Əlipaşa bəy Sultanov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə Samral tərəfindən redaktə olundu. 2 ay əvvəl. (Yenilə)
ƏLİPAŞA BƏY SULTANOV
Şəkil yoxdur-kişi.svg
Doğum tarixi 1837(1837-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Kürdhacı, Hacısamlı nahiyəsi (indiki Laçın), Zəngəzur
Vəfat tarixi 1915(1915-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Kürdhacı, Hacısamlı nahiyəsi (indiki Laçın), Zəngəzur

Sultanov Əlipaşa bəy Xanmurad bəy oğluZəngəzurda böyük mülkləri olan bəy, bölgədə müdrik kəlamları və öz qoçaqlığı ilə tanınmışdır. Xosrov bəy, Sultan bəyRüstəm bəy Sultanovların atasıdır.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əlipaşa bəyin doğulduğu Kürdhacı kəndi XVIII əsrdə boş sahə olub. Qarabağ xanı Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşir bu sahəni Xorasan əyalətindən gəlmiş Hacısamlı camaatının Qasımuşağı tayfasına verib. Həmin tayfa orda kök salıb. Nəbi bəyin Xıdır bəy adlı oğlu, Xıdır bəyin Xanmurad bəy adlı oğlu vardı. Əlipaşa bəy isə Xanmurad bəyin oğludur.

Xalq arasında Paşa bəy adı ilə şöhrət tapan bu şəxs sənədlərdə Əlipaşa bəy kimi qeyd olunmuşdur. Əlipaşa Xanmurad oğlu bəy rütbəsi almaq üçün Sultanov familiyasını qəbul edir. Əlipaşa bəy Xanmurad oğlu Sultanovun bəylik alması barədə tarixi sənəd Azərbaycan Dövlət Arxivində saxlanılır. Həmin sənəddə qeyd edilir ki, Şuşa bəy komissiyasının 21 dekabr 1872-ci il 374 saylı protokoluna əsasən Əlipaşa bəy Xanmurad oğlu Sultanovun bəy nəslinə mənsub olması təsdiq edilir. Şuşa bəy komissiyasının çıxardığı bu qərar 1877-ci ildə Qafqaz canişini M.Vorontsov tərəfindən təsdiq edilir və Əlipaşa bəy Xanmurad oğlu Sultanovun adı Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzası nın bəyləri siyahısına daxil edilir. Beləliklə, Əlipaşa bəy Sultanov Hacısamlı nahiyəsinin bəyi təyin edilir. Əlipaşa bəyə verilən sənəddən məlum olur ki, 1872-ci ildə onun 35 yaşı var imiş.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Əlipaşa bəyin atası Xanmurad bəy , anası isə Hətəmlər Şahverdinin bacısı Ağapəri olmuşdur. Əlipaşa bəy əvvəlcə Bəyim xanımla ailə qurmuşdur. Bəyim xanım 1844-cü ildə anadan olmuşdur. Bəyim xanımdan Sultan bəy, İsgəndər bəy, Xosrov bəy, Rüstəm bəy və Aftab xanım dünyaya gəlmişdir. Bir müddət sonra Əlipaşa bəy Seyid Mirəzizin qızı Ağaxanımla da evlənir. Ağaxanımdan Bahadur bəy, İsrafil (Srafil) bəy, Zülü bəy, Ziba xanım və Məhbub xanım dünyaya gəlmişdir.

Əlipaşa bəy öz övladlarının tərbiyəsi ilə ciddi məşğul olmuşdur. Sultan bəy və Xosrov bəyin tərbiyəsinə, onların bir şəxsiyyət kimi yetişmələrinə xüsusi səy və böyük qayğıkeşlik göstərmişdir. Onlara şərqin qəhrəmanlıq və müdrik keçmişini öyrətdirmişdir. Hər zaman el-obanın qayğısına qalmağı, camaatın ağır güzaranını yaxşılaşdırmağı övladlarında tərbiyə etməyə çalışmışdır. Sultan bəyin hərb sənətinə, Xosrov bəyin tibb elminə yiyələnmələrinə hər cür lazımi şərait yaratmışdır.

