan türklərinin milli təhlükəsizliyinin təmin olunmasını öz üzərinə götürdü. Lakin ruslar bunu qəbul etmədilər. Osmanlı imperiyasında geniş vüsət almiş "Gənc Türk" inqilabi hərəkatından təşvişə düşmüş çar qüvvələri onun kitab və məqalələrinə “Pan-Türkist” adını verərək təqib etməyə başladılar. Aylarla dostlarının evində gizlin yaşayan Əhməd bəy təqib və mümkün həbslər səbəbindən 1908-ci ilin sonlarında Türkiyəyə-İstanbula köçməli olur. Türk Ocağı türk milli hərəkatının aparıcı siması olan Ağaoğlu bu hərəkatın keçirilmiş konqresinə prezident seçilir. 1910-cu ildə isə ailəsi Türkiyəyə köçür.

Ə.Ağaoğlu 1909-cu ilin əvvəllərində İstanbulda maarif sahəsində müfəttiş, sonra isə Süleymaniyyə kitabanasının müdiri vəzifəsində çalışır. 1909-cu ilin oktyabrından İstanbul darülfünunda Türk-Monqol tarixindən və rus dilindən dərs deyir. Bu dövrdə Əhməd bəyin türkçülük ideyaları onun fəaliyyətinin əsas istiqamətinə çevrilir. O, 1912-ci ildə istefa verərək “İttihad və Tərəqqi” firqəsinə daxil olur. Həmin il keçirilən seçkilərdə Afyon-Qarahisardan Osmanlı parlamentinə deputat seçilir. 1912-ci ildə Ə.Ağaoğlu iki dəfə yazdığı məqalələrə görə tutulur və tezliklə də azad edilir. [12]

1915-ci ildə Osmanlı Məclisi Məbusanına (Millət Məclisi) Afyon nümayəndəsi olaraq daxil olan Əhməd bəy eyni zamanda İttihad və Tərəqqi təşkilatının "Mərkəzi Ümumisinin" üzvü olmuşdur.

Azərbaycanda Şura hökuməti qurulduqdan sonra Əhməd bəy yenidən Türkiyəyə, bu dəfə Ankaraya köçməli olur. Türkiyədə jurnalist və siyasi fəaliyyətini davam etdirən Əhməd bəy mətbuat bürosunun direktoru, Türkiyənin "Hakimiyyəti-Milliyə" qəzetinin baş redaktoru olmuşdur.

Türkiyədə yaşayan Ə.Ağaoğlu Azərbaycanla əlaqəni kəsməmişdi. 1915-ci ildə o, Rusiyada yaşayan milli azlıqların Lozannada keçirilən konfransında Azərbaycanın təmsilçisi kimi çıxış etmişdir. Birinci dünya müharibəsi dövründə ABŞ prezidenti V.Vilsona ünvanlanmış Rusiya müsəlmanlarının haqlarının qorunması müraciətinə imza atanlardan biri də Əhməd bəy idi. [12]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində[redaktə | əsas redaktə]

1918-ci il 28 mayda Azərbaycan İstiqlal Bəyannaməsini elan edir. Yeni qurulmuş hökumət xalqı fiziki məhvdən qurtarmaq üçün 1918-ci il 4 iyun tarixində AXCOsmanlı dövləti arasında bağlanmış Batum müqaviləsinin IV bəndinə əsasən Osmanlı dövlətindən hərbi dəstək istəyir.[14] [15] Bundan sonra Qafqaz İslam Ordusu Nuru Paşanın komandanlığı ilə yaradılır. Ağaoğlu Nuru Paşanın siyasi məsələlər üzrə müşaviri kimi Qafqaz İslam Ordusu ilə birgə Azərbaycana göndərilir.[16] Ordu Gəncəyə çatdıqdan sonra Nuru paşa ilə mövcud Azərbaycan hökuməti arasında narazılıq meydana çıxdı ki, bu da İyun böhranına səbəb olur. Milli hökumətin yaradılmasının tərəfdarları ilə Azərbaycanın Osmanlıya birləşdirilməsini istəyən ilhaqçılar arasında fikir mübahisəsi yaranır. Ağaoğlu da ilhaqçı olaraq Azərbaycanın Osmanlı dövlətinə birləşdirilməsinin tərəfdarı olur. O coğrafi, mədəni, dil və etnik cəhətdən bu qədər yaxın olan Azərbaycan və Anadolu türklərinin iki fərqli dövlətdə təmsil olunmasını bölücülük kimi qəbul edirdi. [17] Bu qədər gərgin şəraitdə olmasına baxmayaraq Əhməd bəy Gəncədə yaşadığı dövrdə "Türk sözü" adlı qəzet təsis edir. Lakin ordunun Bakını azad etməsi ilə bağlı hərəkətə keçməsi qəzetin yalnız iki nömrəsinin işıq üzü görməyinə səbəb oldu.[18]

7 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti yarandıqdan sonra Ağaoğlu Bitərəflər fraksiyasından Zəngəzur qəzasından parlamentin üzvü seçilir. Bununla da o həm Osmanlı dövlətinin Məclis-i Məbusanında Karahisar-ı Sahib nümayəndəsi[19] həm də AXC Parlamentində Zəngəzur nümayəndəsi olur.[20] Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1918-ci ilin 26 dekabr tarixində baş tutan beşinci iclasında Əhməd bəy Ağaoğlu AXC-nin xarici dövlətlər tərəfindən tanınmasından qabaq müstəqilliyi daxili qüvvələrə tanıtmağın vacibliyini vurğulayır. Buna görə də daxili və xarici düşmənləri məhv edəcək bir hökümətin yaranmasını istəyir. Bundan başqa əsgərliyə çağırışlar bağlı sinfi fərq olmadan yaşı çatan hər kəsin xidmət etməsini tələb edir. Ölkənin xarici dövlətlərdə tanınması üçün bu vaxta qədər heyətin göndərilməməsini də vurğulayaraq bunun vacibliyini bildirir. O deyir: [21]

