1818-ci il müqaviləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
1818-ci il müqaviləsi
Müqavilənin tipi İkitərəfli müqavilə
İmzalanması
- yeri
1818-ci il
London, Böyük Britaniya
Tərəflər Flag of the United States.svg ABŞ
Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Dil İngilis dili

1818-ci il müqaviləsi (ing. Treaty of 1818), 1918-ci il konvensiyası (ing. Convention of 1818), 1818 anqlo-amerikan konvensiyasl (ing. Anglo-American Convention of 1818), London müqaviləsi (ing. Treaty of London) və ya Balıqçılıq, sərhəd və kölələrin bərpası barədə konvensiya (ing. Convention respecting fisheries, boundary and the restoration of slaves) — ABŞBöyük Britaniya arasında 1818-ci ildə imzalanan beynəlxalq müqavilə. Ceyms Monronun prezidentlik dövründə imzalanmış müqavilə iki ölkə arasındakı sərhəd problemlərini həll etmişdir. Konvensiya BritaniyaKanada tarixinin "Hudon's Bay Company" şirkətinin Kolumbiya qəzası olaraq bilinən Oreqon və qardaş bölgəsi Yeni Kaledoniya qəzasının cənub hissəsinin də ortaq şəkildə işğal edilməsinə və əhalinin yerləşdirilməsinə icazə vermişdir.

İki ölkə 49-cu şimal paralelini əhatə edən bir sərhəd üzərində razılaşmışdılar. Bunun səbəbi 49-cu şimal paralelində yaranan sərhəd qismən düz olacaqdı. Britaniya, Rupertin torpağının hamısını 49-cu paralelin qərbində və qərbdə Qayalı dağlara təhvil verərkən, bu paralelin cənubundakı Qırmızı çay koloniyasını da ehtiva edirdi. ABŞ Luiziana torpaqlarının ən şimal ucunu 49-cu paralelin üstündə buraxmışdı.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının torpaq sərhəd dəyişiklikləri

Müqavilə hökmləri[redaktə | əsas redaktə]

  • I maddə — ABŞ-ın NyufaundlendLabrador boyunca balıqçılıq hüquqları təmin edildi.
  • II maddə — "Şimali Amerikanın 49-cu şimal paralelində Meşəli gölün ən şimal-qərb nöqtəsindən çəkilən bir xətt" boyunca Britaniya Şimali Amerikası ilə ABŞ arasındakı sərhəd təyin edildi. Britaniya, 49. paralelin cənubundakı Rupertin Torpağı və Qırmızı Çay koloniyası (bu gün Minnesota, Şimali DakotaCənubi Dakotanın bir hissəsini təşkil edən Qırmızı Çay Hövzəsinin yanında, yaxınlarındakı müasir bir Montananın kiçik bir parçasını da daxil olmaq üzrə Üçlü bölmə piki). ABŞ-ın Luiziananın satın almasının 49-cu paralelin şimalından (yəni, hal-hazırki AlbertaSaskaçevandakı Süd çayı, Kavak çayı və böyük Palçıq Çuxuru hövzələrinin bir qisimi) uzanan kiçik hissəsini buraxdı.
  • Bu maddə, 1783-cü il Paris Sülh Müqaviləsində qəbul edilən, ABŞ İstiqlal müharibəsini sona çatdıran sərhəddə gerçək coğrafiyanın cəhalətindən qaynaqlanan bir sərhəd anlaşmazlığını həll etdi. Daha əvvəlki bu andlaşma, amerikalı ilə britaniyalı mülkləri arasındakı sərhədi, Meşəli göldən Mississippi çayına doğru qərbə doğru uzanan bir xətt boyunca yerləşdirdi. Tərəflər, çayın bu qədər uzağında olmadığının fərqinə gələ bilmədilər, buna görə belə bir xətt əsla çayı karşılamayacaktı. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün 1818 müqaviləsi, ABŞ-ın 49-cu paralelinin şimalındakı Alyaskanın xaricində qalan Amerika Birləşmiş Ştatlarının yalnız bir hissəsi olan mövcud Minnesota ştatının kiçik seqmenti olan Şimal-qərb Bucağı olan Birləşmiş Ştatların bir ifadəsini yaratdı.
  • III maddə — 10 ildir Oreqonda ərazi idarələrinin ortaq təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Hər ikisi də ərazi iddia edə bilər və hər ikisi də pulsuz naviqasiya ilə təmin ediləcəkdir.
  • IV maddə — 12 il ərzində iki tərəf arasındakı ticarəti təşkil edən 1815 il tarixli Anqlo-Amerikaa konvensiyasını təsdiqlədi.
  • V maddə — 1812 Müharibəsini sona çatdıran Qent Müqaviləsindən çıxan bir ABŞ tələbini "bu məqsəd üçün adlandırılacaq bəzi Dost Suveren və ya Dövlət" ə aid fərqliliklərə göndərmə qərarı aldı. ABŞ-ın iddiası, müqavilə imzalandıqda Britaniya torpaqlarında ya da Britaniya'nın donanma gəmiləri üzərində olan kölələrə geri dönüş ya da təzminat tələb edildi. Söz mövzusu Qent Müqaviləsi mülkləri paylamaq və ABŞ bu qulların ABŞ vətəndaşlarının mülkiyyətində olduğunu iddia etdi.
  • VI maddə — qərarlaşdırmışdır ki, müqavilə imzaladıqdan sonra ən çox altı ay içində ratifikasiya reallaşacaq.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Albert Qallatinin portreti