Tarixi faktlar[redaktə | əsas redaktə]

Mir Möhsün Nəvvab "1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası" adlı əsərində Əlipaşa bəy Xanmurad bəy oğlu haqqında yazır:

"Piçənis müsəlman kəndindən və başqa müsəlman kəndlərindən 300 nəfərə qədər igidlər və qeyrətli cavanlar toplaşaraq Paşa bəy Murad bəy oğlunun sərkərdəliyi ilə atlanıb, Minkəndin üzərinə yeridilər. 160 evdən ibarət olan bu kəndin yarısı müsəlman idi. Paşa bəyin dəstəsi ermənilərin bir qismini öldürdülər və yaraladılar, bir qismi isə qaçıb, dağıldılar. Piçənisli müsəlmanlar bu kənddən qənimət kimi 190 baş qoyun, 70 baş at və qatır apardılar. Bundan sonra onlar 200 evdən ibarət olan Xoznavar kəndinə hücum etdilər. Paşa bəyin dəstəsi bu kəndə də böyük zərbə vurub, qənimət kimi özləri ilə 1010 baş qoyun və 8 at apardılar.

Bir-iki gün keçdikdən sonra həmin dəstə üç yüz erməni evi olan Əliqulu kəndinə hücum etdilər. Onlar həmin kəndin bir tərəfindən daxil olaraq onu yarıya qədər dağıtdıqdan sonra əldə etdikləri qənimətlərlə geri döndülər.

Paşa bəyin dəstəsi bir gecə dincəldikdən sonra sabahısı günü Qaladərəsi kəndinə tərəf üz qoydular. Qaladərəsində yaşayan ermənilər qabaqcadan yaxşı silahlanmış və hər tərəfdə səngər qurmuşdular. Onlar Paşa bəyin dəstəsini səngərlərdə silahlanmış, hazır vəziyyətdə qarşıladılar. Bir qədər atışmadan sonra Paşa bəyin dəstəsinin bir hissəsi kəndin kənarında yerləşən 23 evi ələ keçirərək oradan 450 qoyun, 60 qaramal və dörd quyu buğda əldə etdilər. Buğdanı atlara yükləyərək mal-qoyunla birlikdə yola düşdülər. Onlar Qaladərəsi kəndindən uzaqlaşanadək Paşa bəyin dəstəsinin o biri hissəsi erməniləri məşğul etdilər.

Paşa bəyin dəstəsi bir neçə gün istirahət etdikdən sonra atlanıb Cavanşir tərəfə hücum etdilər. Əvvəlcə 150 evdən ibarət olan Külədik kəndinin üstünə gəldilər. Ermənilər əllərində silah onların qarşısına çıxdılar. Müsəlmanlar "Ya Allah" deyib ermənilərin üstünə töküldülər və bir neçə saat ərzində onlardan yüz nəfərini qətlə yetirdilər. Bununla bərabər, neçə-neçə yararlananları da var idi. Bundan sonra onlar 250 baş heyvan da qənimət götürüb evlərinə qayıtdılar. Müsəlman kəndliləri həmin gecə istirahət etdikdən sonra səhərisi yenə də atlandılar. Bu dəfə onlar 60 erməni evi olan Damğalı kəndinə üz qoydular. Onlar az olmasına baxmayaraq, Paşa bəyin dəstəsinin qarşısına çıxaraq atışmağa başladılar. Müsəlmanlar onların üzərinə hücum edərək karıxdırıb və 90 nəfərəcən ermənini qətlə yetirdilər. Yaralananlar da çox idi. Bundan sonra onlar 200-ə yaxın qaramal və keçi qənimət götürərək geri qayıtdılar. Oradan Badara kəndinin üstünə gəldilər. Bu qorxmaz dəstə orada da 16 nəfər erməni öldürdükdən sonra 60 baş qaramal qənimət götürərək kəndlərinə qayıtdılar.