" Möhtərəm əfəndilər! Məndən əvvəlki natiq möhtərəm rəfiqim hökumətin haqqında həssas pək sıcaq bir nitq irad etdi ki,möhtəviyyatına şərik oluram. Fəqət, onunla mənim aramızda bir fərq var ki, onun atəşi çox, mənim atəşim sönmüş, o gəncdir, mən ixtiyar, onun bir az göylərdə gəzməyə haqqı var, mən isə yeri görməyə məcburam. Hökumətin bəyannaməsində söylədiyi Azərbaycan istiqlalı bizim həpimizin əfzəl amalımızdır. Hər bir kəndişərəfini, kəndi amalını bilən azərbaycanlı bunu duymalı və bu yolda olmalıdır. Lakin bu əməlin ölməmiş və onun qövldən felə keçməsi üçün birinci amil var isə o da hökumətin kəndisidir. Bunu unutmamalıyam ki, məmləkətimiz qayət böyük təhlükələr ilə əhatəlidir. Gecə qara gələn fırtına oynayır. Biz də bir taxta para kibi bu fırtınalar içində yuvarlanırız. Bunu qurtaracaq yenə hökumətdir. Bunu qurtarmaq üçün də mən bir əzmkar hökumət istərəm. Fəqət, söylədiyim taxta para təkcə bizdən ibarət deyildir ki, onun üçün düşünmədən işə başlayalım. Bu taxta paranın özü də 3 milyonluq Azərbaycan, onun şərəfi qadın və cocuqları bulunur. Bunları xilas etməklə böyük bir vəzifə ifa etmiş oluruz. Rəisi-vükəla bir qism bir vəzifeyi öhdəsinə götürdüyü xüsusunda bəyan etdiyi bütün fikrinə iştirak edirəm. Bununla bərabər hökumətin dəxi bir proqramı olmalıdır. O da bu taxta parayi aparmaq üçün sərməkan təşkil edəcəkdir. O sükan üzrə sağa-sola baxmayaraq düz doğru amalına doğru kürəklərini çəkib o taxta parayi əzmkaranə bir sahili nicata çıxarmaqdır. Əcəba hökumətin sükana və əlindəki kürəklər nədən ibarət ola bilər? Biri kəndi üçün yapdığı proqramdan, digəri o barədə ki, o da Bəyannamədən məlum oldu. İstiqlalımızı xaricə qəbul etdirmədən əvvəl hökumətimizi daxildən təsdiq etdirməliyiz. Ona görə hökumətimiz daxili və xarici düşmənləri məhv edəcək bir hökumət olmalıdır. Məəttəssüf, hökumət iradəsini göstərdiyi zamanı olmamışdır. Məəttəssüf ələmlə deyəcəyəm ki, hökumət daxilində işlər lazım olmayan adamlar əlinə tapşırılmışdı. Binaən ileyh daxildə hökuməti düzəldəcək qəti tədbirlərə müraciəti lazım bilirəm. Ən layiq, ən müdəbbir adamların iş başına götürülməsini arzu edirəm. Yalnız, bu vasitələr ilədir ki, sui-istemala xitam verilir. Və hökumət nahiyələrdə, hər yerdə varlığına ehsas etdirir. Bir dərəistərəfindən birordunun təşkilinin lüzumu göstərildi. Onsuzda hökumət özünü heç kimsəyə ehsas etdirəməz. Onun üçün lazım bilirəm ki, heç bir sinif fərqi olmadan hər kəs əsgərə alınsın. Heç bir yuxarı, aşağı tərəhhüm edilməsin. Nəzarətlərə sıxılmış, gizlənmişlərin kaffəsi alınmalı. Belələrinə şiddətli cəza verərək həp ordu içərisinə atmalıdır. Əks halda çüftçinin cocuğu alınsa verməməyə haqqı vardır. Bu növ ilə hökumətdən əzm vəsəbat istərəm. Xariciyyə gəldikdə yenə də keçmişdən şikayətə məcburam. Şimdiyə qədər lazım gələn xarici tədabir ittixaz edilmədi. Qonşularımızdan Ermənistan ilə bizim yekdiklərimizə mürəxxis göndərməmiz lazım idi. Halbuki, erməni-müsəlman münasibəti və bütün Zaqafqaziya millətlərini barışdırmaq bizim üçün ən böyük məsələ, ən birinci vəzifədir. Burada hər iki tərəfdən nümayəndə olması ilə başa gələn bir iş deyildir. Ancaq biz istiqlalımızı Avropaya tanıtdırmış idik. Azərbaycan bir coğrafi ism deyil, yer üzərində yaşayan bir millətin olduğunu onun qulağına yetişdirmək, Azərbaycan öz mövcudiyyətini Avropaya bu vaxtadəkin andırmamışdır. Halbuki iki vəzifə vardır. Məndən irəlidəki rəfiqim bir az idealist olaraq demokratlıqdan bəhs edərək böyük imkanda bulunur. Heyhat! Zənn edirəm ki, kəndisini bildirməyənlər üçün böylə bir nəticənin əldə edilməsi bənddir. Mahaldır. Kimin dostu, nüfuzu var o tanılar. Dostluqdan irəli qüvvətdi düşünülür. Binaən ileyh Avropada satqın propaqandalar vasitəsilə kəndimizə nüfuz qazanılmağını bəyani təəssüf etməmək qabil deyildir. Avropa ilə yolumuz bağlıdır. Orada nə olduğunu bilmiriz. Halbuki Avropada vüqu" olan hadisatdan müqəddəratımız asılıdır. Avropada nə olduğunu bilməli, ona münasib də siyasətimiz olmalıdır. Ona görə də Avropa ilə kuryerlərolmamasına təəssüf etməyə məcbur oluram. Burada beş il mahudlu masalar ətrafında kənardan xəbərsiz siyasət yürüdülməz. Bütün keçmişə aid bu xətaları söyləməkdə məqsədim atidə bunların bir daha təkrar olmaması üçündür. Ümid edirəm ki, hökumət öz deklarasiyasının həyata tətbiqində təmamən təzyiq etməklə əzmkar olmasının dilərik. Bitərəflər naminə etimad edirəm. "

1918-ci il dekabrın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Paris Sülh Konfrasında iştirak etmək üçün təşkil etdiyi nümayəndə heyətinin tərkibi təsdiqlənir. Əlimərdan bəy Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinə Ağaoğlu da daxil idi. [22] [23] 9 yanvar 1919-cu ildə Ağaoğlu və nümayəndə heyətinin digər üzvləri xüsusi qatarla Bakıdan Tiflisə yola düşdülər. Vağzalda nümayəndə heyətinin Fətəli Xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə parlament üzvləri və ictimai siyasi nümayəndələr yola saldılar. Bu tədbirdə Məmməd Əmin RəsulzadəƏhməd bəy Pepinov çıxış etdilər nümayəndə heyətinin adından isə Ağaoğlu çıxış etdi. 11 yanvar 1919-cu ildə nümayəndə heyəti Tiflisə 14 yanvar 1919-cu ildə isə Batuma çatır. Batumda müsəlman əhaliyə qarşı gördüyü haqsızlıqları, tərksilah olunan türk qoşunlarını və ümumi vəziyyəti daha sonra yazdığı "Atəşkəs və sürgün xatirələri" kitabında təsvir edir. O qeyd edir ki, ingilislər şəhərin idarə edilməsi üçün fərqli millətlərdən təmsil olunan bir qrum yaradırlar. Əhalinin 80 %-nin müsəlman olmasına rəğmən qurumda 2 yunan, 2 erməni, 2 müsəlman təmsil olunurdu. Bu isə açıq aşkar ingilislərin Batumun müsəlman əhalisinə qarşı diskriminasiyası idi.[24] Batumdan yola çıxan heyət 21 yanvar tarixində İstanbula çatır. Lakin Bosfor boğazında çatdıqdan sonra Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan heyətlərinin də daxil olduğu gəmi heyətinə 8 saat boyunca sahilə çıxmağa icazə verilmir. Daha sonra isə onları kiçik gəmilərlə sahilə gətirib üstü açıq yük maşınları ilə Bəyoğlu bölgəsində yerləşən ingilis səfirliyinə gətirirlər. Bir neçə saat da burda gözlətdikdən sonra gecə saatlarında onları qəbul edib sənədlərini yoxlayırlar. Lakin səhəri gün yenidən səfirliyə gəlmələri tələb olunur. 22 yanvar tarixində Azərbaycan nümayəndə heyəti Topçubaşovun evində iclas keçirib təşkilati məsələləri və üzvlərin vəzifələrini müəyyən edir. [25]Ağaoğlu İstanbula çatan kimi orada fəaliyyət göstərən fransız dilli "La Renaissance" və "Le Stamboul" kimi erməni qəzetlərində ona qarşı yazılar çap olunur. Onu pantürkizm və panislamizdə, ermənilərin ölümündə günahlandırırlar. Bundan başqa Azərbaycana qarşı AvropaAmerikada ermənilərin apardığı təbliğat kompaniyasının gedişində ya Azərbaycan adlı dövlətin mövcud olmadığı əsaslandırılır, ya da Azərbaycan Antantaya qarşı vuruşmuş məğlub Türkiyənin ayağına yazılırdı və bütün vasitələrlə rəhbər xadimlərə Azərbaycan haqqında qərəzli məlumatlar verilirdi. Lakin Ağaoğlu olanlara səssiz qalmır və İstanbulda fransızca çap olunan "Kurie de Turki" qəzetində bütün ittihamlara qarşı sərt bir cavab məqaləsi yayımlayır.[26] Lakin artıq gec idi və o İttihad və Tərəqqi partiyasının tərəfdarı kimi həbs olunacaqlar siyahısında idi.[27] O, İttihad və Tərəqqi partiyasının lideri, türk Parlamentində və mətbuatında ittihadçıların alovlu təmsilçisi və fəal nümayəndəsi, müttəfiq dövlətlərin əleyhdarı kimi qələmə verilirdi. İttihad və Tərəqqi partiyasının, xüsusən də Tələt-Ənvər kabinəsinin bütün günahları Əhməd bəyin ayağına yazılırdı.[28] Daha sonra İstanbulu işğal edən ingilis fransız təmsilçiləri elan edirlər ki[29]:

" Azərbaycan Nümayəndə heyəti Əhməd bəy Ağaoğlunu özü ilə aparmamalıdır. O, türk jurnalisti və türk Parlamentinin üzvü kimi, daim əleyhimizə danışan və yazan bir adam kimi arzuolunmaz şəxsdir. "

Daha sonra Topçubaşov Azərbaycan hökumətinə yazdığı məktubda qeyd edir ki:

" Mənim Əhməd bəyin əslən Qarabağdan olması, Azərbaycan Parlamentinə üzv seçilməsi, Nümayəndə heyəti üçün son dərəcə zəruri şəxs hesab edilməsi ilə bağlı bəyanatlarım şübhələri dağıda bilmədi. General Tomsonun Əhməd bəy Ağayevə verdiyi zəmanət məktubu da heç bir rol oynamadı. "

Malta sürgünü[redaktə | əsas redaktə]

Fevral ayının sonunda Əhməd bəy İspan qripinə yoluxur məhz bu xəstəlik onun həbs olunmasını gecikdirir. İki həftə ərzində o 40 dərəcə hərarətlə xəstə yatır. O xəstə olduğu müddətdə Ziya Gökalp və Hüseyin Cahid kimi ittihadçılar həbs olunurlar.[30] Mart ayının ortalarına Əhməd bəyin vəziyyəti yaxşılaşsa da o hələ də yataqdan qalxa bilmirdi. Bir neçə gün sonra evə oğrunun girəcəyi haqda informasiyaya sahib olduqlarını və ailəni mühafizə etmək üçün gəldiklərini idda edən iki polis gəlir. Əslində isə onlar Ağaoğlunun tam sağalıb qaçmasının qarşısını alıb onu həbs etmək üçün evə gəlmişdilər.[31] Gələn polislər artıq növbəti gün onu həbs edirlər. Polislərin gətirdikləri həkim Əhməd bəyin həbsxana şəraitində saxlanılmasını qeyri-mümkün hesab edib, bunu onun həyatı bahasına başa gələcəyini desə də, onu Eminönü polis şöbəsinə aparırlar. 19 mart 1919-cu ildə isə onu Bekirağa Bölüyü adlı hərbi həbsxanaya yerləşdirirlər. Osmanlı dövlətində xüsusi təhlükəli siyasi məhbuslar bu həbsxanada saxlanılırdılar.

Səməd Ağaoğlu anası ilə atası arasında keçən söhbəti belə xatırlayır:[32]

" Yenə anamla Bəkirağada idik. Anam içimdə bir səs var, Əhməd dedi, bir neçə gündür düşünürəm. Bu adamlar sizi ingilislərə verəcəklər!.

Atam təəccüblə xanımının üzünə baxdı: Necə yəni verəcəklər?

Anam gülümsədi: Özləri sizə bir şey edə bilməzlər. Qorxduqları üçün də azad etməzlər. Bu səbəblə ingilislərə təslim edəcəklər. Onlar üçün ən asan yol budur.

Atamın hirsli səsi hələ də qulağımdadır: Sən ağlını itirmisən, Sitarə. Bir dövlət vətəndaşını düşmənə necə verə bilər? O dövlətin şərəfi qalarmı? Məğlub olmaq başqa, şərəfsizlik başqa! Ağlından çıxar bunu. Bizə nə edəcəklərsə, burada edəcəklər!.

Anam başını aşağı saldı: Görərsən, Əhməd. Amma bəlkə də, xeyirlisi budur.

"

Bu hadisədən cəmi 15 gün sonra ingilislər Əhməd bəylə yanaşı Türkiyənin tanınmış şəxslərini Malta adasına sürgünə apardılar. Azərbaycan nümayəndə heyəti Türkiyədə olduğu dövrdə ehtiyac və çətinliklər içərisində yaşayan Ə. Ağaoğlunun ailəsinə 150 türk lirəsi həcmində maddi yardım göstərdi. Sürgündə olduğu müddətdə Ağaoğlu Osmanlı hökumətini tənqid edən yazılar yazır. Bir yazısında o qeyd edir:[33]

" indiyə qədər tarixdə bir dövlətin öz övladını öz əlilə düşmənlərinə təslim etmiş olduğu görülməmişdir. Osmanlı dövləti pişik kimi öz yavrularını yeyir. Tarixdə görülməmişdir ki, bir dövlət şeyxülislamlıq məqamını ihraz etmiş (qazanmış) bir ruhanisini, sədrəzəmini, vükəla (Osmanlı İmperatorluğunda nazirlər, vəkillər), məbus, mühərrir və paşalarını üç dörd ay mühakiməsiz həbs etdikdən sonra düşmənin əlinə təslim etmiş bulunsun! Bu rəzaləti yalnız altıncı Sultan Mehmet kimi səfil birisi irtikap (pislik etmək) edər! "


Ağaoğlu Maltada da ingilis rəsmilərinə qarşı qorxmadan, son dərəcə açıq və sistemli şəkildə, təkzibolunmaz arqumentlərlə mübarizə aparır, onları tənqid etməkdən də çəkinmirdi. İngilislərin özbaşınalığına qarşı özünün kəskin etirazını dönə-dönə yazılı şəkildə bildirmişdi. Özünün azad olunmağa haqqı olduğunu dönə-dönə irəli sürərək bu tələblə ingilis rəsmilərinə məktub yazmışdı. Bu məktubların birində yazırdı: [34]

" Lütf, ya da əfv istəmirəm. Ədalət istəyirəm. Bir məhkəmə önünə çıxarılmağımı və bu məhkəmənin qərarına boyun əyməyi öncədən qəbul edirəm. İngilislər dünya miqyasındakı gücləri ilə mənim kimi bir çox müdafiəsiz insanları əzə bilərlər. Lakin bu, İngiltərənin şöhrətinə nə əlavə edəcək? Bütün bunları sizdən mərhəmət diləmək üçün söyləmirəm. Xeyr! Mərhəmət, ya da bağışlanmağı əsla qəbul etmirəm. Mən ədalət istəyirəm! "

Türkiyədə fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd bəy Ağaoğlunun Mustafa Kamal Atatürklə birlikdə fotosu

Ə. Ağaoğlu 1921-ci ildə Mətbuat İnformasiya idarəsinin baş müdiri vəzifəsinə təyin edilir. Əhməd bəy bu dövrdə “Hakimiyyət-milliyət” qəzetinin redaktoru vəzifəsini yerinə yetirərək yeni Milli hökumətin qurucusu Atatürkün ideyalarını təbliğ etmiş, onun yaxın məsləhətçisi kimi geniş fəaliyyət dairəsində çalışmışdır. O, Qarsdan TBMM–nə 2 dəfə deputat seçilir; ikinci dönəm 1923-1927-ci illəri əhatə edir.

Ə. Ağaoğlu İstanbul Universitetində dərs deməklə bərabər, elmi və ədəbi–bədii yaradıcılıqla da məşğul olur. O, 20-30-cu illərdə “Hindistan və İngiltərə”, “Sərbəst insanlar ölkəsində”, “Dövlət və fərd”, “Türk təşkilatı əsasiyyəsi”, “Türk hüquq tarixi”, “Mən nəyəm”, “İran və inqilab”, “Könülsüz olmaz”, “İxtilalmı və İnqilabmı”, “Sərbəst firqə xatirələri” kimi əsərlər yazmışdır. Onun sayəsində rus alimi Kuropatkinin “Etika” əsəri tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur. Bundan başqa, o, “Yakutlar” əsərini rus dilindən türkcəyə çevirmişdir.

Ə. Ağaoğlu “Axın” qəzetinin baş redaktoru olmuşdur. Onun yazdığı yazılarda daha çox sosial məzmunlu tənqidlər yer alır. Qəzetin nəşrindən bir neçə ay keçdikdən sonra bir gün İstanbulda olan Atatürk, Ağaoğlu ilə görüşür və “Axın” qəzetindəki yazılardan narazı qaldığını bildirir. Bir neçə həftədən sonra qəzeti bağlanır və “Darülfünun İslahatı” (Universitetin yenidən qurulması) nəticəsində Ağaoğlunun kürsüsü əlindən alınır və pensiyaya göndərilir.

