Məzmuna keç

Əsli və Kərəm

Vikipediya, azad ensiklopediya
Əsli və Kərəm.

Əsli və Kərəm — Cənubi Qafqaz, Kiçik və Orta Asiya xalqları arasında geniş yayılmış, müsəlman Kərəm ilə erməni Əsli (və ya Məryəm) arasındakı məhəbbətdən bəhs edən anonim romantik dastan.[1]

Nəsr hissəsinə daxil edilmiş şeir parçaları baş qəhrəmana — xalq sənətkarına (aşığa) aid edilir. Dastanın süjet xəttini Gəncə xanı Ziyadın oğlu müsəlman (azərbaycanlı) Kərəm ilə erməni keşişi Qara keşişin qızı xristian (erməni) Əslinin alovlu məhəbbəti təşkil edir,[2] lakin onların qovuşmasına qızın atasının dini fanatizmi mane olur. Əsərin sonu faciə ilə bitir: sevgililər rəmzi odda yanırlar.[3]

Yaranması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Dastanın Azərbaycan versiyasının, güman ki, XVI əsrdə formalaşmışdır.[3]

"Əsli və Kərəm" dastanı Şərqi Anadolu, Şimali Mesopotamiya və Azərbaycan bölgələrini əhatə edən şərq mədəni mühitindən qaynaqlanaraq, XVI əsr Azərbaycan–türk folklor ənənəsinə əsaslanır. Tədqiqatçılar dastanın formalaşmasını bu dövrdə yaşadığına inanılan tarixi xalq sənətkarı Aşıq Kərəmin həyatı və poetik yaradıcılığı ilə əlaqələndirir, onun şəxsi təcrübələrinin "qara hekayə"lərdən gələn daha qədim nəql motivləri ilə qovuşduğunu qeyd edirlər.[4][5] Hekayənin Şərqi Anadolunun Ərzurum kimi bölgələrində və ya ona bitişik Azərbaycan ərazilərində meydana gəldiyi, Osmanlı dövrünün köçəri və şəhər nağılçılıq ənənələrini əks etdirdiyi ehtimal olunur.[5]

Süjetin dini xətti tarixi xarakter daşıyır və oğuz türklərinin Qərbə köç etdiyi dövrə (XI–XIII əsrlər) təsadüf edir. Dastanın bütün süjetini bürüyən əsas ideya məhəbbətin xurafatdan uca olmasıdır. Azərbaycan dastanın Səfəvilər sülaləsi dövründə formalaşdığı, yerli dialektlər ilə klassik dil arasında körpü rolunu oynadığı və zaman keçdikcə Osmanlı, özbək, fars ədəbiyyatına nüfuz etdiyi qəbul olunur.[6]

Türkmən versiyası daha arxaik xüsusiyyətlərə malikdir, etnik və toponimik elementlərlə zəngindir.[3]

Dastan əsasən aşıqlar tərəfindən şifahi ənənə vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Onlar dastanı həm nəsr nəqli, həm də hisslərin kulminasiya nöqtələrində şeir parçalarını birləşdirən qarışıq (nəsr-nəzm) üslubda ifa etmişdilər. Bu ifalar ticarət yolları üzərindəki karvansaralar və şəhər mərkəzlərindəki qəhvəxanalar kimi ictimai məkanlarda baş tutmuş, köçərilər, tacirlər və yerli sakinlərdən ibarət müxtəlif auditoriyalar arasında interaktiv nağılçılıq mühitini formalaşdırmışdır.[4][5][7] Məlum olan ən qədim yazılı qeyd XVI əsrə aid "Məcmüətül-lətaif sənduqətüz-zəraif" adlı topluda yer alır.[8] Ankara Milli Kitabxanasında qorunub saxlanılan və 1850-ci illərə aid edilən daha yaxşı saxlanılmış XIX əsr əlyazmaları əlavə variantlar təqdim edir, lakin dastanın özəyi bu yazılı formalardan daha əvvəl şifahi şəkildə mövcud olmuşdur.[5]

Hekayə bu şifahi kanallar vasitəsilə Qafqaza, Mərkəzi Anadoluya və Şərqi İranın bəzi hissələrinə geniş yayılmış, Osmanlı coğrafiyasında və ondan kənarda yaşayan türk icmalarına təsir göstərmişdir.[4] Tarixi təsirlər arasında Osmanlı–erməni mədəni əlaqələri xüsusi yer tutur. Bu, Kərəmin müsəlman, Əslinin isə erməni-xristian ailəsindən olması kimi dini fərqliliklərin çoxmədəniyyətli Anadolu mühitində icmalararası gərginliyi nəzərə çarpdırdığı variantlarda özünü aydın büruzə verir.[9] Bu dinlərarası dinamika, imperiya genişlənmələri və yerli adət-ənənələr fonunda islam və xristian əhalisinin birgə yaşadığı XVI əsr regionundakı daha geniş sosial-dini ziddiyyətləri əks etdirir.[4]

