Əhməd Bican Ərcilasun

Əhməd Bican Ərcilasun
Doğum tarixi	8 fevral 1943(1943-02-08) (83 yaş)
Doğum yeri	İzmir, Türkiyə
Elm sahələri	türkologiya, türk dili
Elmi dərəcəsi	fəlsəfə doktoru
Elmi adı	professor
İş yerləri	Qazi Universiteti, Atatürk Universiteti, Hacettepe Universiteti
Təhsili	İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsi[d]

Əhməd Bican Ərcilasun (8 fevral 1943, İzmir), türkiyəli dilçi alim, türkoloq və yazıçı.

Həyatı

8 fevral 1943-cü ildə İzmirdə anadan olmuşdur. Atası kiprli Mehmet bəy, anası isə Kastamonulu Cemilə xanımdır. İbtidai təhsilinə 1946-cı ildə Kiprin Famaqusta şəhərinin Böyükkonuk kəndində başlamış, daha sonra təhsilini İzmir Topaltı İbtidai Məktəbində davam etdirmişdir.

1955–1962-ci illərdə orta və tam orta təhsilini İzmir İmam-Xətib Liseyində başa vurmuş, daha sonra 1963-cü ildə fərq imtahanı verərək Edremit Liseyini də bitirmişdir. Həmin il İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Türk dili və ədəbiyyatı ixtisasına qəbul olunmuşdur. Təhsil aldığı müddətdə Ədəbiyyat fakültəsinin Türk dili və ədəbiyyatı bölməsində Əhməd Cəfəroğlu, Rəşid Rəhməti Arat, Ali Nihad Tarlan, Mehmet Kaplan, Faruk Kadri Timurtaş, Muharrem Ergin və Ömər Faruk Akün kimi tanınmış türkoloq alimlərdən dərs almışdır. Eyni zamanda Tarix bölməsində Zəki Vəlidi Toğan və İbrahim Kafesoğlunun İbrahim Kafesoğlunun mühazirələrini də dinləmiş, 1967-ci ildə Ümumi Türk Tarixi üzrə sertifikat alaraq universiteti bitirmişdir.

Ərcilasun əmək fəaliyyətinə universitetdə təhsil aldığı illərdə, 1965–1967-ci illərdə həmin universitetin Türk İqtisad Tarixi İnstitutunda professor Ömər Lütfi Barkanın yanında mütəxəssis kimi başlamışdır. Elə həmin il Atatürk Universitetinin Təbiət və Ədəbiyyat fakültəsinə assistent vəzifəsinə qəbul olunmuşdur. Elmi rəhbəri professor Səlahəddin Olcayın tövsiyəsi ilə Qars vilayətinin şivələrini müəyyən etmək məqsədilə dialektoloji materiallar toplamış (1969) və “Kars İli Ağızları -Ses Bilgisi-” adlı dissertasiyasını müdafiə edərək fəlsəfə doktoru (doktor) elmi dərəcəsini almışdır (1971). 1971-ci ildə Hacettepe Universitetinin Sosial və İnzibati Elmlər fakültəsinin Türk dili və ədəbiyyatı bölməsində müəllim vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1976-cı ilin iyun ayından 1977-ci ilin avqust ayınadək Amerika Birləşmiş Ştatlarının Sietl şəhərində yerləşən Vaşinqton Universitetində qonaq tədqiqatçı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1979-cu ildə “Kutadgu Bilig’de Fiil” adlı dissertasiyasını müdafiə edərək dosent elmi adını almışdır. Əhməd Bican Ərcilasun 1983–1985-ci illərdə Qazi Universitetinin Qazi Təhsil fakültəsinin Türk dili və ədəbiyyatı təhsili bölməsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1986-cı ildə Qazi Universitetinin Təbiət və Ədəbiyyat fakültəsinə professor təyin edilmiş və həmin fakültədə Türk dili və ədəbiyyatı bölməsini yaratmışdır. Sonralar, 1986–1991-ci illərdə Qazi Universitetinin Mətbuat və Yayım Ali Məktəbinin direktoru olmuşdur. 1991-ci ildə mədəniyyət naziri Namik Kamal Zeybəyin təşəbbüsü ilə hazırlanması nəzərdə tutulan "Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü"nü hazırlayan elmi heyətin sədri təyin edilmiş və bu səbəbdən direktor vəzifəsindən ayrılmışdır.

1992-ci ildə Qazi Universitetinin Təbiət və Ədəbiyyat fakültəsində Müasir Türk Ləhcələri və Ədəbiyyatları bölməsini təsis etmiş, həmin bölmənin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Növbəti il Ali Təhsil Şurasında Türk Dünyası üzrə müşavir vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir. Əhməd Bican Ərcilasun 1993-cü ildə müvəqqəti olaraq Türk Dil Qurumunun sədri vəzifəsinə təyin edilmiş, 1994-cü ildə isə bu vəzifəyə daimi əsaslarla təyin olunmuşdur. O, 2000-ci ildə öz xahişi ilə bu vəzifədən ayrılmışdır.

