Ərbil

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ərbil
ھەولێر
Hewlêr
Erbil Montage 2014.png
36°11′28″ şm. e. 44°00′34″ ş. u.
Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 12.000 km²[2]
Mərkəzin hündürlüyü 420 ± 1 m
Əhalisi
Əhalisi 861 158[1] nəfər (2021)
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +964 66
Poçt indeksi 44001
Xəritəni göstər/gizlə
Ərbil xəritədə
Ərbil
Ərbil
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Ərbil və ya Həvler[3][4]İraqda, Kürdüstan Regional Hökumətinin tərkibində şəhər. Dünyada ən qədim şəhərlərdən biri olduğu iddia olunur.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəhər şumerlər tərəfindən salınmışdır. Erbil tarixinin qədim daimi yaşayış şəhərlərindən biridir təklif edilmişdir. Ur olan Neo-Qədim hökmdarı Amar-Sin ikinci il Urbilum işdən. (1975 BC ətrafında) Ərbil 2000 ətrafında M.Ö. 608 BC qədər bir Asur şəhəri idi və fars, yunan, Parfiya, Roma və Sasani hakimiyyəti altında bir Assyria vilayətinin bir hissəsi qalmışdır. Bu fars idarə Assyria paytaxtı idi.

Minilliyin dən sonra, orta imperiyası altında Cyaxares yəqin Nineveh ilə ələ. Fars imperatoru Cyrus da onların yardım üçün bir mükafat olaraq, Arbela və Kərkük ildə Sagarthians qədim İran qəbilənin insanları bir sıra həll ola bilər 547 BC böyük işğal Assyria və paytaxtı kimi Arbela Yaşlı fars Aθurā Assyria adlı bir Achaemenid satrapy yaradılmışdır. Makedoniyalı İsgəndər M.Ö. 331 İranlı Darius III məğlub olan Gaugamela Savaşı, yer təxminən 100 kilometr (62 mil) Ərbil qərb etmişdir. Döyüş sonra, Darius şəhərə qaçmağa müvəffəq və bir qədər qeyri-dəqiq, qarşıdurma bəzən "Arbela Savaşı" kimi tanınır.

Ərbil olan Sasanilər altında Roma və İran arasında mübahisəli regionda hissəsi olmuşdur. Adiabene qədim Süryani Britaniya (Ḥadyab üçün yunan forması) Ərbil onun mərkəzi idi və şəhər Krallığı Yəhudilik üçün kral ailəsinin dönüşüm üçün yəhudi Orta Doğu tarixi məlumdur. Onun əhali sonra zamanı konvertasiya birinci və Pkidha 104 AD ətrafında ənənəvi ilk yepiskopu çevrilir ilə Christianty üçün əsrin ikinci Arbela ildə Ḥadyab olan metropolitanate Orta əsrlərdə mərhum qədər şərq Süryani xristianlığın mərkəzi oldu. 1987-ci ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən şəhərdə 485,968 nəfər əhali yaşayır.[5] Ərbil şəhəri 7 kvartala ayrılır: Qala (Saray , Topxana və Təkkiyə bölümlərindən ibarətdir), Təcil İslam, Təcil Yəhud, Ərəb Məhəlləsi, Tayrava, Seydava və Xanagah.

Seydava və Tayrava kvartalları kürd bölgələri olub müvafiq olaraq 1947 və 1957-ci illərdə salınmışlar. Kürdlər həmçinin Xanagah kvartalında əhalinin əksəriyyətini təşkil edirlər.

Müasir tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ərbil dağətəyi düzənlikdə yerləşir, lakin İraq Kürdüstanının sakinləri qədim zamanlardan bəri kürdlərin ənənəvi məskəni olan dağlıq və qayalıq ərazilərdə yaşayırlar.

A postcard showing the city of Erbil in 1900
1900-cü ildə Ərbil şəhərini göstərən açıqca

Orta əsrlərdə Ərbil Bağdad və Mosul arasındakı marşrutda böyük bir ticarət mərkəzinə çevrildi və bu rolu bu gün də xarici dünya ilə mühüm yol əlaqələrinə malik olmaqla oynayır.

Ərbilin Əsas Meydanı


Ərbildə də Suriyada davam edən münaqişələr səbəbindən çoxsaylı qaçqın məskunlaşmışdır. 2020-ci ildə Ərbil metropoliten bölgəsində 2003-cü ildən bəri 450.000 qaçqının məskunlaşdığı və bir çoxunun qalacağı təxmin edilirdi.[6]

