Məzmuna keç

Aalı Tokombayev

Vikipediya, azad ensiklopediya
Aalı Tokombayev
qırğ. Аалы Токомбаев
Təxəllüsü Balka, Балка[1][2], Чалкар[2]
Doğum tarixi 7 noyabr 1904(1904-11-07)[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 19 iyun 1988(1988-06-19) (83 yaşında)
Vəfat yeri
Təhsili
Fəaliyyəti yazıçı, şair, jurnalist, tərcüməçi
Əsərlərinin dili qırğız dili
Mükafatları Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
"Lenin" ordeni — 1946 "Lenin" ordeni — 1974 "Oktyabr inqilabı" ordeni — 1984 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 1955 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 1958 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 1964 "Şərəf nişanı" ordeni — 1951 "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Aalı Tokombayev (qırğ. Аалы Токомбай; 7 noyabr 1904[1], Yeddisu vilayəti, Türküstan general-qubernatorluğu – 19 iyun 1988, Bişkek) — SSRİ–Qırğızıstan yazıçısı və şairi. O, Qırğızıstan SSR-in Xalq şairi (1945-ci il), Qırğızıstan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki (1954-cü il) və Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1974-cü il) fəxri adlarına layiq görülmüşdür. Tokombayev Qırğızıstan ədəbiyyatının banilərindən biri hesab olunur.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Çon Kayındı kəndində (hazırda Qırğızıstanın Çuy vilayətinin Kemin rayonu) anadan olmuşdur.[3] Müəllif öz tərcümeyi-halında doğum tarixi haqqında qeyd etmişdir ki, o, "ağ çar uzaq şərqdə müharibə apardığı ildə" doğulmuşdur. Buradan belə nəticəyə gəlinir ki, o, 1904-cü ildə, Rusiya–Yaponiya müharibəsi zamanı dünyaya gəlmişdir, lakin doğum günü və ayı heç kəsə məlum olmamışdır.[4]

1916-cı il üsyanı zamanı onun ailəsi Çinə qaçmış, 1917-ci ildə geri dönərkən valideynləri aclıq və yatalaq xəstəliyindən vəfat etmişdir. Bu hadisə nəticəsində Aalı yetim qalmışdır. 1922-ci ildə o, Daşkənddə yerləşən internat məktəbinə qəbul edilmişdir.[3]

Müəllif öz tərcümeyi-halında vurğulamışdır ki, 1924-cü ilə qədər qırğızların nəinki öz çap nəşrləri, hətta milli əlifbası belə mövcud deyildi. Qırğız xalqının tarixində əlamətdar gün olan 7 noyabr 1924-cü ildə ilk milli qəzet olan "Erkin-Too"nun birinci nömrəsi işıq üzü görmüş və onun səhifələrində müəllifin "Oktyabrın doğum günü" adlı şeiri dərc olunmuşdur. Qırğız yazılı ədəbiyyatının başlanğıcı sayılan bu günü şair özü üçün də doğum günü kimi seçmişdir.[5]

1927-ci ildə Orta Asiya Dövlət Universitetini bitirmişdir. Elə həmin il "Kızıl Qırğızstan" qəzetində fəaliyyətə başlamışdır. 1930–1931-ci illərdə Moskvada Mərkəzi Nəşriyyatın qırğız bölməsinin redaktoru, 1931-ci ildə isə Qırğızıstan MSSR Dövlət Nəşriyyatının baş redaktoru olmuşdur. Daha sonra respublikanın müxtəlif dövri nəşrlərində fərqli vəzifələrdə çalışmış, 1934–1949-cu illərdə (fasilələrlə) Qırğızıstan Yazıçılar İttifaqına rəhbərlik etmişdir.

1938-ci ildə Sosialist Turan Partiyasına mənsubluq şübhəsi ilə həbs edilmişdir.[6] O, həmçinin "millətçi" hesab edilən "Manas" eposuna və akın Kılıç Moldonun "reaksioner" yaradıcılığına bəraət qazandırmaqda ittiham olunmuşdur. 1916-cı il Orta Asiya üsyanına həsr olunmuş "Qanlı illər" mənzum romanı da ona qarşı irəli sürülən "millətçilik" ittihamları arasında yer almışdır. O, özünü təqsirli bilməmiş və 1939-cu ildə azadlığa buraxılaraq fəal fəaliyyətinə geri dönmüşdür.

1947-ci ildə "Zvezda" və "Leninqrad" jurnalları haqqında qərara əsasən partiya tənqidinə məruz qalmışdır. 1963–1980-ci illərdə Qırğızıstan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur. 1962–1978-ci illərdə Qırğızıstan ədəbiyyatı üzrə "Qısa Ədəbi Ensiklopediya"nın nəşri üzrə redaksiya heyətinin üzvü və əməkdaşı kimi fəaliyyət göstərmişdir.

