Əkbər xan Naxçıvanski

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
ƏKBƏR XAN NAXÇIVANSKİ
Əkbər xan Naxçıvanski.jpg
Doğum tarixi 1873(1873-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Naxçıvan
Vəfat tarixi 1961(1961-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Naxçıvan

Əkbər xan Naxçıvanski məmur, Naxçıvan şəhər dumasının rəisi, mücahid.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əkbər Xan Naxçıvanski

Əkbər xan Əmanulla xan oğlu 1873-cü ildə Naxçıvan şəhərində doğulmuşdu. Onun anası Xanbikə xanım (Fatmabikə) knyaz, general-mayor Xasay xan Usmiyevin və "Xan qızı" kimi tanınan şairə Xurşudbanu Natəvanın qızı idi. Ona görə də Əkbər xanın uşaqlığı Şuşa şəhərində, nənəsinin malikanəsində keçmişdir. Özünün yazdığına görə, on yaşınadək Şuşada yaşayıb. Rus dilini yaxşı öyrənmək üçün nənəsi onu Şuşanın barışdırıcı hakimi Lunyakinin evində yerləşdirmişdi. Əkbər xan fransız, rus, fars və türk dillərini mükəmməl bilirdi. Sonralar şairə nənəsi onu Tiflisə aparır ki, təhsilini davam etdirsin. Əkbər xan orada real məktəbdə oxumuşdur. 1886-cı ildə Vladiqafqazdan Naxçıvana dönən valideynləri Əkbər xanı da öz yanlarına gətirirlər. Atası polkovnik Əmanulla xan (1845-1891) vəfat etdikdən sonra Xanbikə xanım 1891-ci ildən sonra Gəncədə yaşayan naxçıvanlı tacir, yazıçı Mirzə Cəlilin yaxın dostu Kərbəlayi Cabbar Hacı Ələsgərov ilə ailə qurur. Ona görə də evdəki bacı-qardaşlarının qayğısını Əkbər xan özü çəkməyə məcbur olur və təhsilini davam etdirə bilmir. Yeri gəlmişkən, Əkbər xanın ata-anası şeir, sənət vurğunu olmuşlar. Naxçıvanda o dövrün ən tanınmış pedaqoqlarından sayılan Məmmədtağı Sidqi bu ailənin ən yaxın dostlarından biri olmuşdur. O, Əmanulla xanın oğlu Kamran xanın toyu münasibətilə xüsusi mənzum təbriknamə də yazmışdır:

Əkbər Xan Naxçıvanski pic 2

Naxçıvanda yaşayan Əkbər xan 1905-ci ildə erməni-müsəlman toqquşmasından sonra barışdırıcı komissiyanın üzvü olmuşdur. Onun böyük qardaşı Bəhram xan Naxçıvanski Naxçıvan şəhərinin starostası (başçısı) işlədiyi vaxt Əkbər xan da bu idarədə məmur kimi fəaliyyət göstərir. 1910-1913- cü illərdə Əkbər xan Naxçıvan şəhərinin başçısı vəzifəsində çalışmışdır. 1916-cı ildə İrəvan qəza idarəsində 2-ci sahənin polis pristavı vəzifəsində işləyən Əkbər xan İrəvan quberniyasının ən varlı adamlarından biri idi. 1912-1915-ci illərdəki məlumata əsasən Naxçıvanİrəvan sahibkarlarının ən varlısı sayılırmış. Onun anasının Qarabağda atasından qalma miras kəndləri vardı. Əkbər xan Avropanın bir çox ölkələrinə səyahət edərək Qərb həyat tərzi ilə yaxından tanış olmuşdur.