Məzmunu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycan versiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Dastanın hadisələri keçmiş zamanlarda yaşayan bir xan və onun vəziri Qara keşişin ətrafında cərəyan edir. Xanın Kərəm adlı oğlu, Qara keşişin isə Əsli adında qızı olur. Gənclər böyüdükdən sonra bir-birlərini sevirlər. Qara keşiş bu sevgidən xəbər tutduqda, dini fərqlilikləri əsas gətirərək bu izdivaca qəti şəkildə qarşı çıxır.[10]

Xan oğlunun niyyətini öyrəndikdən sonra Qara keşişə elçi göndərir. Vəziyyətin ciddiliyini görən Qara keşiş gecə ikən ailəsi və var-dövləti ilə birlikdə ordan uzaqlaşır. Uzun müddət keçməsinə baxmayaraq, Kərəm sevgisindən əl çəkmir və onun ardınca düşür. Sonda Qara keşiş gənclərin evlənməsinə razılıq vermək məcburiyyətində qalır, lakin o, daxili kinini gizlədərək Kərəm üçün xüsusi bir toy xalatı tikir və bəyə toy gecəsi bu xalatın düymələrini öz əli ilə açmasını tapşırır.[10]

Toydan sonra, gərdək gecəsi Kərəm xalatın düymələrini açmağa çalışarkən düymələr öz-özünə açılır, lakin sonuncu düyməyə çatdıqda hamısı yenidən bağlanır. Əslinin köməkliyi ilə düymələr yenidən açıldığı an xalatdan çıxan alov Kərəmi yandırır və o, bir anda külə dönür. Hadisədən sarsılan Əsli Kərəmin külünü saçları ilə yığarkən alovun qalan qığılcımları onu da yandırır. Səs-küyə gələn camaat otaqda gənclərin əvəzinə iki topa kül tapır və bunun Qara keşişin cadusu vasitəsilə baş verdiyini anlayır.[10]

Hadisədən bir müddət sonra Qara keşiş də xəstələnərək vəfat edir və onu Əsli ilə Kərəmin məzarına yaxın bir yerdə dəfn edirlər. Dastanın sonluğuna görə, nakam gənclərin qəbrinin üzərində bitən gül kolları bir-birinə sarılmaq istəyərkən, Qara keşişin qəbrindən boy verən qaratikan kolları onların arasına girərək qovuşmalarına mane olur.[10]

Türkiyə versiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Əsli və Kərəm" dastanı aşıq tərəfindən ifa olunur. Bu əsərdə İsfahanın müsəlman padşahının oğlu Kərəm (əsl adı Əhməd Mirzə) ilə erməni-xristian keşişinin və ya ruhanisinin qızı Əsli arasındakı məhəbbət oxunur və nəql edilir. Bəzi variantlarda qızın atası həm də hökmdarın xəzinədarı kimi təsvir olunur. Kərəm Əsliyə aşiq olur, lakin qızın atası dini mənsubiyyətinə görə bu evliliyə razılıq verməkdən imtina edir. Ata padşahın qorxusundan qızı ilə birlikdə qaçır, Kərəm isə dostu Sofu ilə birlikdə onu tapmaq üçün yola düşür. Uzun bir səyahətdən sonra nəhayət Əslini tapırlar və Hələb paşasının əmri ilə cütlük evlənir. Toy gecəsi keşişin qızına geyindirdiyi ovsunlu xalatın düymələri açılmır. Kərəm elə dərindən ah çəkir ki, alovlanıb yanmağa başlayır. Əsli yanğını söndürməyə və Kərəmi xilas etməyə çalışır, lakin bunun bir faydası olmur. Əsli sevgilisinin kül topasının üzərinə əyilərək ağlayarkən saçları alovlanır və o da yanır.[11]

Dastan Xoy, Tbilisi, Gəncə və İrəvanda axtarış aparan Kərəm və Sofunun macəralarını təfərrüatlı şəkildə təsvir edən çoxsaylı variantlarda gəlib çatmışdır. Aşiq Kərəm adlandırılan baş qəhrəman karvansaralarda və ya qəhvəxanalarda şeirlər oxuyur, bu şeirlərdə Əslinin gözəlliyini tərənnüm edərək onu Nemrut dağı və Süphan dağı kimi ucalıqlarla, Murad və Qızılirmaq kimi çaylarla əlaqələndirir, durnaların və ceyranların gözəlliyi ilə müqayisə edir. O, Sofu ilə birlikdə bir çox təhlükələrlə mübarizə aparır.[11]

Hekayə tez-tez taleyüklü təsadüflər və fövqəltəbii motivlərlə zənginləşdirilir: iki sevgili eyni saatda doğulmuş və birlikdə böyümüşlər. Bəzən iki baş qəhrəmanın doğulmasında sehrin rolu olur, yaxud Xıdır Kərəmi çıxılmaz vəziyyətdən xilas edir, Kərəm şeirə başlayanda çaylar və dağlar ona yol açır və Kərəm Nuhun gəmisinin dayandığı Cudi dağında kəllə sümükləri ilə danışır.[11]