2001-ci ildə "Manas" Qırğızıstan-Türkiyə Universitetində qonaq professor kimi fəaliyyət göstərən Əhməd Bican Ərcilasun burada Türk dili və ədəbiyyatı bölməsinin müdiri, eyni zamanda Ədəbiyyat fakültəsinin dekan əvəzi vəzifələrini icra etmişdir. 15 dekabr 2002-ci ildə Aydınlıq Türkiyə Partiyasının sədri seçilmişdir. 2004-cü il yerli seçkilərindən sonra bu vəzifədən istefa verərək aktiv siyasətdən uzaqlaşmışdır. Ərcilasun 2002–2004-cü illərdə Qazi Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Türk dili və ədəbiyyatı bölməsinə qayıtmışdır. 2004–2005-ci tədris ilində isə Şimali Kipr Türk Respublikasında yerləşən Kiriniya Amerikan Universitetində bir il müddətində çalışmışdır.

2008-ci ildə Ziyat Akkoyunlu ilə birlikdə iyirmi il əvvəl başladıqları “Divanü Lüğat-it-Türk” əsərinin tərcüməsi üzərində işi yenidən davam etdirmiş və bu işi 2011-ci ildə başa çatdırmışlar. Əhməd Bican Ərcilasun Hacettepe Universitetində Yeni Türk Ədəbiyyatı professoru vəzifəsində çalışan Bilgə Ərcilasunla evlidir və iki övladı var. 2010-cu ildə Qazi Universitetindən təqaüdə çıxan Ərcilasun, uzun illərdin davam edən "Cümə axşamı seminarları"nı və magistrantlara dərslərini keçir.

Türk dili sahəsində mühüm elmi əsərlərə imza atmaqla yanaşı, Qazi Universitetində iki yeni bölmənin yaradılmasına nail olmuş, təsis etdiyi bu bölmələrdə çoxsaylı dəyərli türkoloq alimlərin yetişməsinə töhfə vermişdir. O, xüsusilə türk dilinin Qədim türk dili dövrü üzrə tanınmış mütəxəssisdir. Professor Əhməd Bican Ərcilasunun türk dili, ədəbiyyatı, müasir türk ləhcələri və şivələri sahələrinə dair çoxsaylı kitabları və elmi məqalələri vardır. 2016-cı ildə “Türk Kağanlığı və Türk Bengü Daşları” adlı əsərinə görə Ədəbiyyat, Sənət və Mədəniyyət Araşdırmaları Dərnəyi (ESKADER) tərəfindən tədqiqat sahəsi üzrə mükafata layiq görülmüşdür. 2013-cü ildə anadan olmasının 70 illiyi münasibətilə Türk Mədəniyyətini Araşdırma İnstitutu tərəfindən “Bengü Beläk: Ahmet Bican Ercilasun Armağanı” adlı yubiley kitabı nəşr edilmişdir. 2023-cü ildə isə 80 illik yubileyi münasibətilə Türk Dil Qurumu tərəfindən onun şərəfinə daha bir ərməğan kitabı çap olunmuşdur. Həmin ildə “Türk dünyası və türkologiya sahəsində apardığı elmi tədqiqatlar, yetişdirdiyi tələbələr və əsərləri ilə elm aləminə verdiyi töhfələrə görə” Qazaxıstan Beynəlxalq Türkologiya Mərkəzi və Beynəlxalq Qazax Dili Akademiyası tərəfindən mükafatlandırılmışdır. 2024-cü ildə Buğra Nəşriyyatı tərəfindən "Ses Bayrağımız Türkçenin Sancaktarı Ahmet Bican Ercilasun Kitabı" adlı kitab nəşr olunmuşdur. 3 may 2024-cü il tarixində Ahdə Vəfa Turan Birliyi Dərnəyi tərəfindən professor Əhməd Bican Ərcilasunun şərəfinə “Sayğı Gecəsi” tədbiri təşkil edilmişdir.