Konvensiya ABŞ üçün ABŞ-ın Fransa səfiri Albert Qallatin, Böyük Britaniya naziri Riçard Raş, Bitaniya Kral Donanmasının maliyyə məsləhətçisi Fredrik Con Robinson, xüsusi məclisin bir üzvü və dövlət müşarivi olan Henri Qulbörn tərəfindən müzakirə edildi. Müqavilə 20 oktyabr 1818-ci il tarixində imzalandı. Ratifikasiya 30 yanvar 1819-cu ildə dəyişdirildi. 1818-ci il müqaviləsi və 1817-ci il Raş-Baqot müqaviləsi, Britaniya İmperiyasıAmerika müstəmləkələri arasındakı əlaqələrin inkişaf etməsinin başlamasına gətirib çıxarmışdır.

Müqavilədən sonra, sərhəd boyunca Oreqonun şərqində qalan bölgə Pembina qəzası olaraq təşkilatlanmağa üzrə təklif, ancaq ABŞ Konqresi təklifi heç bir zaman qatılmadı. Bunun yerinə alan Minnesota qəzası və Dakota qəzası oldu.

Müqavilənin nisbətən dostluq xüsusiyyətinə baxmayaraq, yenə də, 20 ildə Oreqonun sahibliyi üçün şiddətli bir mübarizə başlatdı. Daha əvvəl Aşağı Kolumbiya çayı üzərində Fort-Vankuver mərkəzli ticarət şəbəkəsi quran Britaniya tərəfindən qurulan "Hudon's Bay Company", şərqi Vaşinqton və Aydahoda olduğu kimi Oreqon sahilində və Paget Saundda da digər qalalarla sərt bir vəziyyətə düşdü. ABŞ dəri tacirlərinin bölgəyə təcavüzünü məhdudlaşdırmağa istiqamətli kampaniya başlatdı. 1830-cu illərə çatdıqda, bölgədə ərazini tamamilə əlavə zorlayan şirkət, qalan qazancı ən üst səviyyəyə çıxarmaq və ABŞ dağının varisini təxirə salmaq üçün, Oreqon çölündəki bütün kürklü heyvanların yox edilməsi üçün qəsdli bir siyasət boynuna götürdü. Cəsarət incidici siyasət idi, Fort-Vankuverdəki "Hudson's Bay Company" komissiyasının başçısı Con Mak Lauqlinin, Oreqon yolunda vəzifəyə gələn ABŞ daimi olaraq kömək və qarşılama təmin etdi.

Həmçinin Bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici Keçidlər[redaktə | əsas redaktə]