Fərqliliklər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Əsli və Kərəm" dastanı Anadoluda, Qafqazda və ondan kənarda inkişaf etdiyi mədəni və coğrafi kontekstləri əks etdirən əhəmiyyətli regional fərqliliklər nümayiş etdirir. Azərbaycan versiyalarında Kərəm Gəncə hökmdarı Ziyad xanın oğlu kimi təsvir edilir, hadisələr əsasən Şərqi Anadolu və Azərbaycanda cərəyan edir. Bu variantlarda onun axtarışları zamanı şeirlər qoşan mahir bir şair və gəzərgi aşıq rolu önə çəkilir. Həmçinin, Nemrut dağı və Murad çayı boyunca uzaq məkanlara edilən təqiblər də daxil olmaqla, uzun səyahətlər vurğulanır. Burada Kərəmin poetik bədahətən söyləmələri onun həsrətini ifadə etmək və maneələri dəf etmək vasitəsi rolunu oynayır.[12]

İlk dəfə 1886-cı ildə İstanbulda nəşr olunan erməni versiyalarında dini dinamikaya dəyişikliklər gətirilir, Əslinin atası Sofu müsəlman Kərəm ilə xristian Əsli arasındakı dinlərarası gərginliyə görə daha kəskin müqavimət göstərən erməni keşişi və xəzinədarı kimi təsvir edilir. Bu təqdimatlarda sevgililəri ayırmaq üçün yerli müqəddəslərə və ya kilsə nüfuzuna müraciət edən amansız bir qoruyucu kimi Sofunun rolu gücləndirilir, nəqlə isə çoxmədəniyyətli Osmanlı mühitindəki mədəni uzlaşma elementləri daxil edilir. 1886-cı il versiyası əsas dinlərarası münaqişəni qoruyub saxlayır, lakin icmaların əlavə müdaxilələri vasitəsilə bəzi faciəvi elementləri yumşaldır.[12]

Türkmən dastanı kimi Orta Asiya versiyaları köçəri motivlərini özündə birləşdirir, Kərəmin axtarışlarını çöllərdə uzunmüddətli səyahətlər kimi təsvir edir. Bu variantlarda qovuşmanı və ya təhlükəni öncədən xəbər verən peyğəmbəranə yuxular və ya ovsunlu köməklər kimi sehirli müdaxilələr edən tale personajları ilə qarşılaşmalara yer verilir. Çoban həyat tərzini əks etdirən bu uyğunlaşdırmalar qəbilə ittifaqları və at belində təqiblərlə süjeti genişləndirir, bəzən Kərəmin sehirli şəkildə öz-özünə düymələnən geyim ucbatından çarəsizlikdən məhv olduğu standart Anadolu sonluğundan fərqli olaraq, qaçılmaz faciə ilə yox, sevgililərin qovuşması ilə başa çatır. Bunun əksinə olaraq, digər variantlar Sofunun düşmənçiliyini daha da kəskinləşdirir, onu bölgələrarası təqiblər zamanı hiyləgər üsullara əl atan amansız bir təqibçi kimi təsvir edir.[12][13]

XX əsrdə "Əsli və Kərəm" əsərlərinin türk dilində iterasiyaları milliyyətçi elementlər öz əksini tapmış və əfsanə erkən Respublika dövrünün mədəni dirçəliş səyləri ilə uyğunlaşdırılmışdır. Müəlliflər türk qəhrəmanlığını və kimliyini vurğulamaq üçün hekayəni yenidən qurmuş, modernləşmə dövründə milli birlik hissini inkişaf etdirmək üçün xalq motivlərindən istifadə etmişdilər. Tez-tez ənənəvi hekayələr toplularında dərc olunan bu uyğunlaşmalar, aşiqlərin dastanını davamlı türk ruhunun simvolu kimi yenidən yerləşdirmiş və nağılın sonrakı ədəbi və təhsil istifadəsinə təsir göstərmişdir.[14]

Motivlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Əsli və Kərəm" dastanı dinlərarası sevgi mövzusuna əsaslanır, XVI əsr Anadolunda geniş yayılmış dini və sosial maneələr fonunda müsəlman gənci Kərəm ilə xristian qızı Əsli arasındakı dərin məhəbbəti təsvir edir.[4] Bu qadağan olunmuş ittifaq müsəlman və xristian icmaları arasındakı gərginliyi önə çıxarır. Burada Əslinin atası olan pravoslav keşişi fərqli inanclara görə bu evliliyə qəti şəkildə qarşı çıxaraq sevgililəri ayrılığa və qaçışa məcbur edir.[15] Bu cür maneələr dinlərarası nikahların nadir hal olduğu və çox vaxt cəmiyyət tərəfindən rədd edildiyi Şərqi Anadoludakı daha geniş mədəni qarşıdurmaları əks etdirir, baş qəhrəmanların kök salmış fərqliliklərə qarşı çıxmasını vurğulayır.[4]