M. Rəsulzadə “Ağaoğlu Əhməd” məqaləsində onun haqqında yazmışdı: [12]

" ... onunla əməkdaşlıq etmiş bir adam kimi deyə bilərəm ki... o zamankı (XX əsrin əvvəllərindəki) qızğın illərdə Ağaoğlu Əhməd qədər heç bir kəs milli hərəkat və milli dava cəbhəsinin atəş xəttində bulunmamışdır. "

Ölümü və dəfni[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd bəy Ağaoğlunun dəfnində çəkilmiş şəkil

Ömrünün son günlərində yataq xəstəsi olan Əhməd bəy Ağaoğlu dünyasını dəyişməzdən əvvəl başına toplanan övladlarına və ağlayan qızı Tezerə bunları deyir:[35][36]

" Ağlama qızım, insan şüurlu bir makinadır, o da bir gün duracaq, əlbəttə. Mənə söz verin, heç bir güc sizi bir-birinizdən ayırmayacaq. Heç bir zaman doğrunu söyləməkdən çəkinməyin, doğruya doğru, əyriyə əyri deyin. "

Əhməd bəy Ağaoğlu qaraciyər iltihabından ürək çatışmamazlığı nəticəsində[37] 19 may 1939-cu ildə İstanbulda dünyasını dəyişib. Ağaoğlunun cənazəsi Nişantəpədəki evindən, Təşfikiyyə camisinə gətirilib. Cənazə namazı qılındıqdan sonra isə Feriköy məzarlığında həyat yoldaşının yanında dəfn olunub. Vida mərasimində vali və bələdiyyə rəisləri, Lütfü Kırdar, Bolu millət vəkili Rəcəb Pekər, bir çox millət vəkilləri, vilayət, partiya və bələdiyyə nümayəndələri, universitetlərin tələbə və professorları, mətbuat işçiləri, qız məktəbinin müəllimləri, tələbələri, mərhumun dostları və yetişdirdiyi tələbələr iştirak etmişlər. Ağaoğlunun məzarı üstündə doktor Fəthi Ədib, İsmayıl Həbib və mühərrir Peyami Səfa nitq söyləmişlər, mərhumun fəaliyyətindən, elmə, türkçülüyə və gənc nəslin yetişməsində xidmətlərini sadalayıblar. Mərhumun məzarı üzərinə universitetlərdən, Anadolu agentliyindən, Qalatasaray idman klubundan, mətbuat idarəsindən, Ankara Universitetinin hüquq fakültəsi və dostları adından çələnglər qoyulmuşdu.[38] 1939-cu il mayın 19-dan 22-dək olan bütün Türkiyə qəzetləri Əhməd bəy Ağaoğlunun dəfnindən reportajlar, xatirələr, həyatından müxtəlif detallar çap etdirmişdilər. [39]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Əhməd bəy Ağaoğlu həyat yoldaşı Sitarə xanımla birlikdə 1930-cu illər

Şuşaya qayıtdıqdan sonra Əhməd bəy Ağaoğlu Peterburqda birlikdə təhsil aldığı Fərrux bəy Vəzirovun qonağı olur. Burada o Fərrux bəyin əmisi qızı, məşhur Vəzirovlar nəslindən olan Sitarə xanımı görür və ona vurulur. Deyilənə görə, Əhməd bəy zamanın adətlərinə qarşı çıxaraq elçiliyini özü edir. Bu isə Sitarə xanımın anasının xoşuna gəlmir və öz qızını Əhməd bəyə verməkdən imtina edir.[40][36] Əhməd bəylə Starə xanım yalnız anasının ölümündən sonra 1902-ci ildə ailə həyatı qura bilirlər.[41] İlk övladları olan Sürəyya Ağaoğlu 1903-cü ildə Şuşada dünyaya gəlir. 1909-cu ildə ailə təqiblərdən qurtulmaq üçün İstanbula köçür. Burada ailənin çətin günləri başlayır. Körpə övladları Bəşir dünyasını dəyişdikdən sonra Əhməd bəy 1918-ci ildə Nuru Paşanın müşaviri kimi Azərbaycana gəldiyi vaxt İstanbulda yenicə tikdirib köçdükləri ev yanıb, külə dönür.[40] Bakıdan qayıtdıqdan sonra isə onu həbs edib Maltaya sürgün edirlər. Sitarə xanım böyük bir ailər ilə qərib diyarda Əhmədsiz qalır. Lakin təmkinli olan Sitarə xanım Əhməd bəyə ünvanladığı məktublarında da yaşadığı çətinlikləri ona hiss etdirmir. Övladlarını böyütmək üçün evdə nə varsa satıb onlara xərcləyir lakin bu çətinliklərin heç birini Əhməd bəyə bildirmir.[40] Sitarə xanım 1933-cü ildə 52 yaşında vəfat edir. Əhməd bəy və Sitarə xanımın 7 övladı olub. Vəzir və Bəşir kiçik yaşlarında vəfat etmiş, qalan 5 nəfərdən – Sürəyya, Tezər (Təzəxanım), Əbdürrəhman, Səməd və Gültəkin ali təhsil alaraq Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynamışlar.

Sürəyya Ağaoğlu 1903-cü ildə Şuşada anadan olmuşdur. İstanbul Universiteti hüquq fakültəsinin ilk qız tələbəsi olub.[42] Təhsilini bitirdikdən sonra şərqin, türk dünyasının ilk qadın vəkili, hüquqşünası olub. Sürəyya xanım Türkiyənin siyasi həyatında fəal iştirak etmiş, Yeni Türkiyə Partiyasının qurucularından olmuş, partiyanın İstanbul təşkilatına rəhbərlik etmişdir. O, Türkiyənin sosial-ictimai həyatında bir çox ilklərə imza atmışdır: Türkiyə Hüquqçu Qadınlar Dərnəyinin, Universitetli Qadınlar Dərnəyinin, Azad Fikirləri Yayma Dərnəyinin, Soroptimistlər İstanbul Klubunun, Türk-Amerikan Universitetlər Dərnəyinin, Uşaq Dostları Dərnəyinin qurucularından olmuş, həmin dərnəklərin bir çoxuna rəhbərlik etmişdir. Dəfələrlə Beynəlxalq tədbirlərdə Türkiyəni təmsil etmişdir. Beynəlxalq Hüquqçular Birliyinin üzvü (1952), sonralar Hüquqçu Qadınlar Federasiyasının ikinci katibi olmuşdur. 1960-cı ildə Qadın Hüquqçular Birliyinin BMT Cenevrə Təşkilatı təmsilçisi seçilmişdir.[43] [44]

İkinci qızı Tezer Taşqıran 1907-ci ildə Bakıda anadan olub. Əsl adı Təzəxanım olsa da Türkiyəyə köçdükdən sonra Tezer olaraq rəsmiləşdirilib.[45] Universiteti bitirdikdən sonra Tezer Ankara qız və oğlan liseylərində fəlsəfə müəllimi kimi fəaliyyət göstərir. O, oğlan məktəbində dərs deyən ilk qadın müəllim olur.[46] Daha sonra Ankara Qız Liseyinin və İstanbul Qız Müəllimlər Məktəbinin müdiri vəzifələrində çalışır. 1944-cü ildə Kastamonudan,[47] 1946[48]1950-ci illərdə isə Qarsdan Türkiyə Böyük Millət Məclisinə deputat seçilib.[49] Yüzlərlə məqalənin və 12 kitabın müəllifidir.[43]

Əhməd bəy Ağaoğlunun böyük oğlu Əbdürrəhman Ağaoğlu Fransada ali mühəndis təhsilinə yiyələnib, Türkiyənin çağdaş elektrik şəbəkələrinin qurulmasının pionerlərindən biri kimi tanınmışdır.[50]

Kiçik oğlu Səməd Ağaoğlu 1909-cu ildə Bakıda dünyaya gəlib. Ankarada hüquq fakultəsini bitirdikdən sonra bir müddət Strasburqda işləyib. Türkiyəyə geri döndükdən sonra 1950-1960-cı illərdə TBMM-in deputatı olur və Demokrat partiyası qalib gəldikdən sonra baş nazir Adnan Mendersin hökumətində baş nazirin müavini, əmək naziri, sənaye naziri kimi mühüm vəzifələrdə çalışır.[51] [52][53]27 may 1960-cı il çevrilşindən sonra Menderes və hökumətin digər üzvləri kimi Səməd Ağaoğlu da həbs edilərək ömürlük həbs cəzasına məhkum edilir. Lakin 1964-cü ildə əfvi-ümumiyə düşərək həbsdən azad edilir.[54] 1967-ci ildə o, ata yurdu Azərbaycanda olur. Geri döndükdə isə gördükləri əsasında Sovet Rusiya İmperiyası adlı kitab yazır. Bundan başqa onun "Strasburq xatirələri", "Hürriyyət", "Öyrətmən Qafur", "Böyük ailə", "Hücrədəki adam", "Qatırın ölümü", "Тanış izlər", "Dostum Menderes" kimi kitabları da vardır.