Müxtəlif qəzet və jurnallarda dərc olunmuş müsahibələri və çıxışları da mövcuddur. Bundan başqa, 1970-ci illərdən bu günədək Orta Doğu, Tərcüman, Yeni Sözcü, Yeni Düşüncə, Türk Eli və Ayyıldız kimi qəzetlərdə müntəzəm olaraq məqalələri dərc edilmişdir. Ərcilasun 2008-ci ildə Yeniçağ qəzetində həftəlik köşə yazıları yazmağa başlamış və hazırda da həmin qəzetdə yazılarını davam etdirir. 2011-ci ildən etibarən isə Millî Düşüncə Mərkəzi adlı internet portalında köşə yazarı kimi fəaliyyət göstərir. Onun üç romanı, çoxsaylı hekayələri və şeirləri də vardır. O, “Altaylar” adlı on iki seriyalı televiziya serialının elmi məsləhətçisi və ssenari müəllifi olmuşdur. Əhməd Bican Ərcilasun Türk Mədəniyyətini Araşdırma İnstitutunun, Türk Ocağının, Aydınlar Ocağının və Azərbaycan Mədəniyyət Dərnəyinin üzvüdür. Türk respublikalarını və ulu türk yurdlarını araşdırmaq, öyrənmək, sənədləşdirmək və görüntüləmək məqsədilə dəfələrlə bu ölkələrə səfərlər etmişdir. İngilis dilini və türk dillərinin (ləhcələrinin) bir çoxunu bilir.

Əsərləri

Roman

• Gülnar, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1998, 158 s.
• 2BA Beden Beyin Akımı, Akçağ Yayınları, 2006, 204 s.
• Türk'ün Kayıp Kitabı-Ulu Han Ata, Akçağ Yayınları, Ankara, 2016, 263 s.
• Bozkır Hikayeleri, Bilge Kültür Sanat, 2025, 112 s.
• Çağrı Candar: Altın Taç, Akçağ Yayınları, 2025, 70 s.

Bioqrafiya

• Atsız: Türkçülüğün Mistik Önderi, Panama Yayınları, 2018, 768 s.

Gəzinti yazısı

• Moğolistan ve Çin Günlüğü, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1991, 144 s.

Günlük

• Meseleler Defteri - Bir Bilim Adamının Zihin Yolculuğu -, Ötüken Neşriyat, 2025, 312 s.

Toplu

• Uygur Halk Masalları (Sekur Turan'la birlikte Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989.

Araşdırma

• Arpaçay Köylerinden Derlemeler, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1976 (Prof. Dr. Selâhattin Olcay ve Dr. Ensar Aslan'la birlikte), 398 s.
• Bugünkü Türk Alfabeleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1977, 1. Cilt: 8+249 s., 2. Cilt: 8+266 s.
• Kars İli Ağızları - Ses Bilgisi, Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara, 1983, VIII+386 s.
• Kutadgu Bilig Grameri: Fiil, Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara, 1984, XII+196 s.
• Dilde Birlik, Conk Yayınları, İstanbul, 1984, 160 s., ilâveli ikinci baskı, Ecdâd Yayınları, Ankara 1993, 262 s.
• Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, 2. baskı; Ankara 1989; 3. baskı: Ankara 1990; 4. baskı: Ankara 1993; 5. baskı: Ankara 1996, 6. baskı: Ankara 2024, XVII+301 s.
• Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri (ortak), YÖK Yayınları, Ankara, 1990, X+364 s.
• Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (ortak), Kültür Bakanlığı Yayınları, 1. Cilt: Kılavuz Kitap, Ankara, 1991, XIV+1183 s.; 2. Cilt: Dizin, Ankara, 1992, 502 s.
• Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yayınları, Ankara, 1993; 311 s., ilaveli ikinci baskı, Anka
• Türk Dili I-II-III-IV (Leylâ Karahan ile birlikte), Deniz Yayınevi, İstanbul, 1994-1996
• Türk Dili Tarihi / Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla, Akçağ Yayınları, Ankara, 2004; 488 s.
• Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri-I: Fiil - Basit Çekim (Editör), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2006, 802 s.
• Türk Lehçeleri Grameri (editör), Akçağ Yayınları, Ankara, 2007, 1.340 s.
• Tanzimat Edebiyatı (Tanzimat Gramerlerine Göre Tanzimat Döneminin Dili bölümü), Akçağ Yayınları, Ankara, 2011, 701 s.
• Kâşgarlı Mahmud - Dîvânu Lugâti't-Türk: Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin (Ziyat Akkoyunlu ile birlikte), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2014, 995 s.
• Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2016, 758 s.
• Bahaeddin Yediyıldız Armağanı (editör), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara, 2018, 380 s.
• Mitolojinin Elçisi Kama Abdulla Armağanı (editör), Türk Edebiyatı Vakfı, Ankara, 2020, 592 s.
• Divanu Lugati't-Türk'teki Şiirler ve Atasözleri, Bilge Kültür Sanat, Ankara, 2020, 224 s.
• Bengü İl Tuta Olurtaçı Sen: Köl Tigin-Bilge Kağan-Tonyukuk Anıtları, Dergâh Yayınları, Ankara, 2021, 269 s.
• Türk Dilinde Çekirdek Ekler, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2022, 95 s.
• Kaynaklarda Türk ve Türkçe, Bilge Kültür Sanat, Ankara, 2022, 160 s.
• Kara Kam Türk Bitig (Türk Destanı), Ötüken Neşriyat, Ankara, 2022, 332 s.
• Nehir Destan Oğuzname (Oguz Bitig), Dergah Yayınları, Ankara, 2022, 696 s.
• Türk Dili Temel Kitabı: Herkes İçin Türk Dili, Bilge Kültür Sanat, Ankara, 2023, 176 s.
• Köklere Doğru (Türk Dilinin Dokuz Bin Yıllık Macerası), Ötüken Neşriyat, Ankara, 2023, 278 s.
• Kaşgarlı Mahmut ve Divanu Lugati't Türk, Bilge Kültür Sanat, 2025, 120 s.
• Herkes İçin Çağdaş Türk Lehçeleri Türk Açar (Türk Lehçeleri Açarı) (editör), Akçağ Yayınları, 2025, 1042 s.
• Atsız Yazıları, Bilge Kültür Sanat, 2026, 248 s.