Nəqlə nüfuz edən bariz tale motivi, Kərəm və Əslini ilk andan etibarən bir-birinə bağlayan taleyin qaçılmaz cazibəsini nümayiş etdirir. Bu qismət bağı hələ onlar doğulmamışdan əvvəl, qoca bir kişinin Kərəmin (Xanım Sultan) və Əslinin (keşişin arvadı) hamilə analarına verdiyi möcüzəvi almanın onların eyni vaxtda hamilə qalmasına və doğulmasına səbəb olması ilə başlayır və onların bəxtinə yazılmış məhəbbəti möhürləyir. Kərəm Qara Sultanın hazırladığı sevgi şərbətinin təsiri ilə yuxuda Əslini görərək ona aşiq olur ki, bu da dünyəvi maneələri aşan əzəli bağlılığı simvolizə edir. Bu tale bağı, dərviş qismində təsvir edilən və Kərəmi Əsli ilə qovuşdurmaq üçün möcüzəvi şəkildə uzaq məsafələrə aparan İslam müqəddəsi Xızırın köməyi kimi fövqəltəbii müdaxilələrlə daha da güclənir və onların qismət yolundakı ilahi rəhbərliyi təcəssüm etdirir.[15] Bəzi variantlarda bu motiv onların eyni saatda doğulmasına qədər uzanır, sevgililərin məhəbbəti hekayəni ölümdə qaçılmaz qovuşmaya doğru aparan təsadüflərlə irəlilədikcə, onları həm sevinclə, həm də faciə ilə üz-üzə qoyan kosmik nizamı vurğulayır.[4]

Fövqəltəbii elementlər sevgililərin sınaqları fonunda ehtiras və fədakarlıq simvolları rolunu oynayaraq hekayəni zənginləşdirir. Kərəmə verilən ovsunlu xalat və ya köynək kimi sehirli əşyaların düymələri, o, Əsli ilə yaxınlaşmaq istəyərkən onu tələyə salır ki, bu da taleyin və cəmiyyət normalarının onların istəklərinə qoyduğu fədakar məhdudiyyəti təmsil edir. Odla bağlı sınaqlar güclü ehtiras motivi kimi təkrar olunur; buna Kərəmin öz bədənini alovlandıran ahları nümunə göstərilə bilər ki, bu da son fədakarlıq tələb edən sevgini və onun insanı məhv edən alovunu simvolizə edir.[15] Bu qeyri-adilik motivləri nəqlin emosional dərinliyini artırır, məhəbbəti həm təmizləyici, həm də məhvedici bir qüvvə kimi təsvir edir.[16]

Təqib, mühacirət və faciəvi qaçılmazlıq kimi daha geniş motivlər dastanda köçəri həyatın mahiyyətini və mədəni mübarizəni əks etdirir. Kərəmin Əslini tapmaq üçün müxtəlif bölgələrə etdiyi amansız səyahətlər Anadolu aşıqlarının səfil həyatını xatırladır, dini dalğalanmaların içində qalan sərhəd icmalarının qeyri-sabitliyini güzgü kimi əks etdirir. Sevgililərin ailə və cəmiyyət təzyiqləri ilə dönə-dönə ayrılması nəticəsində mühacirət təkrarlanan bir simvola çevrilir və köçəri müsəlman ilə oturaq xristian dünyaları arasındakı mədəni toqquşmaların səbəb olduğu təcrid olunmanı diqqətə çatdırır.[4] Faciəvi qaçılmazlıq onların ölümü ilə kulminasiya nöqtəsinə çatır. Burada tale qovuşmağı yalnız həyatdan kənarda təmin edir, fani maneələrdən daha uzunömürlü olan sədaqət mövzularını gücləndirir və türk xalq ənənələrinin fatalist dünyagörüşünü əks etdirir.[16]

Mirası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Əsli və Kərəm" dastanı əsasən türk xalqlarının çoxəsrlik aşıq sənətinin tərkib hissəsi kimi dastanı ifa edən sənətkarların şifahi çıxışları vasitəsilə ötürülmüşdür. Aşıq kimi tanınan bu gəzərgi şair-müğənnilər hekayəni qafiyəli, heca vəznli şeirlərlə, çox vaxt ritmik və emosional təsiri gücləndirən uzunboğaz musiqi aləti — sazın müşayiəti ilə nəql edirlər.[17][18]

Anadoluda və Qafqazda bu hekayə festivallar, toylar və kənd məclisləri kimi icma tədbirlərinə dərindən inteqrasiya edərək sosial yaxınlaşma və mədəni ifadə vasitəsi rolunu oynayır. Aşıqlar "Əsli və Kərəm" dastanından parçaları ziyafətlərdə və şənliklərdə ifa edirlər. Burada nəqlin məhəbbət və dözümlülük mövzuları həmrəyliyi təşviq edən ayinlərlə uzlaşır. Azərbaycan icmalarında aşıqlar toy mərasimlərində bu dastanı ifa edir, onun xeyirli nikah motivini harmonik evliliyin simvolu kimi vurğulayırlar. Bu ifalar Şərqi Anadoludan Gəncəyə qədər olan bölgələrdə qəhvəxanalar, qonaq evləri və açıq hava məclisləri kimi məkanlarda baş tutur və gündəlik həyatda kollektiv yaddaşı gücləndirir.[13][19]

