Əxlaqi təşviş

Əxlaqi təşviş və ya mənəvi təşviş (ing. moral panic), bəzən sosial təşviş (ing. social panic) — nəyinsə və ya kiminsə bir icmanın və ya cəmiyyətin dəyərlərinə, maraqlarına və ya rifahına təhlükə yaratdığı barədə geniş yayılmış qorxu hissidir.^[1]^[2]^[3] Bu anlayışı Stenli Koen inkişaf etdirmişdir.^[4]

Mövzu kateqoriyaları

Əxlaqi təşvişlər üzrə 40 ildən çox davam edən araşdırmaların nəticəsində onların necə işlədiyini və hansı təsirlərə malik olduğunu izah etməyə kömək edən bir neçə mövzu kateqoriyası müəyyən olunub.^[4]^[5]

Uşaqların istismarı

Onların tezliyindən və ekspertlərin rəylərinə asılı olmayaraq, uşaqlara qarşı müstəsna xarakteri daşıyan fiziki və cinsi istismar olayları uşaq müdafiəsinə əsaslanan siyasətə təkan verir. Ruhani xadimlər və məşhur şəxslər arasında pedofillərin aşkar olunması onların tamamilə yad adam olduqları haqqında əvvəlki təsəvvürü bir az dəyişmişdi. Halbuki, onların öz ailə daxilində və ya yaxın ətrafda olduqları ehtimalı demək olar ki, qəbul edilmir.^[6]^[7]^[8] Filip Cenkinsin bu məsələ ilə bağlı kitabında göstərilir ki, ABŞ mühafizəkarları uşaqların istismarı ilə bağlı cəmiyyətdə mövcud olan qorxuları 1990-cı illərində internet senzurasını tətbiq etmək, homoseksual şəxsləri mühakimə etmək və gənclərə sosial nəzarəti gücləndirmək üçün istifadə edirdilər.^[9]

Alkoqol və başqa narkotiklər

XIX əsrdə Fransada absent ilə bağlı əxlaqi təşviş baş verirdi. 1860-cı illərdən bəri insanlara "absentizm" (fr. absinthisme) diaqnozu qoyulurdu. İndiki dövrdə ümumi qəbul olunub ki, o zaman absentlə bağlı ortaya çıxan problemlər əsasən bu içkinin alkoqol dərəcəsinin yüksək olmasının nəticəsi idi.^[10] İddialara görə ABŞ-da alkoqol və başqa narkotiklər ilə bağlı əxlaqi təşvişlər cəmiyyətin diqqətini başqa sosial problemlərdən yayındırır. Belə məsələləri gündəmə gətirən təşkilatlardan biri Sərxoş Sürməyə Qarşı Analar (ing. Mothers Against Drunk Driving MADD) qurumudur.^[11]

İmmiqrasiya

1970-1980 illərdə Niderlandda baş verən Tamil panikası Teun van Dayk tərəfindən araşdırılmışdır. O zaman Niderlanda böyük sayda Tamillər gəlmişdi. Van Dayk göstərmişdir ki, xəbər mətnləri və özəlliklə xəbər başlıqları əxlaqi təşvişin yayılmasında rol oynayır.^[12]

Media texnologiyaları

Yeni rabitə vasitələrinin meydana gəlməsi özünü uşaqlığın və mədəniyyətin mühafizəçisi sayanlar arasında təlaş yaradır. Çox hallarda onların qorxuları həmin vasitələrdən xəbərsiz olmalarından qaynaqlanır. Bəzi qurumlar, o cümlədən dini motivləri olan təşkilatlar və "narahat valideynlər" (ing. "concerned parents") belə məsələlərlə bağlı senzuranın tətbiqini tərifləyirlər.^[5]^[13]^[14]

Küçə cinayəti

Şəxslərarası cinayətlər müasir KİV-lərin diqqət mərkəzindədir. Nəticədə, cavan kişilərin küçələrdə törətdiyi hücumlarla bağlı qorxular geniş yayılmış olaraq qalır.^[5]^[15]

Nümunələri

Zindanlar və Əjdahalar (1980-ci və 1990-cı illər)