Ən kiçik övladı olan Gültəkin Ağaoğlu isə Türkiyənin tanınmış pediatrlarından biri olub.[43]

Xatirələri[redaktə | əsas redaktə]

Ölümündən iki il əvvəl yazmağa başladığı xatirələrini düşüncə böhranı içində olduğu bir vaxtda qələmə aldığı üçün tamamlamayıb. Yazdığı xatirələr həyatının yalnız Şuşa, Peterburq, Paris dövrlərini əhatə edir. Oğlu Səməd Ağaoğlu atasının xatirələrini yarımçıq qoymasını belə izah edib:[55]

" Ölümündən iki ay əvvəl mənə son sətirləri oxuduqdan sonra, “artıq dayandıracağam” dedi. “Xatirələrin içində üzülmək məni sonsuz dərəcədə təsirləndirir. Məndən sonra sizlər dəftərimdən davam edərsiniz”. "

Öz xatirələrində Əhməd bəy atası haqqında bunları yazır:[56][55]

" Atam rahat yaşadı, rahat öldü. Ömründə üzüntü nədir bilmədi. Hündürboy, cüssəli biriydi. Özü kimi iki nəfəri üst-üstə qoyub tək qoluyla başının üstünə qədər qaldırırdı. Qollu çuxasını, ipəkdən hazırlanmış geniş şalvarını geyinib ata mindiyi vaxt onunla yarışacaq kimsə yoxdu. Oxumağı-yazmağı bilirdi; farscanı başa düşərdi, Füzulidən şeirlər bilərdi. Mömin idi. Ondan “Sən kimsən” deyə soruşulduğu zaman "Əlhəmdülillah, Məhəmməd ümmətindənəm, Ali-əba aşiqiyəm; Mənim atam Mirzə İbrahim, onun atası da Qurdlar elindən Həsən ağadır" deyərdi. Ağlına Türk olduğu gəlməzdi. Rusların gəlib Qurdlar elinin yerində yellər əsdirdiyini də düşünməzdi. Nə var? Nə olub ki? Həmd olsun azan oxunur, məscidlər qalır, axundlar vəz verir və bizim evdə də gecə-gündüz din ətrafında söhbətlər olur. Belə olduğu halda mənim atam qarabağlı, Qurdlar elindən Mirzə İbrahim Mirzə Həsən oğlu niyə üzülsün, niyə düşünsün ki? O yeyərdi, içərdi, durnaları (bir növ ov qartalı) ov əlcəyinin üstünə alaraq tulaları (ov itləri) ilə quş ovlayardı. Ömründə bir dəfə də Qarabağın kənarına çıxmadı. Qışı kəklikləri, turacları, qırqovulları bol olan Qarabağın bir ovalığında (Osmanlı sultanları da qışı bu ovalıqda keçirərdilər), yayda isə 1200 metr hündürlükdə bir dağın başında qartal yuvası kimi qonmuş, suları buz kimi Şuşada keçirirdi. Vaxtı gəldiyində, kefi istədiyində Abdallar kəndindən aşıqları gətirərək “Kor oğlan” oyunu, “Aşıq Piri”dən, “Əsli və Kərəm”dən mahnılar dinləyərək kef çəkərdi. Belə bir adam üçün düşünüləcək, üzüləcək nə vardı ki? Ah! Kaş məni də o böyütsəydi, özünə oxşatsaydı! Hardaydı! "

Anası haqqında isə bunları yazır:[57][55]

" Mənim anam Sarıcalı elindən idi. Köçəri idi. Balaca, incə, zərif, həssas bir varlıqdı. İndi də üzünün incə cizgilərini xatırlayarkən içimdə sızıltı hiss edirəm. Hələ Sarıcalının ədası ilə söylədiyi hüzünlü, ələmli laylalar qulağımdan keçərək könlümü titrədir! Anamın axundlardan, mollalardan xoşu gəlməzdi. Şübhəsiz ki, o da dindar idi, “Fatma köləsi” idi. Fəqət onun dindarlığı köçəri bir türkün düşüncəsinə hopmuş bir iman idi. O, Allahı da, peyğəmbəri də, din adamlarını da gəzdiyi və gördüyü çaylar və dağlar kimi dumduru, apaçıq, bəzəksiz-düzəksiz görmək istəyərdi. Axundların, mollaların əcaib qiyafətləri, sarıqları, cübbələri, nalınları da xoşuna gəlməzdi: “Bunlar hiylədir, aldadıcı şeylərdir, mən oğlumu elə görmək istəmirəm” deyərdi. Üstəlik anamda bir ambisiya vardı. Rus çarı Varşava savaşına gedərkən əsgər aparmadığı çərkəs, ləzgi, osetin və türk bəylərindən hərəsindən bir könüllü alay istəmişdi. Qarabağdan göndəriləcək alay təşkil edilərkən anamın qohumlarından biri də seçilmişdi. Bu şəxs bir neçə il Lehistanda və Peterburqda qaldıqdan sonra məmləkətə dönmüşdü. Rusca öyrənmişdi və çiyinlərinin üzərində parlaq bir apolet gətirmişdi. O zamandan bəri Qarabağa rus böyüklərindən kim gələrsə, onun evinə gedər, onunla görüşər və xalqı da onun vasitəsiylə dinləyərdi. Bütün ailəsi, qohumları onunla öyünərdi, şərəflənərdi. Anam məni də onun kimi görmək istəyirdi. Arzu edirdi ki, rusca oxuyum, çiyinlərimdə apolet parıldasın, yerlilərdən dərdi olanlar anama sığınaraq məndən mədət istəsinlər!!! "

Kitablar[redaktə | əsas redaktə]

Çap olunmuş kitabları[redaktə | əsas redaktə]

  • Şiə Məzhəbi və Qaynaqları, London, 1893-cü il.

Əhməd Ağaoğlunun 1892-ci ildə Londonda keçirilən IX Şərqşünaslar Konfransına təqdim etdiyi məqaləsidir. Bu bildirişində Ağaoğlu şiəliyin İranda necə rəsmi dövlət dini olmasını açıqlamışdır. Qızı Sürəyya Ağaoğlu bu yazısına görə atasına İran Şahı tərəfindən firuzə üzük hədiyyə edildiyini bildirir[58]

  • İslamiyyətdə Qadın, Tiflis, 1901-ci il.

Qadınların İslamdan əvvəl və sonrakı vəziyyətindən bəhs edən bu əsərdə Əhməd Ağaoğlu İslam mənbələrinə əsaslanaraq onların tarixi proseslərdəki iştirakına toxunmuş və XX əsrin əvvələrində müxtəlif cəmiyyətlərdə qadın hüquqları məsələsini tədqiq etmişdi. 1901-ci ildə Tiflisdə "Kavkazski vestnik" jurnalının 3-cü sayında rus dilində çap olunan bu əsəri Həsən Əli Ediz türk dilinə çevirmişdir. Bu tərcümə ilk dəfə 1959-cu ildə İstanbulda çap olunmuşdu. Əsər sonralar Birey Toplum Yayınları arasında yenidən nəşr olunmuşdu. [59]

  • Türk Təşkilat-i Əsasiyəsi, Ankara, 1925-ci il

Əhməd bəy Ağaoğlunun Ankara Universiteti Hüquq Fakültəsindəki mühazirələrindən qeydlərdir.