Dastan sosial maneələri aşan sonsuz məhəbbət ideallarını təcəssüm etdirərək atalar sözlərinə, mahnılara və yerli adət-ənənələrə qalıcı təsir göstərir. "Kərəm kimi aşiq olmaq" kimi ifadələr birbaşa baş qəhrəmanın amansız axtarışlarından qaynaqlanaraq, alovlu sədaqəti bildirmək üçün gündəlik türk dilinə daxil olmuşdur. Çoxsaylı xalq mahnıları dastanın motivlərindən bəhrələnir; burada aşıqlar Kərəmin poetik fəğanlarını əks etdirən yeni bəndlər bəstələyir və onun emosional özəyini musiqi repertuarlarında yaşadırlar. Regional adətlərdə bu hekayə qırılmaz bağları simvolizə edir, toylarda ifaçıların cütlüklərə xeyir-dua vermək üçün onun mövzularına müraciət etdiyi rituallara ilham verir; bu, sevgililərin qovuşmasını ailə harmoniyası ilə əlaqələndirən Azərbaycan ənənələrində də özünü göstərir.[13][20]

Adaptasiyalar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
The Opera Poster
The Opera Poster

Əhməd Fəxri 1888-ci ildə bu mövzuda beş pərdəli pyes yazmışdır.[21] Əsər xalq hekayəsini səhnə üçün dramatikləşdirməklə Osmanlı teatrında təməl bir an hesab edilmişdir.[22]

Dastanın motivləri əsasında Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyov "Əsli və Kərəm" operasını yazmış (1912-ci ildə səhnələşdirilmişdir)[23][24] və Azərbaycan yazıçısı Elçin Əfəndiyev 1980-ci illərdə "Mahmud və Məryəm" romanını qələmə almışdır.[25][26][27] Əhməd Adnan Sayqun sonradan "Kərəm" operasını bəstələmişdir. Əsərin premyerası 22 mart 1953-cü ildə Ankara Dövlət Teatrında bəstəkarın rəhbərliyi altında baş tutmuş və Anadolu xalq melodiyaları və modal qammalarının inteqrasiyası ilə milli mövzuları vurğulayaraq, nağılı XX əsr türk çərçivəsinə uyğunlaşdırmışdır.[28] Səlahəddin Batunun librettosu ilə üç hissədən ibarət olan əsər, ilahi sevgi və mədəni kimlik mövzularını vurğulamaq üçün pentatonik strukturlardan, halay ritmlərindən və aşıkdan ilhamlanan qammalardan istifadə etmiş, dövrün Şərq ənənələrini opera forması ilə sintez etmək səyləri ilə uyğunlaşaraq, Türkiyə və Azərbaycan folklorundan istifadə etmişdir.[29] Xalq musiqisində "Kərəm havaları" adlanan xüsusi bir mahnı forması mövcuddur.[30][31]

1942-ci ildə Adolf Körner, 1971-ci ildə isə Orxan Elmas bu mövzuda film çəkmişdir. 2002-ci ildə dastanın müasir uyğunlaşdırılması kimi "Əsli ilə Kərəm" adlı televiziya serialı yaradılmışdır.

Tədqiqi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1888-ci ildə Leopold Qrünfeld "Əsli və Kərəm" dastanını alman dilinə tərcümə etmişdir.[32] Həmin il "Əsli və Kərəm" şərq məhəbbət dastanı aşıq Civani tərəfindən erməni dilində yenidən nəql edilmişdir.[1][33] Xalq rəvayəti əsasında erməni bəstəkarı Qriqor Süni eyniadlı opera bəstələmişdir.[34]

Şükrü Elçinin Ankarada "Akçağ Yayınları" tərəfindən nəşr olunmuş "Kerem ile Aslı Hikâyesi" (2000-ci il) adlı əsəri əlyazmalardan və şifahi mənbələrdən toplanmış çoxsaylı mətn variantlarını bir araya gətirməklə, dastanın elmi şəkildə öyrənilməsində fundamental toplu rolunu oynayır, eyni zamanda onların tarixi və mədəni kontekstlərinə dair ətraflı tədqiqat və təhlillər təqdim edir. Bu tədqiqatda hekayənin regional uyğunlaşmalar vasitəsilə necə inkişaf etdiyi vurğulanır, Anadolu və Azərbaycan ənənələrindəki nəql formalarının müxtəlifliyi önə çəkilir.[8]

Ali Duymazın Ankarada Türkiyə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən nəşr olunmuş "Kerem ile Aslı Hikâyesi Üzerinde Mukayeseli Bir Araştırma" (2001-ci il) adlı əsərində türk şifahi ədəbiyyatındakı motivlərin, süjet xətlərinin və üslub elementlərinin izini sürmək üçün folklor jurnallarına və arxiv materiallarına istinad edilir, dastanın nəql strukturu müqayisəli şəkildə araşdırılır. Bu tədqiqat, interpretativ nəzəriyyələrə varmadan hekayənin ritmik və poetik çərçivələrinə dair fikirlər təqdim edir, onun digər epik dastanlarla struktur paralellərini diqqətə çatdırır.[12]