Gecə yatıb, istirahət etdikdən sonra səhər durub, atlarını yəhərləyərək atlandılar və Ballıca kəndinin üstünə hərəkət etdilər. Ermənilər onları hazır vəziyyətdə qorxulu qarşıladılar. Atışma başlandı. Hər iki tayfanın səs-küyü və nərələri dağa-daşa səs salmışdı. Bir qədər atışandan sonra müsəlmanlar 30 nəfər erməni öldürüb, neçəsini də yaraladıqdan sonra qənimət kimi 70 baş qaramal, 12 baş at və çoxlu miqdarda əşyalar əldə edərək geri qayıtdılar.

Səhəri günü Paşa bəyin dəstəsi Xənəzək kəndinə hücum etdi, bu hücumdan əvvəl ermənilər öz ağaları Məmməd ağa Ata xan oğluna nankorluq edərək evini dağıtmış, bağını qırıb, çobanlarını öldürmüşdülər. 400 baş qoyunu isə yığıb aparmışdılar. Buna görə də ermənilər yəqin etmişdilər ki, müsəlmanlar bunun əvəzini çıxacaqlar. Odur ki, kəndə Qaladan çoxlu silah və kömək gətirmişdilər. Müsəlmanların gurultusu eşidilən kimi onlar səngərə, övrət-uşaq isə gizli yerlərə çəkilib çığırışdılar. Müsəlmanlar onları hər tərəfdən mühasirəyə alaraq gülləbaran etməyə başladılar.

Səhəri gün Paşa bəyin dəstəsindən səkkiz nəfər seçmə cavan atlanaraq Dəduq kəndinə tərəf çapdılar. Dəduq kəndinin ətrafında yerləşən dörd ev çox əmin və möhkəm yerdə durmuşdu. Ona görə də burada çoxlu erməni məskən salmışdı. Müsəlmanlar ermənilərin bu evlərdə tutduğu möhkəm möqeyi dağıtmaq üçün hündür bir yerə çıxaraq oradan bu evləri gülləbaran etməyə başladılar. Onlar dörd-beş nəfər qaçmağa başladılar. Müsəlmanlar qaçanları təqib edərək atəşə tutdular. Onlardan bir neçəsini öldürdülər, bir neçəsini də yaraladılar. Sonra evlərə qayıdıb orada olan əşyaları qənimət kimi götürdülər, erməniləri isə əsir kimi apardılar".

El deyimləri[redaktə | əsas redaktə]

Əlipaşa bəy həmişə ədalətin, düzgünlüyün, doğruluğun tərəfdarı olmuşdur. Ona görə də Zəngəzurda Əlipaşa bəy böyük rəğbət sahibi, müdrik kəlamlar ustadı, böyük hörmət və şöhrət sahibi, el ağsaqqalı, müdrik, uzaqgörən bir şəxs kimi tanınmışdır. El arasında Əlipaşa bəyə sadəcə Paşa bəy deyildiyindən bütün el deyimlərində bu adla adlandırılmışdır. Onun müdrik kəlamları bu gün də el arasında deyilməkdədir.

Öl, Molla Şərif, öl[redaktə | əsas redaktə]

Hacısamlı nahiyəsinin Qorçu kəndində Molla Şərif adlı bir kişi yaşayırmış. Molla Şərif ömrünün son illərini yaşadığını fikirləşir. Düşünür ki, bu bölgələrdə savadlı bir molla qalmayıb. Odur ki, belə vəsiyyət edir ki, "görürəm bu yaxın bölgələrdə yaxşı savadlı bir molla yoxdur ki, məni, şəriətin bütün qayda-qanunlarına riayət etməklə düzgün dəfn etsin. Ona görə də, vəsiyyət edirəm ki, məni Paşa bəy el adəti ilə ədalətli şəkildə dəfn etsin.