1916-cı ildən sonra Odessa-Naxçıvan arasında ticarət işləri ilə məşğul olmuşdur. Erməni daşnaklarının Naxçıvana hücumunu Odessada eşidən Əkbər xan 1919-cu ilin yazında Naxçıvana qayıtmış və həmyerliləri ilə birlikdə erməni quldur dəstələrinə qarşı mərdliklə vuruşmuşdur. O, uşaqlıqdan yaxşı güllə atmağı öyrənmişdi. Hətta sənədlərdə də onun mahir atıcı olduğu haqda məlumatlara rast gəlirik. Əkbər xan Andronikin və Njdenin qoşunlarına, quldur dəstələrinə qarşı vuruşan könüllü xalq dəstəsinin tərkibində ən yaxşı döyüşçü kimi ad qazanmışdır. XI Qızıl Ordu Naxçıvanı işğal etdikdən sonra heç bir yerə mühacirət etməyən Əkbər xanı həbs edib 19 gün təcridxanada saxlayırlar. Həbsdən azad etdikdən sonra İnqilab Komitəsi (Revkom) qərara alır ki, ondan bir mütəxəssis kimi istifadə etsin. Çünki təzə qurulan sovet hökumətinin buna böyük ehtiyacı vardı. Revkom öz işini müəyyən qədər qaydaya salan kimi onu yenidən təqib etməyə və sıxışdırmağa başlayır. 1925-ci ildə Əkbər xanın bütün torpaqları müsadirə olunur. Böyük bir ailəni dolandırmaq üçün 1925-ci ildə şəhər xəstəxanasında işə düzəlir. 1926-cı ildən isə xəstəxananın təsərrüfat müdiri vəzifəsində çalışır. Qızı Əxtər xanım deyirdi ki, o, həm də feldşer işləyirdi (Sonralar feldşerlik onu uzaq Arxangelsk meşələrində ölümdən qurtarır.).

Azərbaycan Baş Siyasi İdarəsinin göstərişi ilə 1926-cı ildə Əkbər xan işdən azad edilir. Artıq bu illərdə sağ qalan Naxçıvanskilər həbs olunur və sürgün edilirdi, bəzən əlüstü güllələnirdi. Əkbər xan bir müddət özünə iş axtarmalı olur. Çünki özünün uşaqlarından savayı hələ üstəlik ermənilər tərəfindən öldürülmüş qardaşı Kamran xanın da 3 uşağına köməklik göstərirdi. Ona Naxçıvan Kooperativlər İttifaqının anbardarı vəzifəsini təklif edirlər, çarəsizlikdən o, bununla razılaşır. Əslində bu təkliflə Siyasi İdarə Əkbər xana tələ qurmuşdu. Budur, Əkbər xanın ittiham olunması ilə bağlı istintaq protokolları saxlanılan 68 səhifəlik iş qarşımızdadır. İstintaq sorğu-suallarının başladığı tarix də yazılıb: 20 fevral 1929-cu il. İllərin saraltdığı bu kədərli səhifələrdə Əkbər xanın özü, ata-anası, qohumları və ailələri haqda rəsmi məlumatlar diqqətçəkəndir. Çünki bu məlumatlar bizə imkan verir ki, xarici ölkələrə mühacirət edən Naxçıvanskilərin və onların yaxın dostlarının izinə düşə bilək. Və burada ilk dəfə Əkbər xan anasının ikinci dəfə ailə qurmasını da açıqlayır. Bu arxiv sənədlərinin köməyilə Naxçıvanın çox vətənpərvər, həddən ziyadə savadlı və mədəni, həm də hamımızın çox sevdiyimiz şairə xan qızı Natəvanın böyüdüb tərbiyə etdiyi — Əkbər xanın ömür yolu.

Siyasi İdarə Əkbər xanı nüfuzdan salmaq üçün yalançı "verbovka" əməliyyatı qurur. Ona müəyyən miqdarda pul verib 1928-ci ilin yanvar ayında gizli olaraq İrana göndərirlər. Oradakı məlumatlardan aydın olur ki, çox təzyiqlər göstəriblər Əkbər xana. Ona tapşırıq vermişdilər ki, xaricə mühacirət edən Naxçıvanskilər haqqında (iş yerləri və ünvanları) məlumat toplasın. Əkbər xan qayıdandan sonra necə getməyini maraqlı bir dillə təsvir edir. Onu da deyək ki, Əkbər xan İranda Naxçıvanskilərin hamısı ilə görüşür, qardaşları ilə bir neçə gün birlikdə yaşayır. Ancaq Naxçıvanskilərə xəyanət etmir. Siyasi İdarənin tapşırığını yerinə yetirmir. Əkbər xan yaxşı bilirdi ki, onu, eləcə də ailəsini Naxçıvanda hansı aqibət gözləyir.

1928-ci il fevralın 9-da Naxçıvan MSSR-də Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən həbs edilərək Əkbər xan həbsxanaya salınır. Həmin ilin iyun ayında Bakıya aparılır və Azərbaycan Baş Siyasi İdarəsinin göstərişi ilə xüsusi təcridxanada saxlanılır. 1929- cu ilin 5 sentyabrında onu, mühacirətdə olan beynəlxalq burjuaziya – antisovet qruplaşmasına kömək etməkdə ittiham edirlər. Xalq Daxili İşlər Komissarlığının istintaqına əsasən onu 3 illiyə Sibirə sürgün etməyi qərara alan Azərbaycan Baş Siyasi İdarəsi təsdiq üçün Əkbər xanın işini Zaqafqaziya Baş Siyasi İdarəsinə göndərir. Tiflisdə işə təkrar baxan Zaqafqaziya Baş Siyasi İdarəsi 10 noyabr 1929-cu il tarixli qərarı ilə Sibir sürgününü Solovetsk konslagerinə göndərilmə ilə əvəz edir. Mərkəzi Siyasi İdarə isə həbs müddətini 5 ilə qədər artırır.