XX əsrin əvvəllərində yaşamış türk ədəbiyyatı tarixinin qabaqcıl simalarından olan Mehmet Fuad Köprülü, aşıq poeziyası və saz şairləri haqqındakı yazılarında, xüsusən də "İkdam" qəzetində dərc olunmuş məqalələrində (1914-cü il) və "Türk Edebiyatı Tarihi" kimi genişhəcmli icmallarında dastanın islam epik ənənələrinə inteqrasiyasına toxunmuşdur.[35] Bu tədqiqatlar "Əsli və Kərəm" dastanının Osmanlı dövrünün şifahi ifaçılıq ənənələrindəki köklərini vurğulayır, onu təsəvvüf təsirli xalq dastanları kontekstində yerləşdirir.[8]

XX əsrin ortalarında Pərtəv Naili Boratavın "Halk Hikâyeleri və Halk Hikâyeciliği" (1946-cı il) əsəri və Cahit Öztəllinin "Türk Folklor Araştırmaları" jurnalındakı təhlillər də daxil olmaqla folklorşünaslıq tədqiqatları, dastanın aşıqlar tərəfindən şifahi şəkildə oxunmasından yazılı əlyazmalara keçidini işıqlandırmış, Anadolu kontekstində toplama üsullarını və variantların qorunub saxlanmasını sənədləşdirmişdir.[8] Boratavın işində xüsusilə ifaçılıq aspektləri və katiblərin təsiri kataloqlaşdırılmış, Öztəlli isə mətnin ötürülməsi ilə bağlı müəlliflik məsələlərini araşdırmışdır.[36] Boratavın dəyişdirilmiş xoşbəxt sonluqlara məruz qalan kommunal hekayə məhsulu kimi təsnif edən yanaşması povesti "milliləşdirmək" üçün revizionist səylərə qarşı çıxmış, bunun əvəzinə onun çoxmədəniyyətli elementlərini müasir etnik əsasizmə müqavimət göstərən daha geniş Anadolu və Azərbaycan təsirlərinə uyğunlaşdırmışdır.[37]

Mehmed Emin Barsın qeyri-adilik motivlərinə dair təhlili (2010-cu il) və Qars dialekti variantının türk dilinin tədrisində tətbiqinə dair aparılmış araşdırma (2023-cü il) kimi sonrakı tədqiqatlar dastanın nəql elementlərini və müasir tətbiqlərini öyrənməyə davam edir.[15][38]

1980-ci illərdə azərbaycanlı şair və ictimai xadim Bəxtiyar Vahabzadə "Vahid – bölünməz" adlı məqaləsində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində (DQMV) cərəyan edən hadisələr fonunda bəzi xarici radio mərkəzlərinin yaydığı şərhləri tənqid etmişdir. O, xarici kütləvi informasiya vasitələrinin bölgədəki gərginliyi azərbaycanlılar və ermənilər arasında guya qədim dövrlərdən bəri mövcud olan patoloji nifrətlə və etnik barışmazlıqla əlaqələndirmək cəhdlərini əsassız adlandırmışdır. Vahabzadə hər iki xalqın XX əsrə qədər olan dövr ərzində uzun əsrlər boyu sülh, əmin-amanlıq və dostluq şəraitində birgə yaşadıqları irəli sürmüş, bu birgəyaşayışın və mədəni əlaqələrin tarixi-mədəni sübutu kimi erməni qızı Əsli ilə azərbaycanlı Kərəmin sevgisindən bəhs edən "Əsli və Kərəm" xalq dastanını nümunə göstərmişdir.[39]

Müqayisələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Əsli və Kərəm" dastanı Şekspirin "Romeo və Cülyetta" əsəri ilə struktur paralellərə malikdir. Bu, xüsusilə ailə və cəmiyyət təzyiqi səbəbindən maneələrlə qarşılaşan qadağan olunmuş məhəbbət motivində, faciəvi təqibdə və sevgililərin fəlakətli ölümündə özünü büruzə verir. Hər iki əsərdə baş qəhrəmanlar qovuşmaq üçün xarici təzyiqlərə qarşı çıxır, bu da adət-ənənələrə qarşı üsyan və taleyin qaçılmazlığı mövzularını vurğulayan ortaq sonluqla – ölümlə nəticələnir.[20][40]