Bu vaxtdan bir müddət keçir. Bir gün səhər erkən kəndə xəbər yayılır ki, Paşa bəy dünyasını dəyişdi. Bu xəbəri eşidən Molla Şərif elə hey öz-özünə deyinir:

- Öl, Molla Şərif, öl. Lap heyvan kimi öl! Artıq səni dəfn etməyə heç bir ümid yeri qalmadı.

Bununla Molla Şərif bu itkinin qiymətini verməklə, Paşa bəyin eldən getdiyini bildirmişdir.

Baxdı getdi[redaktə | əsas redaktə]

Paşa bəyin qayınatası Seyid Mirəziz Hacısamlı nahiyəsiin Seyidlər kəndindən imiş. Seyid Mirəziz olduqca çox xəsis bir kişi idi. Qapısında olan qoyun-keçidən kəsib yeməyə belə qıymazmış. Seyid Mirəzizin bu xüsusiyyəti Paşa bəyi çox narahat edər. Hər daim onu bu xasiyyətdən əl çəkməyə çağırsada Seyid Mirəziz öz bildiyindən dönmür. Ona görə də Seyid Mirəzizin xəsisliyinə işarə edərək belə bir kəlam söyləyərmiş:

- Bu dünyadan Ağalar bəy yedi getdi, Paşa bəy daddı getdi, Seyid Mirəziz baxdı getdi.

İki seyid bəs edər[redaktə | əsas redaktə]

Paşa bəyin həyat yoldaşı Ağaxanım Seyidlər tayfasından olmasına baxmayaraq qayınatası Seyid Mirəzizin xəsisliyindən, eləcə də seyiddən xoşu gəlməzmiş. Ona görə də evdə, həmçinin kiçik yığıncaqlarda qoşun və ya kazakdan söhbət düşəndə deyir:

- Bir kəndi dağıtmağa yüz kazak nə lazım, iki seyid bəs edər. Birini kəndin ayağında, o birini isə kəndin başında məskunlaşdırın. Bununla da iş qurtarsın.

Mərgi xəstəliyi[redaktə | əsas redaktə]

Qışın əvvəlləri idi.Paşa bəyin qayınatası Seyid Mirəziz onlara qonaq gəlir. Söhbət əsnasında Paşa bəyə deyir:

- Bu il heyvanlar üçün yaxşı ot-ələf toplaya bilməmişəm. Deyirəm bəlkə keçiıləri bir təhər bu qış sən saxlatdırasan.

Qayınatasının fikirləri ilə razılaşmayıb imtina etmək istədikdə Aşıq Abbas söhbətə qarışır.Paşa bəydən razılıq alır və keçiləri saxlatdırmaq üçün kəndə gətirtdirir.

Paşa bəylə Aşıq Abbasla birlikdə həftə səkkiz, mən doqquz, keçinin birini kəsib yeyirlər. Bir müddət sonra Paşa bəy Aşıq Abbasa deyir:

- Aşıq Abbas, bəs Seyid Mirəzizə nə cavab verəcəyik.

- Bəy, bu işin babalı Aşıq Abbasın boynuna - deyən Aşıq Abbas gülümsündü.

Nəhayyət, bir gün keçilərini yoxlamağa gələn Seyid Mirəzizə deyirlər:

- Seyid, keçilərin içinə bir xəstəlik düşüb , tutan kimi keçi haray-həşir salıb bəyirir, o saatda ölür.

Günorta namazının vaxtı yetişir.Seyid Mirəziz namaza durur. Bu zaman Aşıq Abbas əvvəlcədən hazırlanmış qayda üzrə uşaqlardan birinə keçilərdən birinin qulağını dişlətdirir. Keçi hay-həşir qopararaq bəyirir. Bu vaxt Aşıq Abbas namaz qılan Seyd Mirəzizə yaxınlaşıb deyir:

- Seyid, keçinin birini xəstəlik tutub, nə edək.

