Əlimərdan xan Bəxtiyari

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Əlimərdan xan BəxtiyariBəxtiyari elinin Həftiləng oymağının başçısı,

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əlimurad xan Bəxtiyari 1736-cı ildə Nadir şah Qırxlı-Avşara qarşı üsyan qaldırdı. Üsyanın əsas iştirakçıları Bəxtiyar əşirətinin Həftləng tayfası əhalisi idi.

Nadir şahın diqqətini cəlb edən və təşvişinə səbəb olan digər məsələ isə Əlimuradın rəhbərliyi altında bəxtiyari tayfasının dövlətə qarşı qiyam qaldırması idi. Nadirin bütün Səfəvi hüdudlarını bərpa etməyə, hətta fatehlik yürüşləri fikrinə düşdüyü bir vaxtda Əlimuradın itaətsizlik etməsi, dövlətə tabeçilikdən çıxması şübhəsiz ki, Nadir şahı razı sala bilməzdi. Xüsusilə, Qəndəhara doğru səfərə hazırlaşdığı bir vaxtda belə bir hadisəni diqqətdən kənarda qoya bilməzdi. Mənbələrdə Əlimurad kifayət qədər cavan və istedadlı bir hərbçi kimi təsvir olunur. O, könüllü şəkildə Nadirə qoşulub onun hərbi yürüşlərində iştirak edirdi. Mövcud olan məlumata görə, Nadir onu onbaşı vəzifəsinə və onunla oxşar səviyyədə olan digərlərini isə daha yüksək vəzifələrə təyin etmişdi. Əlimurad bundan qəzəblənmiş və həmin vaxtdan da onun qəlbində Nadirə qarşı ədavət toxumu cücərməyə başlamışdı. Osmanlı sərkərdəsi Abdulla paşanın Azərbaycana və İrəvan istiqamətinə hərəkəti zamanı Əlimurad özünü onun xəzinəsinə yetirb xeyli vəsait ələ keçirə bildi. Əlimuradın icazəsiz olaraq belə bir iş görməsi onunla yüzbaşı arasında ixtilaflara səbəb oldu. Həmin ixtilaf Əlimuradın Nadir qoşunlarından uzaqlaşmasına bir təkan oldu və o belə də etdi. Amma Nadir qoşunlarını tərk etməzdən əvvəl o öz döyüşçü yoldaşları arasında təbliğat aparıb onları da ona qoşulmağa çağırdı. Əlimurad vəd edirdi ki, bəxtiyari dağlarına qayıdan kimi 20 minlik bir qoşun toplayacaq, İsfahana hücum edib oranı tutacaq. Onun bu təbliğatı müəyyən adamlar tərəfindən ciddi qarşılandı və mənbələrə görə o, Nadirin qoşununu 300-400 nəfərlik bir dəstə ilə tərk etdi ([1]).

Əlimurad öz yurduna yetişəndən sonra mənsub olduğu Çaharləng camaatını, habelə Həftləng camaatını və lurları öz ətrafına toplaya bildi. Nadirin Qafqaz yürüşü zamanı yaratdığı dəstə ilə Əlimurad ətraf məntəqələri soyub talan etməyə başladı. Nadir, Baba xan Çapuşinin rəhbərliyi altında ona qarşı bir dəstə göndərdi. Baba xan Çapuşi Əlimuradın dəstəsinə ağır zərbə vurdu. Qiyamçıların sərkərdəsi qaçmaqla canını ölümdən qurtara bildi. Güman edilirdi ki, bununla bəxtiyarilərin qiyamına son qoyulacaq. Amma belə olmadı. Münasib fürsət əldə edən kimi Əlimurad yenidən dəstə toplayıb Nadirə qarşı qiyam qaldırdı. Qafqaz yürüşünü hələ başa çatdırmamış Nadir bu dəfə onun üstünə avşar sərkərdələri olan Sultanəli bəy və Nəcəfqulu bəyin rəhbərliyi altında başqa bir dəstə göndərdi. Şüştər hakimi ilə Kəhkeləviyə hakiminin müavini (nayibi) də Əlimurada qarşı vuruşmaq əmri aldı.

