Ələsgər Məmmədov (şərqşünas)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ələsgər Məmmədov
Ələsgər Cəfər oğlu Məmmədov
Ələsgər Məmmədov (şərqşünas).jpg
Doğum tarixi: 10 oktyabr 1919(1919-10-10)
Doğum yeri: Bakı
Vəfatı: 29 yanvar 2000(2000-01-29)
Vəfat yeri: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan, Bakı
Vətəndaşlıq: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Elm sahəsi: Şərqşünas
Elmi dərəcəsi: Pedaqoji elmlər doktoru (1994)
Elmi vəzifəsi: Professor (1967)

Ələsgər Cəfər oğlu Məmmədov (10 oktyabr 1919, Bakı29 yanvar 2000, Bakı) — şərqşünas alim, pedaqoji elmlər doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, Azərbaycanda müasir ərəbşünaslığın banisi.(Qeyd: Rəsmi sənədlərdə alimin adı Əli Əsgər Məmmədov yazılmışdır).

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Ələsgər Məmmədov 10 oktyabr 1919-cu ildə Bakının Keşlə kəndində anadan olmuş, 5 yaşından ata və anasını itirmiş, əmisinin himayəsində yaşamışdır. 7 illik məktəbi bitirdikdən sonra N.Nərimanov adına Bakı Sənaye Texnikumuna (1933-1937) daxil olmuş, təqribən 14-15 yaşından etibarən müstəqil həyata başlamışdır. Sonralar Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun xarici dillər fakültəsinin alman dili şöbəsini (1937-1941), Moskva Hərbi Xarici Dillər İnstitutunun ərəb dili şöbəsini (1941-1944) bitirmişdir. [1]

Əmək fəaliyyətinə Bakı Xüsusi Hərbi Dəniz Məktəbində alman dilinin tədrisi ilə başlamış Ələsgər Məmmədov 1945-ci ilin fevralından 1947-ci ilin avqust ayınadək SSRİ Xarici İşlər Nazirliyində Yaxın Şərq Ölkələri şöbəsinin böyük referenti vəzifəsində çalışmışdır. İşlədiyi 2 il yarım ərzində Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin ələ keçirilmiş diplomatik sənədlərinin böyük bir qismini (30-dan artıq) alman dilindən rus dilinə tərcümə etmişdir. SSRİ Xarici İşlər Nazirliyinin xətti ilə 1945-ci ilin dekabr ayından 1946-cı ilin fevral ayınadək Nürnberq Beynəlxalq Hərbi Tribunalda alman dili tərcüməçisi kimi iştirak etmişdir. Ələsgər Məmmədov həmin prosesdə iştirak edən yeganə azərbaycanlı olmuşdur. [2]

Ələsgər Məmmədov həyatının bu dövrü haqqında bildirirdi ki, gənc mütəxəssis kimi alman dilindən imtahan verərkən, imtahanı qəbul edən məşhur alim, alman dili qrammatikasının müəllifi Qrabor-Passak ondan razı qalmış və Qrabor-Passakın məsləhəti ilə o, alman dili tərcüməçisi kimi Nürnberq beynəlxalq hərbi tribunalına göndərilmişdir.[3]

Qeyd etmək lazımdır ki, Nürnberq prosesində iştirak edərkən Ələsgər Məmmədovun 26 yaşı var idi. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının "Nürnberq mühakiməsi (1945)" məqaləsində Ələsgər Məmmədovun Nürnberq mühakiməsində Sovet nümayəndəliyi tərkibində alman dili tərcüməçisi kimi iştirak etməsi göstərilmişdir. [4]

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Ələsgər Məmmədov 1947-ci ilin avqust ayından Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsində çalışmışdır. O, 1947-1950 illərdə Universitetdə baş müəllim vəzifəsində işləmiş, 1948-1950 illərdə ərəb dili ixtisası üzrə aspiranturaya daxil olmuş, 1953-cü ildə filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. 1954-cü ildə dosent, 1967-ci ildə professor olan Ə.Məmmədov 1992-ci ildə əməkdar elm xadimi, 1994-cü ildə isə pedaqoji elmlər doktoru alimlik dərəcəsini almış və Azərbaycanda müdafiə etmədən doktorluq dərəcəsi alan ilk alim olmuşdur. Alimlərin dediyinə görə, onun yazdığı hər bir dərslik doktorluq dərəcəsi almaq üçün kifayət idi. [5]

Ələsgər Məmmədov 1957-ci ildə Azərbaycanda ərəbşünaslıq məktəbinin əsasını qoymuşdur. Bu məktəbin ilk tələbələrindən olan, AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Zakir Məmmədov tərtibçisi olduğu və tərcümələrin əksəriyyətini etdiyi "Şərq fəlsəfəsi (IX-XII əsrlər)" (Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı, 1999) kitabını professor Ələsgər Məmmədov tərəfindən əsası qoyulmuş Azərbaycan ərəbşünaslıq məktəbinin 40 illiyinə ithaf etmişdir.