Məqalə

• Batı Türkçesi'nin Doğuşu
• Tarihten Geleceğe Türk Dili
• Yirmi Birinci Yüzyıla Girerken Milli Kimlik Oluşturmada Dilin Önemi
• Türk Dil Kurumu ve Dil Konusunda Tartışmalar
• Dede Korkut Mirası
• Resimlerle Uyarı
• Tarihi Akışı İçinde ve Cumhuriyet Döneminde Türk Dili
• Atatürk ve Dil
• Kazakçanın Lâtin Alfabesiyle Yazılması Konusunda Düşünceler
• Ağız Çalışmalarına Toplu Bir Bakış
• Bir Kişi Yañılsar Oguşı Bodunı Bişükiñe Tegi Kıdmaz Ermiş (KT, G, 6 = BK, K, 4) İbaresi Üzerine
• Köl Tigin Yazıtı Bir Nutuk Metni midir?
• L, N, R'den Sonra Niçin T?
• Some Remarks on the Oğuz Kağan Epic [=Oğuz Kağan Destanı Üzerine Bazı Düşünceler]
• Türk Dilinde Ek-Ses İlişkisi
• Zikredilen Şahıslara Dayanılarak Dede Korkut Boylarının Kronolojik Sıralanması
• Dîvânü Lügati't-Türk ve Uygurlar
• Oğuz Kağan Destanı Üzerine Bazı Düşünceler
• Oğuz-Türkmen Dil Kaynakları
• Türk Dünyası Dil ve Edebiyatı Üzerine Türkiye'deki Çalışmalar
• Türkiye Türkçesinde Yardımcı Ses
• Türkçede Benzerlik Bildiren +m Morfemi
• La Enklitiği ve Türkçede Bir "Pekiştirme Enklitiği" Teorisi
• Gülensoy, Tuncer Köken Bilgisi Sözlüğü
• Dede Korkut Kitabı İle Oğuz Destanı Arasındaki Münasebetler
• Alp Er Tunga'ya Ait Bazı Sözler
• Türk Dünyasının Entegrasyonunda Dilin Rolü
• Deli Dumrul ile Kazakların Korkut Atası Arasında Bir Mukayese
• "Kat" Kelimesinin Coğrafi ve Semantik Yolculuğu Üzerine
• Salur Kazan Kimdir?
• Muallim Cevdet ve Oğuzname
• Türk Kültürüne Eleştiri
• Türkçenin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri
• Türk Dili Araştırmalarının Bugünkü Durumu ve Sorunlar
• Başlangıcından XIII. Yüzyıla Kadar Türk Nazım ve Nesri
• Makaleler Dil Destan Tarih Edebiyat (Yayına hazırlayan: Ekrem Arıkoğlu), Akçağ Yayınları, Ankara, 2007, 751 s.
• Türkçülük Yazıları, Bilge Kültür Sanat, Ankara, 2020, 256 s.
• Türklük Bilimi Yazıları, Bilge Kültür Sanat, Ankara, 2020, 240 s.
• Makaleleler Dil Destan Tarih 2 (Yayına hazırlayan: Ekrem Arıkoğlu), Akçağ Yayınları, Ankara, 2021, 834 s.
• Kaynama (Misak Yazıları), Ötüken Neşriyat, Ankara, 2023, 440 s.

İstinadlar

Ümumi

• www.turkiyat.selcuk.edu.tr (PDF) http://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s13/hayati.pdf.
• http://w3.gazi.edu.tr/~bican/.
• Ercilasun, Ahmet Bican, Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları, Dergah Yayınları, İstanbul, 2016, s.4
• dunyabulteni.net http://www.dunyabulteni.net/haberler/389452/eskader-odulleri-aciklandi.

Xarici keçidlər

• Ercilasun'un Millî Düşünce Merkezi'nde yapmış olduğu konuşmaların videoları Arxivləşdirilib 2015-10-05 at the Wayback Machine