Əlimurad bu dəfə müqavimət göstərməyə daha yaxşı hazırlaşdığından Nadirin göndərdiyi qüvvələr verilən tapşırığı yerinə yetirə bilmədilər. Əl çatmaz dağların yüksəkliyində mövqe tutması və sığnaq qurması Əlimuradın müdafiə imkanını xeyli artırdı və o, Nadirin qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur etdi ([2]).

Görünür bu kiçik uğuru Əlimuradı artıq şah elan olunmuş Nadir şaha qarşı qiyamı davam etdirməyə ruhlandırdı. Əvvəla, Əlimurad dəstəsinin sayını 20 min nəfərə çatdırdı. Ətrafına böyük silahlı dəstə toplayanda Əlimurad hətta padşah olmaq xülyasına düşdü. Çaharləng və Həftləng camaatını, habelə özünə müttəfiq etdiyi lurların ağsaqqallarını bir gün başına toplayıb onlarla məsləhətləşdi. Əlimurad bildirdi ki, əgər özünü padşah elan etsə, adına sikkə vurdurub xütbə oxutsa, İraqın, Farsın, Həmədanın Səfəvi meylli sərkərdələri də ona qoşularlar və onlarla birlikdə Nadir şah dövlətini məhv etdikdən sonra Xorasana üz tutar və orada Təhmasib mirzəni yenidən şah elan edər.

Əlimuradın arzuları bununla bitmirdi.Onun xəyalları belə idi ki, Təhmasib mirzə şahlığa bərpa olunandan sonra İraq və Xorasana hakimlik etməsi bəsidir. Əlimurad özü isə Həmədan, Fars və Kerman vilayətlərinin hakimi olmaq istəyirdi. “Aləm Ara-ye Naderi”də lur və bəxtiyarilərin sadəlövhlük göstərərək Əlimurada inanması və onun ətrafına toplanması istehza ilə xatırlanır. Qəribədir ki, yerli ağsaqqallar da Əlimuradın dedikləri ilə razılaşdılar və Əlimuradın adına sikkə vuruldu. Sonra Əlimurad ətrafına yığılmış adamlardan bəzilərini saray eşikağası, bəzisini etimadüddövlə (baş vəzir), bəzisini qorçibaşı, bəzisini qullarağası adlandırıb özünün şah olması görüntüsünü yaratdı. Adamlarına əmr etdi ki, Həmədan yaxınlığındakı otlaqlarda otlayan Nadir şah ilxısını qovub gətirsinlər.Bununla kifayətlənməyən Əlimurad vergi kimi Fars əhalisindən toplanıb Nadirə aparılan 10 min tüməni silahlı dəstə ilə ələ keçirdi. Eşitdiyi bu xəbərlər Nadir şahın qəzəbini partlatdı və o da Əlimurada qarşı təcili tədbirlər həyata keçirməyi qərara aldı ([1]).