Namaz üstə söz danışmaq günah olduğu üçün bir söz deyə bilməyən Mirəziz əli ilə işarə edir ki, keçinin başını kəsin. Keçinin başını kəsirlər.

Aşıq Abbas aşpazı öyrədir ki, bişiriləcək əti keçinin ödünə bulayıb bişirsinlər. Elə də edirlər. Nahar vaxtı Mirəziz ətdən bir tikə ağzına qoyub tez çıxarır və "rədd eləyin, bizi qırar" deyir. Mirəzizə söyləyirlər ki, bax beləcə keçiləri xəstəlik tutub öldürür. Hamısını da basdırdıq. Naəlac qalan Mirəziz soruşur ki, bu xəstəliyin adı nədir? Hazırcavablığı ilə həmişə diqqəti cəlb edən Aşıq Abbas deyir ki, "mərgi" xəstəliyidir. Heç bir sözü olmayan Seyid Mirəziz kor-peşiman evinə dönür. Atalar yaxşı demişdir: "Mal yeməzin malını yeyərlər".

Rəhmətə gedib[redaktə | əsas redaktə]

Ərikli kəndində yaşayan Hüseyn(el arasında Hüsen kimi çağrılardı) olduqca gopçu kimi tanınardı. Yaxın kəndlərdən birində hansısa yaxşı və ya pis bir hadisə törədilərdisə Hüseyn o saat deyərdi ki, onu mən etmişəm. Ancaq hansı kəndə qonaq gedərdisə onu süfrənin yaxşı yerində əyləşdirirdilər.

Günlərin bir günü axşamçağı Hüseyn yaxınlıqdqkı Bülövlük kəndinə qonaq gedir. Axşam olur, camaat öz evlərinə çəkilr. Ancaq Hüseynin bəzi xasiyyətlərinə görə heç kəs onu qonaq aparmır. Gecəni kənddə bir təhər sərgərdan dolanıb səhər dan yeri söküləndə Ərikliyə qayıtmaq üçün yola çıxır. Hacısamlı kəndindən keçərkən Paşa bəylə rastlaşır. Paşa bəy onu evə dəvət edir. Hal-əhval tutduqdan sonra ondan haradan təşrif buyurduğunu soruşur. Hüseyn bu gecəni Bülövlük kəndində olduğunu bildiirir. Paşa bəy "Filan" bəy necədir? - soruşduqda Hüseyn çox təmkinlə dillənir.

- Bir xeyli olar rəhmətə gedib.

Paşa bəy bu xəbərdən çox mütəəssir olur. Tez mirzə Bəhməni çağırtdırıb bir "baş sağlığı məktubu" yazdırtdırır. Məktubu çapar ilə Bülövlük kəndinə göndərir. Bir neçə saatdan sonra çapar bir məktubla geri qayıdır və bu xəbərin yalan olduğunubildirir. Bu xəbərdən Paşa bəy təəccülənir. Hüseyndən soruşur:

- Hüseyn bu nə işdir, bəs deyirdin "Filan" bəy rəhmətə gedib. İndi bu saat mənə məktub yazıb bildirirlər ki, bu yalan xəbərdir. Bu xəbəri sizə kim söyləyib.

Hüseyn tərəddüd etmədən cavab verir:

- Bəy sağ olsun,əgər o, sağ olsaydı onda mən nə üçün bu gecə kəndin ortasında naəlac qalmazdım.

Paşa bəy işin nə yerdə olduğunu anlayır.

Sənin dərdinə dərman yoxdur[redaktə | əsas redaktə]

Bir gün Ərikli kəndindən olan Məşədi Şükür bərk xəstələnir. O, həmkəndlisi Hüseyni çağırıb deyir:

- Get Paşa bəyə de ki, Məşədi Şükür bərk soyuqlayıb, sətəlcəm olub. Ona dərman lazımdr. Paşa bəydən dərmanı al mənə gətir.