19 iyun 1988-ci ildə vəfat etmiş və Ala-Arça qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

Yaradıcılığı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şairin öz tərcümeyi-halında qeyd etdiyinə görə, o, savad qazanan kimi şeir yazmağa başlamışdır. Necə yazmaq barədə heç kimdən öyüd-nəsihət və ya məsləhət almayan müəllif, heç vaxt yazıçı olmağı planlaşdırmadığını, sadəcə yaza bilmədiyi üçün yazdığını bildirmişdir.[7]

Tokombayevin şeiri ilk dəfə 1924-cü ildə ilk qırğız qəzeti "Erkin-Too"nun birinci nömrəsində dərc olunmuşdur. 1927-ci ildə isə Daşkənddə onun "Lenin tuuraluu" (Lenin haqqında) adlı ilk poetik məcmusu işıq üzü görmüşdür. Tanınmış tərcüməçi S. İ. Lipkin gənc şairin ilk addımları barədə yazarkən qeyd etmişdir ki, istənilən ifadənin obraza, istənilən epiteti isə yeni anlayışa çevrildiyi belə təzə bir dildə yazmaq həm asan, həm də çətindir. Aalı Tokombayevin şərti poetikanın öhdəsindən gələrək realizmə doğru çətin bir yol keçdiyini vurğulamışdır. 1930-cu illərdə onun "Emgek gülü" (Əmək çiçəkləri), "Ataka", "Abalkı ırlar" (İlk şeirlər) və digər məcmuaları nəşr edilmişdir.[8]

1930-cu illərin sonunda Tokombayev nəsrə müraciət etmişdir. Onun bu janrda ilk kitabları "Dnestr tereŋ deŋizge kuyat" (Dnestr dərin dənizə tökülür), "Jaralanqan jürök" (Yaralı ürək) və "Melodiyanın sirri" olmuşdur. 1934-cü ildə sovet yazıçılarının birinci qurultayında Maksim Qorki ilə görüşmüşdür. İkinci Dünya müharibəsi illərində o, vətənpərvərlik ruhunda bir sıra əsərlər — "Manasın həmyerlisi", "İyirmi səkkiz haqqında", "And", "Qürur", "Meşə sahibləri" əsərlərini yaratmışdır. Müharibədən sonra Tokombayevin "Həyat", "Lirika", "Qopuz melodiyaları altında", "Biz əsgər idik" və digər kitabları qələmə alınmışdır.

1967-ci ildə "Tan aldında" (Dan yeri söküləndə) adlı mənzum romanına görə Tokombayev Toktokul adına Qırğızıstan SSR Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. 1970-ci illərdə onun "Günəşin doğuşu", "Aşırbay", "Mənim respublikam", "Həyatımın dünyası" və başqa kitabları işıq üzü görmüşdür. O, Çingiz Aytmatov da daxil olmaqla bir çox qırğız yazıçısının ədəbiyyata gəlişinə xeyir-dua vermişdir. Ömrünün son illərində respublika KİV-lərində yenidən təqiblərə məruz qalmış, bu dəfə milli nihilist və "həddindən artıq internasiyonalist" kimi ittiham olunmuşdur.

Aalı Tokombayev rus və dünya ədəbiyyatının bir çox nümunələrini, o cümlədən A. S. Puşkin, İ. V. Höte, F. Şiller, M. Y. Lermontov, Y. Kupala və V. V. Mayakovskinin əsərlərini qırğız dilinə tərcümə etmişdir.

Ədəbiyyatda

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sovet yazıçısı Fyodor Samoxinin "Çolponbay" povestində kitabın giriş hissəsində epiqraf qismində Tokombayevin şeirindən bir parça yer almışdır.[9]

Mükafatları

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (27 sentyabr 1974-cü il)
  • 2 dəfə "Lenin" ordeni (28 fevral 1946-cı il; 27 sentyabr 1974-cü il)
  • "Oktyabr İnqilabı" ordeni (6 noyabr 1984-cü il)
  • 3 dəfə "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni (14 aprel 1955-ci il; 1 noyabr 1958-ci il;[10] 11 yanvar 1964-cü il)[11]
  • "Şərəf nişanı" ordeni (31 yanvar 1951-ci il)
  • Müxtəlif medallar
  • Qırğızıstanın Xalq şairi (1945-ci il)
  • Toktoqul Satılqanov adına Qırğızıstan SSR Dövlət mükafatı (1967-ci il)[12]

Əsərləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Seçilmiş
  • Земляк Манаса: стихи. — пер. с кирг. А. Адалис, Я. Апушкина, В. Винникова, Н. Манухиной и Г. Шенгели. — Фрунзе: Киргизгосиздат, 1943. — 60 с.
  • Повести и рассказы; [Ил. Л. Ильина, А. Михалев]. — Фрунзе: Киргизгосиздат, 1946. — 138 с., 1 л. портр.: ил.; [типолит. № 1].
  • Перед зарей: Поэма. — Авториз. пер. с кирг. В. Цыбина. — М.: Советский писатель, 1966. — 127 с.: ил.
  • Мы были солдатами; [Время летит]: Повести. — Авториз. пер. с кирг. С. Шевелева; [Ил.: В. Грызлов]. — М.: Молодая гвардия, 1974. — 318 с.: ил.
  • Моя республика: Поэма. — [Пер. Л. Дядюченко. — 2-е изд. — Фрунзе: Кыргызстан, 1979. — 46 с.: ил.
  • Сирота и волшебник: Сказка [в стихах. Для мл. школ. возраста]; [Пер. с кирг. С. Токомбаевой]. — Фрунзе: Мектеп, 1982. — 28 с.: цв. ил.
  • Мастер: Стихи. Авториз. пер. с кирг. / [Худож. В. Юрлов]. — М.: Советский писатель, 1982. — 159 с.: ил.; портр. на обложке; 19 000 экз.
  • Охотник Акай: Рассказы. [Для мл. шк. возраста]; Худож. А. Турумбеков. — 2-е изд. — Фрунзе: Мектеп, 1984. — 35 с.: цв. ил.
Toplular
  • Избранное: Стихи: Авториз. пер. с кирг. — М.: Сов. писатель, 1952. — 151 с.
  • Избранное: Стихи: Авториз. пер. с кирг. — М.: Гослитиздат, 1955. — 155 с., портр.
  • Избранные стихи, поэмы: Пер. с кирг. — М.: Гослитиздат, 1958. — 407 с., портр.
  • Стихотворения: Пер. с кирг. — М.: Худож. лит., 1974. — 174 с., портр.; (Б-ка советской поэзии / Ред. коллегия: И. Л. Гринберг и др.)
  • Избранное: стихотворения, поэмы, повесть: пер. с кирг. / [вступ. ст. Т. Аскарова]. — М.: Художественная литература, 1984. — 447 с., ил.
  • Собрание сочинений в 2-х томах; [Редкол.: О. Султанов (гл. ред.) и др.]. — Фрунзе: Кыргызстан, 1988.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 Токомба́ев Аалы (rus.). // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия. 1969—1978. Т. 26. С. 39, 40.
  2. 1 2 Исторические личности: Аалы Токомбаев (rus.). foto.kg. (İstifadə tarixi: 8 aprel 2024).
  3. 1 2 "Токомбаев Аалы". warheroes.ru. 11 iyun 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 noyabr 2025.
  4. ↑ Токомбаев А. Стихотворения: Пер. с кирг. — М.: Художественная литература, 1974. — С. 5.
  5. ↑ Токомбаев А. Стихотворения: Пер. с кирг. — М.: Художественная литература, 1974. — С. 12.
  6. ↑ "Архивированная копия". 1 dekabr 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 noyabr 2017.
  7. ↑ Токомбаев А. Стихотворения: Пер. с кирг. — М.: Художественная литература, 1974. — С. 11—12.
  8. ↑ "КИРГИЗСКАЯ ЛИТЕРАТУРА | Энциклопедия Кругосвет". 1 dekabr 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 noyabr 2017.
  9. ↑ Самохин Ф. Чолпонбай : Повесть (12000 nüs.). Фрунзе: Киргизгосиздат. под ред. Жажиева С. М. 1958.
  10. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении орденами и медалями СССР работников искусства и литературы Киргизской ССР // Советская Киргизия (газета). № 258. — 1958. — 4 noyabr. — 2.
  11. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении орденами и медалями СССР передовиков промышленного и сельскохозяйственного производства, работников науки и культуры Киргизской ССР (PDF) // Ведомости Верховного Совета СССР (газета). № 4. — 1964. — 22 yanvar.
  12. ↑ В СОВЕТЕ МИНИСТРОВ КИРГИЗСКОЙ ССР // Советская Киргизия (газета). № 81. — 1967. — 6 aprel. — 1.

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Şablon:BSE33
  • Артыкбаев К. Токомбаев Аалы // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Сов. энцикл., 1962—1978. Т. 7: «Советская Украина» — Флиаки. — 1972. — Стб. 531—532.
  • Чуйская область / Чүй облусу (10000 nüs.). Бишкек: Кыргыз энциклопедиясы. 1994. ISBN 5-89750-083-5.
  • Хвала и Благодарность. Публикация новых стихов к 75-летию поэта // Огонек. — 1979. — № 52. — С. 25 (пер. с кирг. Владимир Шленский).

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Бочаров А. "Aalı Tokombayev" (rus). "Герои страны" saytında. İstifadə tarixi: 31 iyul 2016.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Aalı_Tokombayev&oldid=8965697"