“Tarix-e Cahanqoşa-ye Naderi”də Əlimuradın ətrafına toplanan dəstənin 4-5 mindən artıq olmadığı bildirilir. Orada qeyd olunur ki, Əlimurad dəstəsi ilə yenə də bəxtiyari dağlarının yüksəkliklərində möhkəmlənməyə çalışırdı (Tarix-e Cahanqoşa-ye Naderi ... s. 365). Nadir şahın bundan da xəbəri var idi və əvvəlki döyüşlərin təcrübəsini nəzərə alaraq Əlimuradın qaçmaq yollarını tutmağa çalışdı.Hələ Qəzvində olarkən göstəriş verdi ki, İsfahanda olan Xəncan xan İraq döyüşçüləri ilə, Həmədam hakimi olan Həsənəli xan isə öz döyüşçüləri ilə bölgənin yollarını kəssinlər və Əlimuradın oradan uzaqlaşmasına imkan verməsinlər. Özü isə Xunsara yola düşdü. Bölgəyə çatandan sonra Nadir şah Əlimuradın zərərsizləşdirilməsinə özü rəhbərlik etdi. O, dağlıq şəraitdə yaxşı döyüşməyi bacaran cəzayirçi dəstəsini Şüştər yolundan, Qorqan düzü istiqamətindən, bir neçə dəstəni isə Marudəşt istiqamətindən Kehkələviyə döyüşçülərini və başqa dəstələri İsfahan yolundan Əlimuradın mövqe tutduğu məntəqələrə doğru hərəkət etməyi tapşırdı. Yəni, həqiqətdə Əlimuradın mövqeləri mühasirəyə alındı. Nadir şah bütün dəstələrə ciddi şəkildə tapşırdı ki, hərəkət etdiyi istiqamətdə hər qarış ərazi nəzarətdən keçirilsin, hər qaya, hər daş dibi yaxşı axtarılsın, harada qiyamçı gizlənmiş olsa tapılıb üzə çıxarılsın. Qoşunun yüklərini, təchizatını, parkını oğlu Nəsrulla mirzənin nəzarəti altında düşərgədə saxlayıb özü də dağlara, Əlimuradın izlənməsinə üz tutdu. Əlimuradın dəstələri bəxtiyari dağlarının ətəklərində mövqe tutmuşdu. Nadir şah əfqan və kürd dəstələrini bu qiyamçıların üzərinə göndərdi. Əlimuradın dəstələri müqavimət göstərməyə çalışsalar da Nadir şahın qüvvələrinin qarşısını saxlaya bilmədilər. Nadir şah hərəkət istiqamətində olan çayın üzərindəki körpünün vaxtında tutulmasına və qoşunların rahatlıqla çayı adlamasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Ona görə də ayrıca bir dəstəni körpünün ələ keçirilməsinə və mühafizəsinə vəzifələndirdi. Nadir şahın dəstəsi həmin körpüyə yaxınlaşanda Əlimuradın dəstəsi ilə qarşılaşmalı oldu. Nadir şah döyüşçüləri son nəhayətdə qiyamçılara üstün gəlsələr də, onlar geri çəkilərkən körpünü də dağıtmağa müvəffəq oldular. Nadir şahın əmri ilə bir də səhəri gün körpünü bərpa etmək mümkün oldu ([3];[4]).Əslində, bu kiçik döyüşlərlə Əlimurad çox ciddi təhlükə ilə üzləşdiyini anladı. Bölgənin bütün giriş-çıxış yollarının da Nadir şah tərəfindən bağlandığını biləndə Əlimuradın yeganə ümidi hündür dağlarda gizlənməyə qaldı. Özü gizli bir yol axtarmaqla bərabər, ətrafındakılara da dağlara səpələnməyi tapşırdı. Nadir şahın qüvvələri də dağ yüksəkliklərinin axtarışını davam etdirdilər. Əlimuradın döyüşçülərinin xeyli hissəsi tapılıb məhv edildi. Onun dağlarda gizlənən 3 min tərəfdarı ailəsi ilə tutulub əsir götürüldü. Əlimuradın özü isə təqibdən qaçaraq Luristan ərazisinə birləşən dağ yüksəkliklərinə pənah apardı. “Aləm Ara-ye Naderi”yə görə, Əlimurad dağ yüksəkliklərinin birində dərin mağara ilə rastlaşdı və uzun müddət bu mağarada gizləndi. Bu mənbəyə görə, Nadir şah onun axtarışından əl çəkmədi və həmin axtarışlar 40 gün davam etdi. Əlimuradın adamlarından birinin mağaradan çıxıb su ardınca getməsi onun yerinin açıqlanmasına və ələ keçməsinə səbəb oldu. Bununla da, Əlimurad ələ keçdi. Nadir şahın əmri ilə ona meydan oxumaq istəyən Əlimurada çox ağır cəza verildi. Onun əlləri və ayaqları kəsildi, sonra isə gözləri çıxarıldı ([5];[6]).

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Aləm Ara-ye Naderi, c.II, ... s. 472
  2. Tarix-e Cahanqoşa-ye Naderi ... s.364-365
  3. Tarix-e Cahanqoşa-ye Naderi ... s.366
  4. Aləm Ara-ye Naderi, c.II, ... s. 473
  5. Tarix-e Cahanqoşa-ye Naderi ... s. 367
  6. Aləm Ara-ye Naderi, c.II,... s. 475

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]