12 sentyabr hərbi çevrilişi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

12 Sentyabr Hərbi Çerilişi və ya 1980 Qiyamı - Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin 12 Sentyabr 1980 günü əmri ilə içində reallaşdırdığı hərbi müdaxilə. 27 May 1960 çevrilişi və 12 Mart 1971 keçrilməsinin ardından Türkiyə cümhuriyyəti tarixində silahlı qüvvələrin rəhbərliyə üçüncü açıq müdaxiləsidir.Bu müdaxilə ilə Süleyman Dəmirəlin Baş naziri olduğu hökumət vəzifədən alındı, Türkiyə Böyük Millət Məclisi ləğv edildi, 1970 sonrasında dəyişdirilən 1961 Konstitusiyası tətbiqdən qaldırıldı və Türkiyə siyasətinin yenidən hazırlandığı bir hərbi dövr başladı. Bu dövr təxminən doqquz il davam etdi. 12 Sentyabr 1980 ardından partiyalar ləğv edildi, partiya liderləri əvvəl hərbi əsaslarda rejim altında tutuldu, ardından mühakimə olundu.2010 konstitusiya referendumunda, dəyişikliklərin qəbul edilməsiylə 13 Sentyabr 2010 tarixində müxtəlif vətəndaş cəmiyyət quruluşları, peşələr və dərnəklər ilə çevrilişdən zərər çəkmiş kəslər 12 Sentyabr çevilişini edənlər haqqında məhkəməyə müraciət etdilər. Bütün cinayət məlumatlarını yığan Ankara Respublika Baş prokurorluğu "Milli Təhlükəsizlik Şurası adı altında 12 Sentyabr 1980-də ölkə rəhbərliyinə əl qoyan və 24 Noyabr 1983-cü ilə qədər bu statusunu davam etdirən hərbi rejimin rəhbərliyinin həyatda qalan üzvləri Kənan Evrən, Nejat Tümər və Tahsin Şahinkayanın işlədiyi (A) Nürnberg Şərti ilə qəbul edilmiş beynəlxalq cinayət haqqında qanunun 146, 147, 153, 174, 179, 180, 181 (insanlığa qarşı cinayətlər maddəsi) ilə günahkar bilindilər.

Nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

  • 12 Sentyabr 1980 əsgəri zərbəsinin səbəbləri arasında ölkədə yayılan siyasi cinayətlər, və 6 Sentyabr günü Konyada Necmettin Erbakan rəhbərlik etdiyi və çevriliş liderlərinin şəriət məqsədli bir cəhd etmə cəhdi olaraq xarakterizə etdiyi Qüds Mitinqi göstərildi. Konya mitinqi olaraq da bilinən bu mitinqdə birlik İstiqlal Marşı əsnasında yerlərə oturmuş.Mitinq əsnasında davamlı şəriət çağırışı edilmiş, mitinq dövlətə qarşı etiraza çevrilmişdir. Türkiyə Böyük Millət Məclisi, 22 Mart 1980-də ilk dövrünü etdiyi Prezidentlik seçkisini, 114 dövr səs vermə etdiyi halda çevriliş gününə qədər nəticələndirməyərək, xalqda demokratik yollarla ölkənin düzlüyə çıxa bilməyəcəyi inancına gətirib çıxardı.
  • 12 Sentyabr əvvəli dövrün son Baş naziri Süleyman Dəmirəlin "70 səndə möhtacıq" sözü ilə yekunlaşdırılan xarici ticarət açığındakı artım və kurs darboğazı; işsizlik, qıtlıq və işyeri anlaşılmazlıqları ilə birgə iqtisadi səbəbləri meydana gətirər.

Eyni zamanda 1980-lərə doğru bütün dünyada neoliberal bir iqtisadi çevrilmə yaşanmaqda idi. Neoliberal islahatları tətbiq edə bilmək üçün ictimai müxalifətin olmaması və məbuat mühiti lazımlı idi. Amerika Birləşmiş Ştatları neoliberal siyasətləri sürətləndirə bilmək üçün dünyanın müxtəlif ölkələrində sağ hökumətləri iş başına keçirmək üçün hərbi çevrilişləri dəstəkləməkdə idi.O dövrdə Türkiyədə yüksələn bir ictimai müxalifət xüsusilə işçi və şagird hərəkətləriylə özünü göstərməkdə idi. Fabriklərdə tətillər artmışdı.

  • 12 Sentyabr əvvəli ölkədə ciddi bir təhlükəsizlik problemi də vardı. Universitetlər dəyişik siyasi görüşlər tərəfindən ard-arda basılar və şagirdlərin universiteti boykot etmələri üçün təzyiq tətbiq edərdi.Çevriliş günündən bir gün əvvəlki qəzetlər Əskişəhərdə qəhvəxananın axtarıldığı və bir adamın öldüyünü, Ankarada evə hücum zamanı terroristlərin 2 adamı öldürdüyünü, Mərsində kino klubunun axtarılıb və 4 adamın öldüyünü, İstanbul, Qaziantəp və Malatyada 1 adamın öldürüldüyünü yazılırdı.
  • NATO cənub qanadının ən əhəmiyyətli üzvlərindən olan Türkiyənin siyasi və iqtisadi iqtidarsızlığı xüsusilə ABŞ tərəfindən müşahidə edilirdi. 1979-cu ildə meydana gələn İran İslam İnqilabı, ardından eyni il içində Sovetlər Birliyinin Əfqanıstanı işğal etməsi üzərinə Türkiyənin ABŞ siyasətləri üçün sabitlikli hala gəlməsi əhəmiyyət qazandı.


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]