Ə.Məmmədov Ərəb dili kafedrasını yaradaraq 29 il onun müdiri işləmişdir. O, Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində "Ərəb ölkələrinə veriliş" şöbəsinin yaradılmasının təşəbbüskarlarından biri və ilk redaktoru olmuş, "Dostluq" cəmiyyətinin yaranmasında yaxından iştirak etmişdir. [6]

Ə.Məmmədov ərəb və alman dillərindən başqa ingilis, fransız, fars dillərini də gözəl bilmişdir. [7] Ə.Məmmədov ərəb dilinin tədrisinə yenilik gətirməklə onu Avropa üsuluna uyğunlaşdırmış, ana dili ilə müqayisəli şəkildə hazırlamışdır. Bu qayda ilə tələbələr ərəb dilini tez mənimsəyir, 4-5 ilə mükəmməl öyrənə bilirlər. Məhz bununla əlaqədar Ə.Məmmədov "Ərəb dilinin açarını tapmışam" deyərdi. [8] Bir pedaqoq kimi Ələsgər Məmmədov əvəzsiz müəllim idi. O, dərs prosesində bu çətin dili öyrədərkən ciddi tələbkarlığı ilə yanaşı, incə yumoru ilə tələbələrində zehni yüngüllük yaradardı. Onun metodu bu gün də müəllim işləyən davamçıları üçün ənənə şəklini alıb. [9]

Ələsgər Məmmədovun 573 səhifədən ibarət ilk "Ərəb dili" dərsliyi Sovet İttifaqında 1958-ci ildə kütləvi tirajla (5000 nüsxə) buraxılmış, təkcə Azərbaycanda deyil, Tacikistan, Özbəkistan və başqa yerlərdə də istifadə edilmişdi. Alim ali məktəblərin I və II kurs Azərbaycan və rus bölmələrində oxuyan tələbələr üçün "Ərəb dili" və "Arabskiy yazık" dərslikləri, "Ərəb dilinin qısa kursu", İlahiyyat fakültəsinin tələbələri üçün "Ərəb dili" dərsliyi, II-XI siniflər üçün də dərsliklər yazmışdır. 1972-ci ildə I və II kurs Azərbaycan bölməsi üçün yazdığı "Ərəb dili" kitabı sifarişə əsasən 22 ölkəyə göndərilmişdir. 1980-ci ildə çapdan çıxmış I və II kurs rus bölməsi üçün "Arabskiy yazık" kitabı nəinki Azərbaycanda, həmçinin Moskva, Lvov, Kiyev, Daşkənd və digər şəhərlərin ali məktəblərində dərslik kimi istifadə edilir. [10]

Ə.Məmmədovun Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsi ərəb filologiyası şöbəsinin I və II kursları üçün olan "Ərəb dili" dərsliyi 2013-cü ildə çapdan çıxmışdır. [11]

Ə.Məmmədov orta və ali məktəblər üçün rus və Azərbaycan dillərində yazılmış 30-dan çox ərəb dili dərsliyinin müəllifidir. Orta əsr ərəbdilli mənbələrin tədqiqində onun məktəbinin nümayəndələrinin xidməti böyükdür.

Ələsgər Məmmədov məktəbinin nümayəndələri ərəb ölkələrində tərcüməçi kimi də fəaliyyət göstərirlər. Alim özü bu barədə müsahibələrinin birində bildirirdi ki, tələbələrimin əksəriyyəti İraq, Suriya, Sudan, İordaniya, Küveyt, Yəmən, Ədən, Misir, Liviya, TunisƏlcəzairdə tərcüməçi və diplomat işləyirlər. [12] Misir, İraq, İordaniya və başqa ərəb ölkələrinin bir sıra qəzet və jurnallarında Ə.Məmmədov haqqında geniş materiallar verilmişdir.[13]

Ə.Məmmədov Azərbaycanın ərəb ölkələri ilə əlaqələrinin möhkəmlənməsində də iştirak etmişdir. Alim müsahibələrində bu barədə qeyd etmişdir: "Mən dəfələrlə İraq, Misir və Suriyada rəsmi nümayəndə heyətinin tərkibində olmuşam. 1963-cü ilin mart ayında isə Misirdə sovet maarif işçilərinin nümayəndə heyətinin sədri kimi getmişdim". [14]