Eynilə, "Əsli və Kərəm" dastanı Yaxın Şərq ədəbiyyatının "Leyli və Məcnun" hekayəsi ilə də tematik yaxınlıq nümayiş etdirir. Bu yaxınlıq poetik həsrətin təsvirində, geniş coğrafi məkanlardakı çətin axtarışlarda, eləcə də sevgililərin ayrılığını mənəvi sədaqət sınağı kimi çərçivələndirən ilahi və ya mistik müdaxilə elementlərində aydın görünür. Hər iki hekayə qovuşa bilməmək həsrətini mənəvi ucalığa aparan bir yol kimi qəbul edir və kişi qəhrəmanın ehtirasını dəlilik həddinə çatdırır, lakin Kərəmin səyahəti daha çox alleqorik xarakter daşıyan Məcnun hekayəsində rast gəlinməyən folklor möcüzələrini özündə birləşdirir.[40]

"Əsli və Kərəm" dastanını Şərq folklorunda fərqləndirən əsas cəhət, onun qabarıq dinlərarası dinamikasıdır. Burada müsəlman qəhrəmanın xristian qadına olan məhəbbəti münaqişəni sadəcə ailəvi rəqabətdən daha yüksək səviyyəyə qaldırır, dini inancları dəyişdirmək cəhdlərini və mədəni qadağaları mərkəzi maneələr kimi süjetə daxil edir. Bu xüsusiyyət "Romeo və Culyetta" kimi Qərb analoqlarındakı əsasən təriqət və ya klan əsaslı qarşıdurmalardan fərqlənir, Osmanlı dövrü Anadolu ənənələrinə xas olan hibrid kimlik və tolerantlıq mövzularını ön plana çıxarır.[20][40]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 "Асли и Кярам" Arxiv surəti 17 iyul 2021 tarixindən Wayback Machine saytında // Армянская советская энциклопедия (арм.). — Ер.: Академия наук АрмССР, 1975. — Т. 1. — С. 565.
  2. ↑ Дадашзаде А. Азербайджанская литература // История всемирной литературы в девяти томах . IV. М.: Наука. 1987. 418.
  3. 1 2 3 Асли и Керем // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 Emre Doğan. "Bir Doğu Anlatısı Olarak Kerem ile Aslı Hikâyesi ve Melodramatik Türk Sineması". Folklor/Edebiyat (türk). 31 (122). 2025: 469–488. doi:10.22559/folklor.3842.
  5. 1 2 3 4 Süleyman Efendioğlu. "Kerem ile Aslı Hikâyesinde Metinlerarası İlişkiler / The Relationships of Intertextual in the Tale of Kerem and Asli" (PDF). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research (türk). 8 (37). 2015: 102–114. 31 may 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  6. ↑ Sakina Berengian. Azeri and Persian literary works in twentieth century Iranian Azerbaijan. Berlin: Klaus Schwarz Verlag. 1988. 20. ISBN 9783922968696.
    It was also during the Safavid period that the famous Azeri folk romances — Shah Esmail, Asli-Karam, Ashiq Gharib, Koroghli, which are all considered bridges between local dialects and the classical language — were created and in time penetrated into Ottoman, Uzbek, and Persian literatures. The fact that some of these lyrical and epic romances are in prose may be regarded as another distinctive feature of Azeri compared to Ottoman and Chaghatay literatures.
  7. ↑ Emrah Seferoğlu. "Aşık Edebiyatında Kerem ile Aslı Hikâyesinin Türk Kültür Coğrafyasındaki Varyantları Üzerine Bir Değerlendirme". Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi (türk) (55). 2023: 165–186. doi:10.24155/tdld.2023.315. 9 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  8. 1 2 3 4 Hilal Gümüş. Ahmet Adnan Saygun’un "Kerem" Operasının Müzikal Ve Dramatik Analizi (PDF) (Yüksek Lisans Tezi) (türk). Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ). 2019. 11 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  9. ↑ Nurettin Öztürk. "Kerem ile Aslı Hikâyesinde Olağanüstülük Motifleri / The Motifs of Extraordinariness in the Story of Kerem and Asli". Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (türk) (47). 2012: 71–85.
  10. 1 2 3 4 "Əsli-Kərəm (rəvayət)". 13 avqust 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 aprel 2018.
  11. 1 2 3 Alev Tekinay: The German and Turkish romance novel in the Middle Ages: A contribution to comparative literary history. In: Journal of the Deutsche Morgenländische Gesellschaft, Vol. 131, No. 1, 1981, pp. 137–157, here p. 147
  12. 1 2 3 4 Feryal Söylemezoğlu, Fatma Gökpınar. "Kerem ile Aslı Hikâyesinin Giysi Özellikleri Açısından İncelenmesi". Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (türk) (8). 2008: 165–186. 13 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  13. 1 2 3 "The Story of Asli and Karam". Islamic Culture and Relations Organization (ICRO) (ingilis). 10 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  14. ↑ Arzu Öztürkmen. "Folklore in the Time of the Young Turks". Western Folklore (ingilis). 79 (2/3). 2020: 139–178.
  15. 1 2 3 4 Ali Duymaz. Kerem ile Aslı Hikâyesi Üzerinde Mukayiseli Bir Araştırma (PDF) (türk). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. 2001.