Əhməd bəy Ağaoğlunun Maltada əsirlikdə olduğu vaxtlarda yazdığı müxtəlif mövzulardakı yazıları sonralar - 1927-ci ildə "Üç Mədəniyyət" adı altında toplanmışdır. Əsərdəki mövzular Üç Mədəniyyət, Din, Əxlaq, Fərd, Ailə, Cəmiyyət, Dövlət, Hökumət başlıqları ilə verilmişdir. Bu yazılar kitab şəklində çap olunmamışdan əvvəl "Türk Yurdu" dərgisində silsilə olaraq dərc olunmuşdur.[60] Əsər ilk dəfə kitab şəklində 1927-ci ildə nəşr olunmuşdur. Sonralar bir neçə dəfə çap edilmişdir.

  • İngiltərə və Hindistan, İstanbul, 1929-cu il

Əhməd bəy Ağaoğlu bu əsərində İngiltərənin idarəetmə və dövlət təşkilatlarındakı uğurların səbəbini açıqlayır. Əsərdə Ağaoğlu İngiltərənin özündən böyük ölkələri, xüsusilə Hindistanı necə müstəmləkəsinə çevirdiyini izah edir. Kitab ilk dəfə İstanbulda Cümhuriyyət mətbəəsində 1929-cu ildə çap edilib.[61]

Əhməd bəy Ağaoğlunun alleqorik əsərlərindən biridir. Əsərdə müəllif əsarət zəncirlərini qıraraq qaçan bir Türkün demokratik ölkəyə gəlməsi və bu ölkənin vətəndaşı olması üçün nələr etməli olduğunu göstərir. Ə.Ağaoğlu "Sərbəst İnsanlar Ölkəsi" deyə adlandırdığı bu xəyali ölkənin başqalarının hüquqlarına sayğı göstərən, qanunlarla idarə olunan bir yer olduğunu göstərir. Ölkənin yaşayış tərzi, qanunları əsərdə utopik mənada şərh olunur.[62]

  • Hüquq Tarixi, İstanbul, 1931-ci il

Əhməd bəy Ağaoğlunun Hüquq fakültəsində 1931-1932-ci tədris illərində keçdiyi dərslərin bəzi məqamlarının toplandığı kitabdır.

  • Dövlət və Fərd, İstanbul, 1933-cü il

Əhməd bəy Ağaoğlunun "Cümhuriyyət" qəzetində "Kadro" dərgisi və Kadro hərəkatı ilə bağlı çap olunmuş məqalələrinin toplusudur. 1932-ci il noyabrın 13-də "Cümhuriyyət" qəzetində çap olunan bu məqalələr silsiləsinin ilk yazısının başlığı - Dövlət və Fərd sonralar kitabın adı olmuşdur. Məqalələr silsiləsi 14 yazıdan ibarətdir. [63]

  • 1500 ilə 1900 arasında İran, Ankara, 1934-cü il

XVI əsrin əvvəllərindən 1896-cı ilə qədərki İran tarixi və İran tarixində Türklərin rolu mövzusundan bəhs edir.

  • İran və İnqilabı, Ankara, 1941-ci il

XVI əsrdən 1925-ci ilə qədərki İran tarixindən və İran şahı Rza Pəhləvi dövründə baş vermiş tarixi hadisələrdən bəhs edir. Əslində bu, 1500 ilə 1900 arasında İran sərlövhəli əsərə 1896-cı ildən sonrakı hadisələrin əlavə edilərək genişləndirilmiş formasıdır.

  • Mən Nəyəm, İstanbul, 1939-cu il

Əhməd bəy Ağaoğlu 1936-cı il sentyabrın 5-də "Cümhuriyyət" qəzetində bu başlıqla çap olunan beş məqalədən ibarət yazı silsiləsini 1939-cu il dekabrın 19-da eyni adla əlavə dörd məqalə yazaraq davam etdirmişdir. Övladları Ə.Ağaoğlunun ölümündən sonra dərc olunmamış üç məqaləsini də əlavə edərək on iki məqalədən ibarət "Mən Nəyəm" adlı kitab çap etdirmişlər. Alleqorik əsərdir. Əsərdə bölmələrdən biri "Tanrı Dağında" adlanır. Əhməd Ağaoğlunun "Cümhuriyyət" qəzetində əski Türk yaşayışına dair yazdığı məqaləsi sonralar "Mən Nəyəm" adlı əsərində eyni adla çap olunmuşdur. Əhməd Ağaoğlu qədim Türk yaşayışına dair məlumatları rus alimi Serejovskinin "Yakutlar" əsərindən əldə etmişdir. Bu yazı da alleqorik əsərdir.

  • Könülsüz Olmaz, Ankara, 1941-ci il

Maltada sürgün günlərində yazılmış didaktik xatirələrdir. Əhməd bəy Ağaoğlunun alleqorik əsərlərindən biridir.

  • İhtilal mı İnqilab mı, Ankara, 1942-ci il

Əhməd bəy Ağaoğlunun "Böyük Zəfər"dən öncə Anadoluda başlayan və davam edən hərəkatın yeni dövlət qurmaq prinsipinə əsaslandığını və Milli Qurtuluş Mübarizəsi apardığını nəzərə çatdırmaq məqsəd ilə yazılmış məqalələrindən ibarət əsəri 1922-ci ilin may-avqust aylarında "Hakimiyyət-i Milliyə" qəzetində dərc olunmuşdur. Bu məqalələr ölümündən sonra toplanaraq kitab şəklində çap olunub.

  • Sərbəst Firqə Xatirələri, İstanbul, 1969-cu il

1930-cu ildə təşkil olunan Sərbəst Cümhuriyyət Partiyasına necə daxil olduğundan, o günlərin siyasi mühitindən, Sərbəst Cümhuriyyət Partiyasının hədəflərindən və düşdüyü vəziyyətdən bəhs edən xatirələrdir.

Haqqında yazılmış kitablar[redaktə | əsas redaktə]

Çap olunmuş "Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu" kitabının üz qabığı
  • Atamdan xatirələr Ankara, 1940

Kitab Səməd Ağaoğlu tərəfindən atasının ölümünün birinci il dönümündə 1940-cı ildə Ankarada çap edilib. Kitab üç hissədən ibarətdir. Birinci hissə Səməd Ağaoğlunun atası haqqında xatirələrindən, ikinci hissə Əhməd bəy Ağaoğlunun öz uşaqlıq və gənclik illəri xatirələrindən üçüncü hissə isə Əhməd bəy öldükdən sonra haqqında yazılan yazılardan ibarətdir.[41]

  • Atamın dostları İstanbul, 1998

Yazıçı, siyasәtçi vә dövlәt xadimi Sәmәd Ağaoğlu tərəfindən yazılan “Atamın dostları” kitabında atası, Әhmәd Ağaoğlunun türkçülük hәrәkatında, sәnәt vә siyasәt alәmindә, yeni Türkiyәnin qurulması uğrunda mübarizәdә çiyin­-çiyinә addımladığı bir sıra görkәmli şәxsiyyәtlәrin portretlәri yaradılıb. Müәllifin ad çәkmәdәn son dәrәcә sәciyyәvi cizgilәrlә rәsm etdiyi bu portretlәr özlәrinin, elәcә dә Әhmәd Ağaoğlunun hәyatının, mübarizә vә ideallarının bir sıra xüsusiyyәt vә keyfiyyәtlәrini aşkara çıxarır. Kitab 1998-ci ildə İstanbulda "İletişim Yayıncılık" nəşriyyatı tərəfindən, 2016-cı ildə isə Bakıda Qanun Nəşriyyatı tərəfindən çap edilib.[64]