1930-cu il aprelin 8-də Əkbər xan uzaq Şimala, Siyasi İdarənin Şimal həbs düşərgəsinin yerləşdiyi Kotlas şəhərinə göndərilir. 1934-cü il fevralın 9-da həbs müddəti başa çatan Əkbər xanı bütün hüquqları əlindən alınmaqla bir qədər də şimala göndərirlər. Bundan sonra Əkbər xanın qəribə taleyi başlanır. Təxminən 10 il uzaq şimalda Paxomov adlı ölmüş əsgərin pasportunu götürərək yaşayıb. Onun feldşer olması həm Kotlasda, həm də şimalda Əkbər xanı ölümdən xilas edir. Çünki Kotlasdakı konslagerlər keçmiş SSRİ-də gedər-gəlməz yer idi. Orada insanları amansız üsullarla məhv edirdilər. Bir çox macəralardan sonra Əkbər xan 1940-cı ilin ortalarında qız nəvəsi, sürgündə yaşayan Ənvər xanım Nağdəliyevanın yanına gəlir. Onun bu illərini istedadlı tədqiqatçı Fərhad Nağdəliyev ətraflı araşdırıb. Əkbər xanın qızı Xanımcan xanımın övladları Özbəkistanın Sırdərya vilayətinin Paxta-Aral rayonunun Slavyanka kəndində yaşayırdılar. Nəhayət, Əkbər xan 1956-cı ildə Naxçıvana qayıda bilir. Naxçıvanda onun mənsub olduğu Naxçıvanskilərdən bir kişi qalmamışdı. O vaxtlar Xan məhəlləsinə yaxın yerdə yaşayanlar deyirdilər ki, Əkbər xanı hönkür-hönkür ağlayan gördük. Naxçıvanda onun 12 nəfərlik ailəsi tar-mar olmuşdu.

Əkbər xanın həyat yoldaşı Aqiyə xanım 1938-ci ildə vəfat etmişdi. Aqiyə xanım tam süvari generalı İsmayıl xanın oğlu Bəhman xan Naxçıvanskinin qızıdır. Aqiyə xanımın anası Çimnaz xanım isə general-mayor II Kalbəli xan Naxçıvanskinin qızıdır. Əkbər xanla Aqiyə xanımın nikahı 1892-ci ildə bağlanmışdı. Onların nikahından aşağıdakı övladları doğulmuşdur: Xanımcan xanım, Nuşerim xanım, Məhmə xanım, Zibəndə xanım, Seymur xan, İzzət xan, Sürəyya xanım, Həbib xan, Əxtər xanım, Reyhanat xanım, Tərlan xanım, Aman xan, İsgəndər xan (İsgəndər Maştafa). İsgəndər xanın anası Kənd Şahbuzdan olan Məşədi Nisə xanımdır. Qeyd edək ki, İsgəndər xanla onun övladlarının sayı 13-dür. Əkbər xan Naxçıvana yaxın olan Qaraçuq kəndində yaşayan qızı Reyhanatın və kürəkəni Bəhlul Əliyevin ailəsində 1961-ci ilədək yaşadı. Onun övladlarından olan 95 yaşlı Həbib xan Oğuzda bu yaxınlarda dünyasını dəyişdi, qızı Tərlan isə hazırda Kiyevdə yaşayır. Əkbər xanın Naxçıvanda, Bakıda, Moskvada, Daşkənddə, Amerikada, İranda və digər yerlərdə çoxlu nəvə-nəticələri yaşamaqdadır. Qəribə taleyi olan Əkbər xan Naxçıvanski 1961-ci ildə Qaraçuq kəndində vəfat etmişdir. Araz su dəryaçası tikilərkən onun məzarı Bulqan kəndinə köçürülmüşdür. Naxçıvanskilərdən Naxçıvanda uyuyan təkcə Əkbər xandır. Azadlıq və müstəqillik elə şirin və əzizdir ki, bəzən onun uğrunda bütöv bir nəsil özünü qurban verir. Naxçıvanskilər də məhz belə bir nəsildəndir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]