Zindanlar və Əjdahalar (ing. Dungeons & Dragons) və başqa masaüstü oyunlar dəfələrlə Satanizmi, cadugərliyi, intiharı, pornoqrafiyanı və qətli təbliq etməkdə ittiham olunurdu. 1980-ci ildə bəzi qruplar, xüsusilə xristian fundamentalist qrupları bu oyunu sehrbazlığı və cinpərəstliyi təşviq etdiyini iddia edirdilər.^[16]^[17]

İİV/QİÇS (1980-ci və 1990-cı illər)

1980-ci illərdə KİV-lərin QİÇS-i işıqlandırması əxlaqlandırma və şişirtmə xarakteri daşıyırdı. O vaxtdan bəri bu məsələ ilə bağlı əxlaqi təşviş yayılmağa başlamışdı. QİÇS-ə "gey vəbası" və "Afrikalı xəstəlik" kimi homofob və irqçi ləqəblər verilmişdi. Lakin, vaxt keçdikçə, cəmiyyət onun heteroseksual və avropoid insanlara da təsir etdiyini anlamışdı.^[18]

İstinadlar

↑ Crossman, Ashley. "Understanding How Moral Panic Threatens Freedom". ThoughtCo. İstifadə tarixi: 1 iyun 2021.
↑ Walsh, James P. "Social media and moral panics: Assessing the effects of technological change on societal reaction". International Journal of Cultural Studies. 23 (6). noyabr 2020: 840–859. doi:10.1177/1367877920912257. PMC 7201200 (#bad_pmc).
↑ Jones, Marsha. Mass media. Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Macmillan. 1999. ISBN 978-0-333-67206-8.
1 2 Cohen, Stanley. Folk Devils and Moral Panics. London & New York: Routledge. 2011. doi:10.4324/9780203828250. ISBN 978-0-203-82825-0.
1 2 3 Critcher, Chas. Moral Panics // Oxford Research Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice. 2017. doi:10.1093/acrefore/9780190264079.013.155. ISBN 978-0-19-026407-9.
↑ Jenkins, Philip. Intimate Enemies: Moral Panics in Contemporary Great Britain (1992). ISBN 978-0-202-30436-6.^{[səhifə göstərin]}
↑ Kitzinger, Jenny. Framing abuse. London: Pluto Press. 2004. ISBN 0-7453-2332-4.^{[səhifə göstərin]}
↑ Karger, Michael, Moral Panics of Sexuality // The Palgrave Encyclopedia of Sexuality Education, Cham: Springer International Publishing, 2022, 1–11, doi:10.1007/978-3-030-95352-2_5-1, ISBN 978-3-030-95352-2, İstifadə tarixi: 31 yanvar 2025
↑ Meyerowitz, Joanne. "Moral Panic: Changing Concepts of the Child Molester in Modern America". The Journal of American History. 86 (2). 1999: 814. doi:10.2307/2567140.
↑ https://www.historytoday.com/archive/history-matters/absinthe-green-fairy-moral-panic
↑ https://www.google.az/books/edition/Encyclopedia_of_Drug_Policy/dkj-Yue46hIC?hl=en&gbpv=1&dq=moral+panic+alcohol+and+drugs&pg=PA332&printsec=frontcover pp. 331-332
↑ Teun A. Van Dijk (1988) News Analysis: Case Studies of International and National News in the Press, LEA
↑ Livingstone, Sonia. Young people and new media. London and Thousand Oaks, CA: Sage. 2002. ISBN 0-7619-6466-5.^{[səhifə göstərin]}
↑ Barker, M., and J. Petley, eds. 1997 Ill effects: The media/violence debate. Abingdon, UK: Routledge.^{[səhifə göstərin]}
↑ Jewkes, Yvonne, Media and moral panics // Jewkes, Yvonne (redaktor), Media & Crime (2nd), London & Thousand Oaks, California: Sage, 2011, 76–77, ISBN 978-1-84860-703-3
↑ Waldron, David. "Role-Playing Games and the Christian Right: Community Formation in Response to a Moral Panic". The Journal of Religion and Popular Culture. 9. 2005: 3. doi:10.3138/jrpc.9.1.003. hdl:1959.17/44257.
↑ Laycock, Joseph P. Dangerous Games: What the Moral Panic over Role-Playing Games Says about Play, Religion, and Imagined Worlds. Univ of California Press. 2015. ISBN 978-0-520-28492-0.^{[səhifə göstərin]}
↑ https://www.google.az/books/edition/The_City_Cultures_Reader/-mk5rOctXtEC?hl=en&gbpv=1&dq=1980s+aids+%22moral+panic%22&pg=PA365&printsec=frontcover p. 365