Kürdüstan Muxtar Bölgəsinin parlamenti 1970-ci ildə İraq hökuməti ilə Mustafa Bərzaninin rəhbərlik etdiyi Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) arasında aparılan danışıqlardan sonra Ərbildə yaradılıb, lakin 1991-ci il Körfəzinin sonundakı kürd üsyanına qədər faktiki olaraq Səddam Hüseyn tərəfindən idarə edilib. Müharibə . 1990-cı illərin ortalarında iki əsas kürd fraksiya, Kürdüstan Demokratik Partiyası və Kürdüstan Vətənpərvər İttifaqı (KYİ) arasında döyüşlər başlayanda qanunverici orqan effektiv fəaliyyətini dayandırdı. Şəhər 1996-cı ildə Səddam Hüseyn hökumətinin köməyi ilə KDP tərəfindən ələ keçirilib. KYİ daha sonra Süleymaniyyə şəhərində alternativ kürd hökuməti qurdu. KDP iddia edib ki, 1996-cı ilin martında KYİ İrandan KDP ilə mübarizə aparmaq üçün kömək istəyib. Bunu İraq torpağına xarici hücum kimi qiymətləndirən KDP Səddam Hüseyndən kömək istədi.

1997-ci ildə kürd partiyaları arasında sülh sazişi imzalandıqdan sonra Ərbildəki Kürd Parlamenti yenidən toplandı, lakin real gücə malik olmadı. Ərbildəki kürd hökuməti muxtariyyətin yalnız qərb və şimal hissələrinə nəzarət edirdi. 2003-cü ildə İraqın işğalı zamanı Birləşmiş Ştatların xüsusi təyinatlı qüvvələrinin qərargahı Ərbilin yaxınlığında yerləşirdi. Şəhər 10 aprel 2003-cü ildə Bəəs rejiminin süqutundan sonra bayram nümayişlərinə səhnə oldu.

Ərbil Saat Qülləsi

ABŞ-ın İraqı işğalı zamanı Ərbilə ara-sıra hücumlar olub. 1 fevral 2004-cü ildə Qurban bayramı şənliklərində törədilən paralel bombalı hücumlarda 109 nəfər həlak olub.[7] Məsuliyyəti Ənsar əl-Sünnə qruplaşması öz üzərinə götürüb.[7] 4 may 2005-ci ildə kamikadze hücumu nəticəsində 60 mülki şəxs həlak olmuş, daha 150 nəfər yaralanmışdır.[8]

Ərbil Beynəlxalq Hava Limanı 2005-ci ildə açılıb.

2015-ci ildə Şərqin Assur Kilsəsi öz iqamətgahını Çikaqodan Ərbilə köçürüb.

2021-ci ilin fevral ayında şəhərə bir sıra raketlər düşmüş, 2 nəfər həlak olmuş, 8 nəfər yaralanmışdır.

İqlim[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ərbil yayı isti keçən Aralıq dənizi iqliminə malikdir (Köppen iqlim təsnifatı Csa). Uzun, həddindən artıq isti yayı və mülayim qışı ilə səciyyələnir. Yay ayları son dərəcə quraqdır, iyun-sentyabr ayları arasında yağıntı azdır və ya heç yoxdur. Qışlar adətən rütubətli və yağıntılı olur, yanvar ən yağıntılı aydır.[9]

Ərbilin iqlimi
Göstərici Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek İl
Maksimum orta, °C 12,4 14,2 18,1 24 31,5 38,1 42 41,9 37,9 30,7 21,2 14,4 27,2
Orta temperatur, °C 7,4 8,9 12,4 17,5 24,1 29,7 33,4 33,1 29 22,6 15 9,1 20,2
Minimum orta, °C 2,4 3,6 6,7 11,1 16,7 21,4 24,9 24,4 20,1 14,5 8,9 3,9 13,2
Yağıntı norması, mm 111 97 89 69 26 0 0 0 0 12 56 80 540
Mənbə: Climate-Data.org,[9] My Forecast for records, humidity, snow and precipitation days[10]


İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. https://worldpopulationreview.com/world-cities/erbil-population
  2. http://www.citypopulation.de/Iraq-Cities.html.
  3. "Sətri xəbərlər". Diplomat (az.). 152 (4). 6–12 fevral 2012. səh. 3.
  4. Ermənistan Ərbildə konsulluq açır
  5. The Major Cities and Agglomerations of the World (CityPopulation.de) :Overview : Iraq
  6. "Interview with Nihad Salim Qoja: "Iranian hegemony in Iraq is very strong" - Qantara.de". Qantara.de - Dialogue with the Islamic World (ingilis). İstifadə tarixi: 2020-07-18.
  7. 1 2 Al-Nahr, Naseer. "Twin Bombings Kill 56 in Irbil". Arabnews.com. 2 February 2004. İstifadə tarixi: 11 may 2015.
  8. Jaff, Warzer; Oppel Jr., Richard A. "60 Kurds Killed by Suicide Bomb in Northern Iraq". The New York Times. 5 may 2005. İstifadə tarixi: 11 May 2015.
  9. 1 2 "Climate: Arbil – Climate graph, Temperature graph, Climate table". Climate-Data.org. İstifadə tarixi: 13 August 2013.
  10. "Irbil, Iraq Climate". My Forecast. İstifadə tarixi: 14 July 2013.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • YouTube-da bax : TRT1-də "Sınırlar arasında" verilişində -Ərbil