Hüseyn razılaşıb yola düşdü.Gəlib Hacısamlı kəndinə yetişdi. Paşa bəyin evinin yüz metrliyində atını saxlayıb Paşa bəyi səsləyir. Nökərlərdən biri cavab verir. Hüseyn deyir:

- Paşa bəyə deyin bir mənə tərəf gəlsin, deyiləsi sözüm var.

Bu xəbəri nökərlər yatağında uzanan Paşa bəyə çatdırır və deyirlər:

-Bəy, icazə ver, o, kimdirsə, döyüb yola salaq.

Paşa bəy razılaşmır və deyir:

- O, hər kimdirsə, onun qabına qoyulan o qədərdir.İşiniz olmasın, görək nə istəyir.

Yerindən qalxır, çəliyi əlinə alır və yavaş-yavaş atlıya yaxınlaşır. Hüseyn tanışlıq verib Məşədi Şükür üçün dərmana gəldiyini söyləyir. Paşa bəy atlının Hüseyn olduğunu bildikdən sonra deyir:

- Ay Hüseyn, Məşədi Şükürün dərdinə dərman olacaq, amma sənin dərdinə dərman yoxdur. Gözlə dərman göndərim - deyib çəliyinə söykənə-söykənə geri qayıdır.

Bu sözlər sonralar xalq arasında "Sənin dərdinə dərman yoxdur" kəlamı kimi işlənmişdir.

Xurma, yoxsa qırma?![redaktə | əsas redaktə]

Paşa bəyin mirzəsi Bəhmən adlı bir kişi idi. Bəhmən bir az ağır eşitdiyindən el arasında ona Kar Bəhmən deyərlərmiş. Bir gün Paşa bəyin könlünə xurma düşür. Bəhməni çağırıb deyir:

- Bəhmən İrandakı dostlara yaz, bizə bir az xurma göndərsinlər.

Bəhmən məktubu yazıb yola salır. Bir müddət sonra İrandan Paşa bəyə bir neşə at yükü qırma göndərirlər. Qırma yüklü atları görən Paşa bəy çaşıb qalır. Bir az düşündükdən sonra işin nə yerdə olduğunu anlayır. Deməli, Bəhmən xurma sözünü qırma eşidərək məktubda xurma əvəzinə qırma yazıb. Odur ki, Bəhməni çağırır, qırma yükünü göstərib deyir:

- Bəhmən, xurma, yoxsa qırma?! Bəhmən, yazdın qırma gəldi, indi də yaz top-tüfəng göndərsinlər.

Mənə canının qədrini bilən insan lazımdır[redaktə | əsas redaktə]

Bir gün Paşa bəy çobanlari sınağa çəkir ki, görüm bunlar insan kimi öz canlarının qədrini bilirlər, yoxsa yox?!

Axşam mal-qoyun örüşdən qayıtdıqdan sonra çobanlar şam xörəklərini yeyib öz adətləri üzrə yataqlarına uzandılar. Paşa bəy əmr edir ki, çobanların hər birinin çarığına bir az qum atsınlar. Əmr yerinə yetirilir.

Ertəsi gün səhər erkən hamıdan tez yataqdan qalxan Paşa bəy bir az aralıdan oturub çobanların öz çarıqlarını necə geyinmələrini müşahidə edir və görür ki, bir neçəsi çarıqlarını təmizləyib geyindi, bir neçəsi isə çarıqları təmizləməyib necə var, eləcə də geyinib örüşə yollandı.

Axşam düşdü. Sürü örüşdən geri qayıtdı. Şam yeməyindən sonra Paşa bəy çobanları yanına çağırtdırıb əhvalatı onlara danışdı. Çarıqlarını təmizləməyib geyinən çobanların adlarını söylədi və dedi:

- Siz günü sabahdan özünüzə başqa iş axtarın.Çünki öz canının qədrini bilməyən kəs, mənim malımın qədrini heç bilməz. Mənə canının qədrini bilən insan lazımdır.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]