Kitab, 2018-ci ildə tarix elmləri doktoru, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün tədqiqatçısı, Azərbaycan xalqının milli məfkurəsinin formalaşması məsələləri ilə bağlı bir neçə monoqrafiyanın müəllifi olan Aydın Balayev tərəfindən yazılan bu əsər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi münasibətilə nəşr edilib. Müəllif əsərdə qeyri-adi istedada malik bu şəxsiyyət barədə bioqrafik məlumatları, sadalamaqla kifayətlənməyərək, həmçinin geniş sənədli materiallara əsaslanaraq Əhməd bəy Ağaoğlunun ictimai-siyasi baxışlarının təkamülünü konkret zaman və məkan kontekstində izah edib. Kitab rus dilindədir və tarixçilər, etnoloqlar, politoloqlar, eləcə də milli tariximizlə maraqlananlar üçün nəzərdə tutulub.[65]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Əbdülhüseyn Ənbiya oğlu XX əsrin 100 görkəmli azərbaycanlısı. — Bakı: Sumqayıt nəşriyyatı, 2002. — Səhifələrin sayı:  237. — Səh.: 10.
  2. Yusif Vəzir Çəmənzəminli Yusif Vəzir Çəmənzəminli əsərləri üç cilddə.. — Bakı: Avrasiya Press, 2005. — III  cild. — Səhifələrin sayı:  440. — Səh.: 394. — ISBN 9952-421-07-7.
  3. Fahri Sakal Ağaoğlu Ahmet Bey’in Demokrasi Anlayışı. — Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Mart 1996.
  4. Yusif bəy Akçuralı Türkçülüyün tarixi. — Bakı, 2006. — Səhifələrin sayı:  144. — Səh.: 112.
  5. Səməd Ağaoğlu Babamdan Hatıralar. — Ankara: Zerbamat nəşriyyat evi, 1940. — Səh.: 152-158.
  6. Səməd Ağaoğlu Babamdan Hatıralar. — Ankara: Zerbamat nəşriyyat evi, 1940. — Səh.: 68.
  7. Səməd Ağaoğlu Babamdan Hatıralar. — Ankara: Zerbamat nəşriyyat evi, 1940. — Səh.: 70.
  8. 8,0 8,1 Yusif bəy Akçuralı Türkçülüyün tarixi. — Bakı, 2006. — Səhifələrin sayı:  144. — Səh.: 114.
  9. Səməd Ağaoğlu "Babamdan Hatıralar". — Ankara: Zerbamat nəşriyyat evi, 1940. — Səh.: 91-93.
  10. Əli Heydər Bayat "Hüseyinzade Ali Bey". — Ankara: Atatürk Kültür Merkezi yayınları, 1998. — Səhifələrin sayı:  410. — ISBN 975161029X.
  11. Dilqəm Əhməd Şuşa, Peterburq və Paris xatirələri. — Bakı: Çapar yayınları, 2019. — Səhifələrin sayı:  124. — Səh.: 69. — ISBN 978-9952-8356-4-9.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Xaləddin Sofiyev. Şərq-Qərb mədəniyyətləri və Əhməd bəy Ağaoğlu. Bakı: Ocaq, 2004, 240 səh.
  13. Hüseyn Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2014. - səh. 284.
  14. Aydın Balayev Мамед Эмин Расулзаде (1884–1955). — Moskva: Flinta nəşriyyatl, 2009. — Səhifələrin sayı:  288. — Səh.: 109. — ISBN 978-5-9765-0785-2.
  15. Aydın Balayev Мамед Эмин Расулзаде Политический Портрет. — Bakı: KitabKlubu.org, 2014. — Səhifələrin sayı:  504. — Səh.: 110. — ISBN 978-9952-824-57-5.
  16. Akdes Nimet Kurat Türkiye ve Rusya. — Kültür Bakanlığı yayınları, 1990. — Səhifələrin sayı:  713. — Səh.: 531. — ISBN 975 - 17 - 0703 - X.
  17. Aydın Balayev Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu. — Bakı: “TEAS-Press” Nəşriyyat evi, 2018. — Səhifələrin sayı:  508. — Səh.: 338. — ISBN 9789952310467.
  18. Vilayət Quliyev Ağaoğlular. — Bakı: Ozan nəşriyyatı, 1997. — Səhifələrin sayı:  236. — Səh.: 35.
  19. "Meclis-i Mebusan 5. dönem mebusları listesi" (türk. ). ipfs.io. Arxivləşdirilib: [1] saytından 12 aprel 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190412133052/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/Meclis-i_Mebusan_5._d%C3%B6nem_mebuslar%C4%B1_listesi.html.
  20. "Parlament və onun tərkibi". 2004. Arxivləşdirilib: [2] saytından 12 aprel 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190412133314/http://axc.preslib.az/az/page/37qDR6EQxG.
  21. Azərbayсan Xalq Cumhuriyyəti (1918-1920). Parlament (Stenoqrafik hesabatlar). — Bakı: Azərbaycan, 1998. — I  cild. — Səhifələrin sayı:  976. — Səh.: 94-95.
  22. Vilayət Quliyev Azərbaycan Paris Sülh Konfransında (1918-1920). — Bakı: Ozan, 2008. — Səhifələrin sayı:  244. — Səh.: 6. — ISBN 5-9986-6864-4.
  23. Vilayət Quliyev Parisə əzablı yol. — Bakı: AMEA Xəbərləri (ictimai elmlər seriyası), 2018. — Səh.: 193.
  24. Əhməd bəy Ağaoğlu Mütareke Ve Sürgün Hatıraları. — İstanbul: Doğu kitab evi, 2010. — Səhifələrin sayı:  163. — Səh.: 47-48. — ISBN 6056115486.
  25. Cəmil Həsənli Русская революция и Азербайджан: Трудный путь к независимости (1917–1920). — Moskva: Flinta, 2011. — Səhifələrin sayı:  664. — Səh.: 337-338. — ISBN 978-5-9765-0993-1.
  26. Əhməd bəy Ağaoğlu Mütareke Ve Sürgün Hatıraları. — İstanbul: Doğu kitab evi, 2010. — Səhifələrin sayı:  163. — Səh.: 50. — ISBN 6056115486.
  27. Aydın Balayev Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu. — “TEAS-Press” Nəşriyyat evi, 2018. — Səhifələrin sayı:  508. — Səh.: 363. — ISBN 9789952310467.
  28. Əlimərdan bəy Topçubaşov Paris Məktubları. — Bakı: Azərnəşr, 1998. — Səhifələrin sayı:  120. — Səh.: 21-22.
  29. Cəmil Həsənli Русская революция и Азербайджан: Трудный путь к независимости (1917–1920). — Moskva: Flinta, 2011. — Səhifələrin sayı:  664. — Səh.: 255. — ISBN 978-5-9765-0993-1.
  30. Əhməd bəy Ağaoğlu Mütareke Ve Sürgün Hatıraları. — İstanbul: Doğu kitab evi, 2010. — Səhifələrin sayı:  163. — Səh.: 50. — ISBN 6056115486.
  31. Səməd Ağaoğlu Hayat Bir Macera! Çocukluk ve Gençlik Hatıraları. — İstanbul: Kitap yayın evi, 2013. — Səhifələrin sayı:  172. — Səh.: 65. — ISBN 9758704044.
  32. Səməd Ağaoğlu Hayat Bir Macera! Çocukluk ve Gençlik Hatıraları. — İstanbul: Kitap yayın evi, 2013. — Səhifələrin sayı:  172. — Səh.: 69-70. — ISBN 9758704044.
  33. Əhməd bəy Ağaoğlu Mütareke Ve Sürgün Hatıraları. — İstanbul: Doğu kitab evi, 2010. — Səhifələrin sayı:  163. — Səh.: 84,90. — ISBN 6056115486.
  34. Mədinə Karahan (29 mart 2019). "Türk düşüncə və siyasət adamı - Əhməd bəy Ağaoğlu-150". 525.az. Arxivləşdirilib: [3] saytından 19 aprel 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190419150702/https://525.az/site/?name=xeberprint&kecid=1&news_id=117417.
  35. Sürəyya Ağaoğlu Bir Ömür Böyle Geçti. — İstanbul: Ağaoğlu yayın evi, 1984. — Səhifələrin sayı:  255.
  36. 36,0 36,1 Dilqəm Əhməd (7 dekabr 2015). "Qızı Əhməd bəy Ağaoğlu haqqında". dilqemehmed.wordpress.com. Arxivləşdirilib: [4] saytından 27 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190327141450/https://dilqemehmed.wordpress.com/2015/12/07/qizi-%C9%99hm%C9%99d-b%C9%99y-agaoglu-haqqinda/.