  16. 1 2 Emre Doğan. "Bir Doğu Anlatısı Olarak Kerem ile Aslı Hikâyesi ve Melodramatik Türk Sineması". Folklor/Edebiyat (türk). 31 (122). 2025: 469–488. doi:10.22559/folklor.3842.
  17. ↑ "Ashiklik, minstrelsy tradition". UNESCO Intangible Cultural Heritage (ingilis).
  18. ↑ "Turkish Folk Music: The Asik Tradition in Anatolia and Music Among the Asiks". Turkish Music Portal (ingilis). Turkish Cultural Foundation. 14 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  19. ↑ "Türkiye: Cultural heritage and Silk Road routes". UNESCO Silk Road Programme (ingilis). 21 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  20. 1 2 3 Ömer Faruk Şerifoğlu. "Love of times past in old Anatolia". Daily Sabah (ingilis). 31 yanvar 2015. 16 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  21. ↑ Kerem ile Aslı (osman). İstanbul: Cemal Efendi Matbaası. 1888 – HathiTrust Digital Library vasitəsilə.
  22. ↑ "Kerem ile Aslı Hikâyesi Özet ve İncelemesi". Lise Edebiyat Ders Notları (türk). 12 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  23. ↑ "«Асли и Керем»" (rus). Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова. 23 yanvar 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 oktyabr 2012.
  24. ↑ "В Азербайджанском театре оперы и балета состоится премьера". 14 fevral 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 mart 2013.
  25. ↑ "Mahmud və Məryəm" tənqid olunur Arxiv surəti 13 iyul 2020 tarixindən Wayback Machine saytında
  26. ↑ Арзуманов В. Великолепное служение литературе… // Литературный Азербайджан. Б. 1988. 105.
  27. ↑ Эльчин. Махмуд и Мариам // Литературный Азербайджан. Б. 1984. 8.
  28. ↑ Yiğit Özatalay. "Analysis of the Opera "Kerem" by Ahmet Adnan Saygun". Academia.edu (ingilis).
  29. ↑ Emrah Seferoğlu. "Aşık Edebiyatında Kerem ile Aslı Hikâyesinin Türk Kültür Coğrafyasındaki Varyantları Üzerine Bir Değerlendirme". Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi (türk) (55). 2023: 165–186.
  30. ↑ Anna Oldfield. "The Azeri Asiq in Iran and the Republic of Azerbaijan: Towards a Transnational Comparison of a Diverging Tradition". Musiqi Dünyası (ingilis) (4 (77)). 2018: 47–56.
  31. ↑ "Art of Azerbaijani Ashiq art". UNESCO Intangible Cultural Heritage (ingilis). 14 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  32. ↑ Grünfeld, Leopold. Anatolische Liebeslieder (Anatolische Volkslieder) (alman). Leipzig: A. G. Liebeskind. 1888. 1 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026 – Deutsche Liebeslyrik vasitəsilə.
  33. ↑ Г. В. Келдыш, redaktorДживани // Музыкальный энциклопедический словарь (rus). М.: Советская энциклопедия. 1990. 223–224. ISBN 5-85270-033-9. 14 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  34. ↑ Svetlana Sarkisyan. Syuni, Grigor. Oxford University Press. 2001.
  35. ↑ Nurettin Albayrak. Kerem ile Aslı // TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). Cilt 25. Türkiye Diyanet Vakfı. 2002. 266–267. 9 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  36. ↑ Şükrü Elçin. Kerem ile Aslı Hikâyesi (Araştırma - İnceleme) (PDF) (türk). Ankara: Akçağ Yayınları. 2000. 9 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  37. ↑ Arzu Öztürkmen. "Folklore on Trial: Pertev Naili Boratav and the Denationalization of Turkish Folklore". Journal of Folklore Research (ingilis). 42 (2). 2005: 185–216. 13 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  38. ↑ Zeki Taştan. "Kerem ile Aslı Hikâyesinin Yeni Bir Varyantı / Tiflis Nüshası". Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi (türk). 5 (1). 2003: 145–160. 14 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2026.
  39. ↑ Vahabzadə, Bəxtiyar. Vahid – bölünməz // M. Həsənov (redaktor). Gəlin açıq danışaq... məqalələr toplusu (az.). Bakı: Azərnəşr. 1988. səh. 65.
  40. 1 2 3 "Description of the Project — DRA3904 Performing Failure". Scalar (ingilis). Centre for Drama, Theatre and Performance Studies, University of Toronto / University of Southern California.

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Araslı H. XVII-XVIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı: "Azərbaycan Universiteti" nəşriyyatı, 1956, s. 219–225.
  • Ceyhun Bayramlı, "Dastanlarımıza edilən yad təsirlər", Kitab, Bakı, 2007-ci il.
  • Elnur Heydərov. "Folklorşünaslıq məsələləri", BDU Folklor kafedrasının nəşri, V buraxılış, Bakı, 2002
  • Şükrü Elçin: Kerem ile Aslı Hikayesi (Araştırma-İnceleme). Ankara 2000.
  • Ali Duymaz: Kerem ile Aslı hikâyesi: Üzerinde Mukayeseli Bir Araştırma. Ankara 2001.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Əsli_və_Kərəm&oldid=9029355"