Əl-Haris ibn Süreyc
| Əl-Haris ibn Süreyc | |
|---|---|
| ərəb. الحارث بن سريج | |
| Doğum tarixi | VII əsr |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | mart 746 |
| Vəfat yeri | |
| Fəaliyyəti | hərbi lider[d] |
Əl-Haris ibn Süreyc ibn Yezid ət-Təmimi (ərəb. الحارث بن سريج; VII əsr, Bəsrə – mart 746, Mərv) — Xorasanda Əməvilərə qarşı üsyan qaldırmış Murciə lideri, Təmim qəbiləsinə mənsub[1] Əməvi sərkərdəsi.[2]
Həyatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Həyatı haqqındakı məlumatlar 728-ci ildən başlayır.[3] Bu tarixdə üsyan qaldırmış xalqların çıxışlarını yatırmaq üçün Xorasana göndərilmiş Əməvi qüvvələrinə komandanlıq etmiş, Ceyhun çayı sahildə Əməvi ordusunun susuz qalmasının qarşısını almışdır. Həmçinin Buxaraya və Xarəzmə göndərilmiş Əməvi qüvvələrinə də komandanlıq etmişdir.
Daha sonra Əməvilərin İslamı qəbul etmiş yerli xalqlardan cizyə almasına və ərəb olmayanlara qarşı pis münasibətin göstərilməsinə qarşı çıxaraq insanların haqlarını qorumaq məqsədilə hərəkətə keçmiş, Murciəliyin Xorasandakı ən güclü liderlərindən birinə çevrilmişdir. İlk dəfə Mərvdə üsyan qaldıran əl-Haris ibn Süreyc, yerli xalqların da dəstəyi ilə Əməvilərin Bəlx, Mərvər-Ruz[4] və Heratdakı valilərini məğlub edərək bütün Toxaristanı nəzarətə götürmüşdür. O, bölgədəki Əzd, Təmim, Bəkr qəbilələrinin, türklərin və eləcə də Cövzcan, Fəryab[3] və Taliqan[3] əhalisinin də dəstəyini qazanaraq Əməvilərin Mərv valisi Asim ibn Abdullah əl-Hilalinin üzərinə hücuma keçmiş, lakin ondan gözlənilməz məğlubiyyət almışdır. Bu məğlubiyyət nəticəsində Bərk qəbiləsi tərəf dəyişdirərək Asim ibn Abdullah əl-Hilalinin tərəfinə keçmişdir. Sonra yenidən Asim ibn Abdullah əl-Hilalinin üzərinə hücuma keçən əl-Haris ibn Süreyc yenə məğlubiyyətlə üzləşmiş, lakin bir müddətdən sonra Tirmiz şəhərini mühasirəyə almışdır. Bu müddətdə də Asim ibn Abdullah əl-Hilali vəzifədən azad edilərək yerinə Əsəd ibn Abdullah əl-Qəsri təyin edilmişdir.
Əsəd ibn Abdullah əl-Qəsri vali təyin edilməsindən sonra əl-Haris ibn Süreycin üzərinə yürüş etmiş, Mavəraünnəhrə keçərək onu məğlub etmiş və əlindəki şəhərləri geri qaytarmışdır. Bu da onun ordusundakı əsgərlərin üsyan qaldırmasına səbəb olmuş, əl-Haris ibn Süreyc azsaylı tərəfdarları ilə birlikdə Toxaristandakı Təbuşkan qalasına sığınmışdır. Əsəd ibn Abdullah əl-Qəsri, Əzd qəbiləsinə mənsub olan Cüdey ibn Əli əl-Kirmanini onun üzərinə göndərmiş, adamları əl-Haris ibn Süreycə təslim olması üçün təzyiq göstərsələr də, o bunu qəbul etməmişdir. Sığındığı Təbuşkan qalasından qovulan əl-Haris ibn Süreyc Şərqi Toxaristana gedərək Türgiş xaqanı Su-lu ilə görüşmüşdür. Hələ İslamı qəbul etməmiş türklərlə əməkdaşlıq edərək onların dəstəyi ilə Mərvərruz bölgəsini hakimiyyəti altına almışdır. O, həmçinin Amul hakimi Xalid ibn Abdullah əl-Hucrini də öz tərəfinə çəkməyi bacarmışdır.[2]
Bu vaxt vəfat edən Əsəd ibn Abdullah əl-Qəsrinin yerinə Nəsr ibn Səyyar Xorasan valisi təyin edilmişdir (120/738).[1] Bölgədə Cüdey ibn Əli əl-Kirmani təhlükəsi yaranmağa başlayınca vali Nəsr ibn Səyyar onun bu gücünü qırmaq məqsədilə (III Yezidin də icazəsi ilə) uzun müddətdir Samirrada yaşayan əl-Haris ibn Süreycə aman vermiş və onu Mərvə dəvət etmişdir. Əl-Haris ibn Süreyc Nəsr ibn Səyyarın dəvətini müəyyən şərtlərlə qəbul edərək Mərvə qayıtmış (127[4]/745), lakin bir müddətdən sonra onların münasibətləri pozulmuşdur. Baş verən döyüşdə məğlub olan əl-Haris ibn Süreyc, Cüdey ibn Əli əl-Kirmani ilə razılaşaraq Nəsr ibn Səyyarın üzərinə hücuma keçmişdir. Nəticə də məğlub olan Nəsr ibn Səyyar Mərvi tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır.
Mərv şəhərini ələ keçirən əl-Haris ibn Süreyc ilə Cüdey ibn Əli əl-Kirmaninin ittifaqı uzun çəkməmiş, əl-Haris ibn Süreycin ordusundakı əzdlilərlə ilə Cüdey ibn Əli əl-Kirmaninin ordusundakı təmimlilər, Nəsr ibn Səyyarın əmri altındakı soydaşları ilə vuruşduqlarına peşman olaraq ordudan ayrılmışlar. Bu iki ordudan ayrılanlar Bişr ibn Cürmuzun rəhbərliyi altında toplanmışlar. Bu hadisədən sonra əl-Haris ibn Süreyc, Cüdey ibn Əli əl-Kirmani ilə etdiyi ittifaqı pozaraq Bişr ibn Cürmuzun tərəfinə keçmiş və münaqişə döyüşlə nəticələnmişdi. Bu döyüşdə əl-Haris ibn Süreyc, Cüdey ibn Əli əl-Kirmaniyə qarşı məğlub olaraq öldürülmüşdür (128[4]/746).[2]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 Hawting, G. R. "Emevi halifeliğinin yıkılışı" (PDF). Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi. 13 (2). 2013: 243–258.
- 1 2 3 Özkuyumcu, N. "Haris b. Süreyc". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1997. 18 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2026.
- 1 2 3 Dalkılıç, Mehmet. Hâris Bin Süreyc Hareketi (türk). 2012. 128–137.
- 1 2 3 "الحارث بن سريج التميمي (Əl-Haris ibn Süreyc ət-Təmimi)". tarajm.com. 18 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 may 2026.