  37. Akif Aşırlı (24 yanvar 2017). "Əhməd bəy Ağaoğlunun dəfni - Araşdırma (III yazı)". sherg.az. Arxivləşdirilib: [5] saytından 27 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190327141753/http://www.sherg.az/site/id-25403/details.
  38. Akif Aşırlı (23 yanvar 2017). "Əhməd bəy Ağaoğlunun dəfni - araşdırma". sherg.az. Arxivləşdirilib: [6] saytından 27 mart 2019 tarixində. http://archive.fo/7dsd2.
  39. Akif Aşırlı (19 yanvar 2017). "Əhməd Ağaoğlunun dəfni - Akif Aşırlı yazır". sherg.az. Arxivləşdirilib: [7] saytından 27 mart 2019 tarixində. http://archive.is/gLEA0.
  40. 40,0 40,1 40,2 Qərənfil Dünyaminqızı (1 noyabr 2016). "Əhməd bəy Ağaoğlunu ram edən sevgi dolu böyük qadın". Kaspi qəzeti S. 15. Arxivləşdirilib: [8] saytından 28 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190328080647/http://www.anl.az/down/meqale/kaspi_az/2016/noyabr/512731.htm.
  41. 41,0 41,1 Səməd Ağaoğlu Babamdan Hatıralar. — Ankara: Zerbamat nəşriyyat evi, 1940. — Səh.: 25.
  42. Ülviyyə Tahirqızı (7 mart 2014). "Azərbaycanlı Sürəyya Ağaoğlu Türkiyənin hüquq aləmində məşhur idi". Xalq Cəbhəsi qəzeti. Arxivləşdirilib: [9] saytından 27 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190327072003/http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/mart/356833.htm.
  43. 43,0 43,1 43,2 "Türkiyədə iz qoyan azərbaycanlı bacılar". interpress.az. 24 yanvar 2016. Arxivləşdirilib: [10] saytından 21 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190321134305/https://www.interpress.az/29601-trkiyd-iz-qoyan-azrbaycanl-baclar.html.
  44. Aysel Abdullazadə (2 noyabr 2015). "Sürəyya Ağaoğlu". yazar.in. Arxivləşdirilib: [11] saytından 21 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/http://yazar.in/yazi_sureyya-agaoglu_4383.html.
  45. Dilqəm Əhməd (2015). "Tezer Taşkıran". Birlik. Arxivləşdirilib: [12] saytından 21 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/http://atxem.az/htdocs/atxemaz/home/atxem.az/az/html/Birlik%20dergisi/Jurnal-birlik-21.pdf.
  46. Dilqəm Əhməd (25 may 2015). "Tezer Ağaoğlu". dilqemehmed.wordpress.com. Arxivləşdirilib: [13] saytından 21 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/https://dilqemehmed.wordpress.com/2015/05/25/tezer-agaoglu/.
  47. "TBMM 7. dönem milletvekilleri listesi". İpfs.io. Arxivləşdirilib: [14] saytından 30 iyun 2018 tarixində. https://web.archive.org/web/20180630203826/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/TBMM_7._d%C3%B6nem_milletvekilleri_listesi.html.
  48. "TBMM 8. dönem milletvekilleri listesi". İpfs.io. Arxivləşdirilib: [15] saytından 30 iyun 2018 tarixində. https://web.archive.org/web/20180630204300/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/TBMM_8._d%C3%B6nem_milletvekilleri_listesi.html.
  49. "TBMM 9. dönem milletvekilleri listesi". İpfs.io. Arxivləşdirilib: [16] saytından 30 iyun 2018 tarixində. https://web.archive.org/web/20180630204421/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/TBMM_9._d%C3%B6nem_milletvekilleri_listesi.html.
  50. "Yaşam boyu sürən dostluq (Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd Ağaoğlu)". 525-ci qəzet. Arxivləşdirilib: [17] saytından 2 iyul 2018 tarixində. https://web.archive.org/web/20180701231109/https://525.az/site/?name=xeber&news_id=16632.
  51. "T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanları listesi" (türk. ). ipfs.io. 2016. Arxivləşdirilib: [18] saytından 22 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/T%C3%BCrkiye_%C3%A7al%C4%B1%C5%9Fma_ve_sosyal_g%C3%BCvenlik_bakanlar%C4%B1_listesi.html.
  52. "Türkiye bilim, sanayi ve teknoloji bakanları listesi" (türk. ). ipfs.io. 2016. Arxivləşdirilib: [19] saytından 22 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/T%C3%BCrkiye_bilim%2C_sanayi_ve_teknoloji_bakanlar%C4%B1_listesi.html.
  53. "Türkiye başbakan yardımcıları listesi" (türk. ). ipfs.io. 2016. Arxivləşdirilib: [20] saytından 22 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/https://ipfs.io/ipns/tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/T%C3%BCrkiye_ba%C5%9Fbakan_yard%C4%B1mc%C4%B1lar%C4%B1_listesi.html.
  54. "Yazıçı və dövlət xadimi Səməd Ağaoğlunun hekayələr və memuarları". azertag.az. 6 mart 2009. Arxivləşdirilib: [21] saytından 22 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/save/https://azertag.az/xeber/YAZICHI_VA_DOVLAT_XADIMI_SAMAD_AGAOGLUNUN_HEKAYALAR_VA_MEMUARLARI-435122.
  55. 55,0 55,1 55,2 Dilqəm Əhməd (8 fevral 2018). "Kərbəlayi Bahar mənə bu cür bir erməni tapdı...". teleqraf.com. Arxivləşdirilib: [22] saytından 19 aprel 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190419080102/https://teleqraf.com/news/toplum/164284.html.
  56. Dilqəm Əhməd Şuşa, Peterburq və Paris xatirələri. — Bakı: Çapar yayınları, 2019. — Səhifələrin sayı:  124. — Səh.: 27-28. — ISBN 978-9952-8356-4-9.
  57. Dilqəm Əhməd Şuşa, Peterburq və Paris xatirələri. — Bakı: Çapar yayınları, 2019. — Səhifələrin sayı:  124. — Səh.: 28, 31. — ISBN 978-9952-8356-4-9.
  58. Sürəyya Ağaoğlu Bir Ömür Böyle Geçti. — İstanbul: Ağaoğlu yayın evi, 1984. — Səhifələrin sayı:  255. — Səh.: 7.
  59. Əhməd Ağaoğlu İslamiyette Kadın. — Ankara: Birey Toplum Yayınları, 1985. — Səhifələrin sayı:  63.
  60. Əhməd Ağaoğlu Üç mədəniyyət. — İstanbul: Doğu Kitab evi, 2013. — Səh.: 13. — ISBN 978-605-5296-06-3.
  61. Əhməd Ağaoğlu İngiltərə və Hindistan. — İstanbul: Cumhuriyyet, 1929. — Səhifələrin sayı:  44.
  62. Əhməd Ağaoğlu Sərbəst insanlar ölkəsində. — İstanbul: Senayii Nefise Matbaası, 1930. — Səhifələrin sayı:  128.
  63. Əhməd bəy Ağaoğlu Devlet ve Fert. — İstanbul: Sanayiinefise Matbaası, 1933. — Səhifələrin sayı:  141.
  64. "Səməd Ağaoğlu – Atamın dostları". qanun.az. 2016. Arxivləşdirilib: [23] saytından 27 mart 2019 tarixində. http://archive.fo/3FGfd.
  65. "Патриарх Тюркизма Ахмед Бек Агаоглу azərb. Türkçülüyün patriarxı Əhməd bəy Ağaoğlu‎" (rus. ). teaspress.az. Arxivləşdirilib: [24] saytından 27 mart 2019 tarixində. https://web.archive.org/web/20190327133223/http://www.teaspress.az/book,270/lang,en/.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Əhməd bəy Ağaoğlu ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikikitabda Əhməd bəy Ağaoğlu ilə əlaqəli kitablar var.

Vikimənbədə Əhməd bəy Ağaoğlu ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda Əhməd bəy Ağaoğlu ilə əlaqəli məlumatlar var.

Kitabları[redaktə | əsas redaktə]

Video materiallar[redaktə | əsas redaktə]