Aşağı Tunqus

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Aşağı Tunqus çayı
Plato Putorana 01.jpg
Ölkə Rusiya Rusiya
Mənbəyi Central Siberian Plateau[d]
Mənsəbi Yenisey çayı
Mənsəbinin yüksəkliyi = m
Uzunluğu 2989km km
Hövzəsinin sahəsi 473000 km²
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Aşağı TunqusSibirdə yerləşən çay Rusiyanın İrkutsk vilayətiKrasnoyarsk diyarı ərazisindən axaraq Yenisey çayına tökülür. Çay Orta Sibir yaylasından və Putorana platosunun cənubundan axaraq Yeniseyin sağından çaya tökülür. Çay Tura qəsəbəsinə qədər gəmiçilik üçün yararlıdır.

Qısa məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Nizhnyaya Tunguska.png

Yeniseyin sağ qolunu təşkil edən Aşağı Tunqus Turuxansk şəhəri yaxınlığında çaya tökülür. Buzlanması oktyabrdan maya qədər davam edir. Çay yuxarı axarda may-iyun, aşağı axarlarda may-iyul aylarında gursululuq müşahidə edilir.

Yuxarı axarlarda çay yayladan, aşağı axarlarda isə düzənliklərdən axır[1]

Yuxarı axar[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarı axarlarda çay 580 km məsafədə enli dərədən axır. Dərə əsasən gilli-qumlu suxurlardan təşkil olunmuşdur. Bu hissədə Aşağı Tunqus çayı Lena çayının ysxınlığından axır. Kirensk şəhəri yaxınlığında məsafə hətta 15–20 km-ə qədər azalır. Çayın bu hissədə sürəti 0,4—0,6 m/s təşkil edir.

Aşağı axar[redaktə | əsas redaktə]

Aşağı axarlarda Aşağı Tunqus çayı dərin ensiz, bəzənsə sıldırımlı sahili olan ərazilərdən axır. Bəzi hissələrdə çayın yatağı genişlənərək gölə bənzər su sahələri yaradır. Bu sahələrin eni bəzən 20 km çatır. Çayın sərt qayalıqlar arasından axan hissəsində sürət 3–5 m/s təşkil edir. Burada dərinlik 60-100 metr arasında yerləşir. Bu hissələrdə bəzən çayın ortasında diametri 0,5-1,5 metr olan astanalara rast gəlinir. Bəzən çay bərk suxurlara rast gəldikdə onu dolanaraq keçməli olur. Bu hissədə çayın sürəti 1—1,5 m/s təşkil edir.

Aşağı Tunqus çayı boyunca çoxlu sayda şəlalələr vardır. Suların hündürlükdən axdığı ərazilərdə dərinlik bəzən 100 metr təşkil edir[2] Astanalar və şəlalələr xüsusi ilə gursululuq dövründə dedikcə təhlükəli olur.

Çayın hidrologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Çay illik axın sürtinə görə Rusiyanın çayları arasında onbirinci yeri tutur. İllik su sərfiyyartı 3680 m³/s təşkil edir. Minimal su sərfiyatı 1967-ci ildə 2861 m³/s, maksimal isə 1974-ci ildə — 4690 m³/s olmuşdur. Çayın qidalanması qar və yay yağışları hesabına ödənilir. Qrunt suları demək olar ki yoxdur. Səbəb isə çayın çox illik qrunt buzlaqları ərazisindən axmasıdır[3]. 52 il aparılan müşahidələr nəticəsində diaqramma aşağıdakı kimi olmuşdur:

Çay axınının 73% yay-payız aylarının payına düşür. Çayın suyunun ampiletud fərqinə görə xüsusi ilə seçilir. Daşqınlar zamanı suyun səviyəsi 30–35 m qalxır[4]

Qolları[redaktə | əsas redaktə]

Qolları: (sağdan): Eyka, Koçeçum, Yambukan, Vivi, Tutonçana, Eraçimo, Severnaya, (soldan) Nepa, Bolşaya, Erema, Teteya, İlimpeya, Nidım, Taymura, Uçami. Aşağı Tunqusun ən böyük qolu Koçeçun çayıdır. İllik sərfiyyatı 600 m³/s, hövzəsinin sahəsi isə 100 min km² təşkil edir[5]

Gəmiçilik[redaktə | əsas redaktə]

Çay gəmiçilik üçün müəyyən hissələrdə təhlükələrlə zəngindir. Burada çoxlu sayda astana və şəlalələrin ölmaşı naviqasiyaya çətinliklər törədir. Naviqasiya əsasən avqust-sentyabr ayları mümkün olur[6]. Xüsusi ilə dar astanalardan Oron seçilir. Oron 128–130 km mənsəbdən yuxarıda yerləşir. İlk dəfə 1927-ci ildə paraxod vastəsilə ilə keçilmişdir.

1911-ci ildə Aşağı Tunqus və Lena çayını Kirensk rayonu ərazisində birləşdirmək planlaşdırılırdı[7][8]. Bununla belə XX əsrin əvvəllərində tikintinin çətinliyindən və çoxlu maliyə tələb etdiyindən layihə icra olunmamış qalır.

Maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Ruslar ərazini kolonizasiyalaşdırarkən( XVI—XVII əsr)[9][10] bir müddət çay Toris Tunqusu, Monastır TunqusuManqazey Tunqusu adlandırılmışdır.
  • Hal-hazırda Aşağı Tunqus çayı üzərində Evenk SES tikintisi planlaşdırılır. Bublayihə reallaşsa Rusiyanın ən böyük SES olacaqdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. [ http://www.abratsev.narod.ru/biblio/sokolov/p1ch23b.html Aşağı Tunqus çayı]
  2. Примечательные места Нижней Тунгуски, Осиктакан (звездочка). Эвенкия]
  3. Nizhnyaya Tunguska at Fakt`Bolshoy Porog, UNESCO: Water resources
  4. ОВОС Эвенкийского гидроузла на реке Нижняя Тунгуска, ОАО «Ленгидропроект»
  5. Putorana Platosu
  6. Нижняя Тунгуска — судоходство и грузоперевозки, Енисейское пароходство
  7. Lena at Zmeinovo, UNESCO: Water resources
  8. Nizhnyaya Tunguska at Podvoloshino, UNESCO: Water resources
  9. Нижняя Тунгуска Путешествия по Красноярскому краю
  10. «В неизведанные края. Путешествия на Север 1917—1930 гг», Владимир Афанасьевич Обручев

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]