[Crossman-1] Crossman, Ashley. "Understanding How Moral Panic Threatens Freedom". ThoughtCo. İstifadə tarixi: 1 iyun 2021.

[Walsh_2020-2] Walsh, James P. "Social media and moral panics: Assessing the effects of technological change on societal reaction". International Journal of Cultural Studies. 23 (6). noyabr 2020: 840–859. doi:10.1177/1367877920912257. PMC 7201200 (#bad_pmc).

[Jones-3] Jones, Marsha. Mass media. Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Macmillan. 1999. ISBN 978-0-333-67206-8.

[CohenFD-4] 1 2 Cohen, Stanley. Folk Devils and Moral Panics. London & New York: Routledge. 2011. doi:10.4324/9780203828250. ISBN 978-0-203-82825-0.

[Critcher-2017-5] 1 2 3 Critcher, Chas. Moral Panics // Oxford Research Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice. 2017. doi:10.1093/acrefore/9780190264079.013.155. ISBN 978-0-19-026407-9.

[6] Jenkins, Philip. Intimate Enemies: Moral Panics in Contemporary Great Britain (1992). ISBN 978-0-202-30436-6.^{[səhifə göstərin]}

[7] Kitzinger, Jenny. Framing abuse. London: Pluto Press. 2004. ISBN 0-7453-2332-4.^{[səhifə göstərin]}

[8] Karger, Michael, Moral Panics of Sexuality // The Palgrave Encyclopedia of Sexuality Education, Cham: Springer International Publishing, 2022, 1–11, doi:10.1007/978-3-030-95352-2_5-1, ISBN 978-3-030-95352-2, İstifadə tarixi: 31 yanvar 2025

[:2-9] Meyerowitz, Joanne. "Moral Panic: Changing Concepts of the Child Molester in Modern America". The Journal of American History. 86 (2). 1999: 814. doi:10.2307/2567140.

[10] ttps://www.historytoday.com/archive/history-matters/absinthe-green-fairy-moral-panic

[11] ttps://www.google.az/books/edition/Encyclopedia_of_Drug_Policy/dkj-Yue46hIC?hl=en&gbpv=1&dq=moral+panic+alcohol+and+drugs&pg=PA332&printsec=frontcover pp. 331-332

[12] Teun A. Van Dijk (1988) News Analysis: Case Studies of International and National News in the Press, LEA

[13] Livingstone, Sonia. Young people and new media. London and Thousand Oaks, CA: Sage. 2002. ISBN 0-7619-6466-5.^{[səhifə göstərin]}

[14] Barker, M., and J. Petley, eds. 1997 Ill effects: The media/violence debate. Abingdon, UK: Routledge.^{[səhifə göstərin]}

[Jewkes1-15] Jewkes, Yvonne, Media and moral panics // Jewkes, Yvonne (redaktor), Media & Crime (2nd), London & Thousand Oaks, California: Sage, 2011, 76–77, ISBN 978-1-84860-703-3

[panic-16] Waldron, David. "Role-Playing Games and the Christian Right: Community Formation in Response to a Moral Panic". The Journal of Religion and Popular Culture. 9. 2005: 3. doi:10.3138/jrpc.9.1.003. hdl:1959.17/44257.

[17] Laycock, Joseph P. Dangerous Games: What the Moral Panic over Role-Playing Games Says about Play, Religion, and Imagined Worlds. Univ of California Press. 2015. ISBN 978-0-520-28492-0.^{[səhifə göstərin]}

[18] ttps://www.google.az/books/edition/The_City_Cultures_Reader/-mk5rOctXtEC?hl=en&gbpv=1&dq=1980s+aids+%22moral+panic%22&pg=PA365&printsec=frontcover p. 365

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]