Ələsgər Məmmədovu "Azərbaycan ərəbşünaslıq elminin banisi, patriarxı" adlandıran ərəbşünas alim Nəriman Qasımoğlu yazırdı ki, əgər Türkiyədə ərəbcəni 10-15 ilə mükəmməl öyrənmək mümkündürsə, Bakıda Ələsgər müəllimin üslubu ilə bu, 4-5 il müddətində başa gələ bilir. [15]

Bir çox ölkələr üçün ərəbşünas kadrların hazırlanması işində də Ələsgər Məmmədovun xidməti böyükdür. Alim 1990-ci ildə verdiyi müsahibəsində bu məsələyə toxunarkən yazırdı ki, vaxtilə öz milli mütəxəssisi olmayan Azərbaycanda indi Bolqarıstan, ADR, Macarıstan, Vyetnam, Laos, Monqolustan və Kuba üçün ərəbşünas kadrlar hazırlanır. [16]

1 dekabr 1999-cu ildə Bakı Dövlət Universitetində Azərbaycanda müasir ərəbşünaslığın banisi Ələsgər Məmmədovun anadan olmasının 80, elmi-pedaqoji fəaliyyətinin 60 illiyinə həsr edilmiş elmi sessiya keçirilmişdir.

Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkətinin "Aztelefilm" Yaradıcılıq Birliyi tərəfindən Ələsgər Məmmədovun həyatından bəhs edən "Ömürdən qalan izlər" adlı tammetrajlı film çəkilmişdir.

Xidmətləri ilə Müəllimlərin müəllimi kimi yüksək bir ad qazanmış Ələsgər Məmmədovun həyat və fəaliyyəti haqqında həmkarları, tələbələri, ümumiyyətlə, onun yaradıcılığını qiymətləndirənlər tərəfindən çoxlu sayda məqalələr yazılmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Görkəmli şərqşünas-alim Əli Əsgər Məmmədovun xatirəsinə. Bakı Universitetinin Xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. № 2. 2002
  2. Görkəmli şərqşünas-alim Əli Əsgər Məmmədovun xatirəsinə. Bakı Universitetinin Xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. № 2. 2002
  3. Ərəbşünas alim. Rizvan Cümşüdoğlunun Ələsgər Məmmədovla müsahibəsi. "Azərbaycan" qəzeti, 4 may 1990-cı il
  4. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. VII cild. Bakı, 1983
  5. Görkəmli şərqşünas-alim Əli Əsgər Məmmədovun xatirəsinə. Bakı Universitetinin Xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. № 2. 2002
  6. Vasim Məmmədəliyev, Elxan Əzizov. Görkəmli ərəbşünas. "Azərbaycan müəllimi" qəzeti, 8 dekabr 1989-cu il
  7. Zülfüqar Şahsevənli. Böyük alim, bənzərsiz ziyalı. "Günay" qəzeti, 10 oktyabr 2000-ci il
  8. Görkəmli şərqşünas-alim Əli Əsgər Məmmədovun xatirəsinə. Bakı Universitetinin Xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. № 2. 2002
  9. Ülkər Zakirqızı (Məmmədova). Azərbaycan ərəbşünaslığının nur mənbəyi. "525-ci qəzet", 16 aprel 2009-cu il
  10. Görkəmli şərqşünas-alim Əli Əsgər Məmmədovun xatirəsinə. Bakı Universitetinin Xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. № 2. 2002
  11. Əli Əsgər Məmmədovun “Ərəb dili” dərsliyi yenidən nəfis tərtibatda çapdan çıxmışdır
  12. Ərəbşünas alim. Rizvan Cümşüdoğlunun Ələsgər Məmmədovla müsahibəsi. "Azərbaycan" qəzeti, 4 may 1990-cı il
  13. Ərəbşünas alim. Rizvan Cümşüdoğlunun Ələsgər Məmmədovla müsahibəsi. "Azərbaycan" qəzeti, 4 may 1990-cı il
  14. Ərəbşünas alim. Rizvan Cümşüdoğlunun Ələsgər Məmmədovla müsahibəsi. "Azərbaycan" qəzeti, 4 may 1990-cı il
  15. Nəriman Qasımoğlu. Şəhid Ələsgər Məmmədov. "Azadlıq" qəzeti, 1 fevral 2000-ci i
  16. Ərəbşünas alim. Rizvan Cümşüdoğlunun Ələsgər Məmmədovla müsahibəsi. "Azərbaycan" qəzeti, 4 may 1990-cı il