Adəmin yaradılması

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Adəmin yaradılması
Creación de Adán (Miguel Ángel).jpg
Orijinal adı La creazione di Adamo
Rəssam Mikelancelo Buonarotti
Tarixi təxm. 1512
Ölçüləri 280 sm × 570 sm (9 ft 2 in × 18 ft 8 in)[1][2]
Saxlanıldığı yer Sikstin kapellası, Flag of the Vatican City.svg Vatikan,

Adəmin yaradılması (it. La creazione di Adamo) — təxminən 1511-1512-ci illərdə Mikelancelo tərəfindən Sikstin kapellasının tavanında çəkilmiş fresko rəsmlərindən biridir. Freskoda Bibliyanın Yaradılış kitabındakı insanın yaradılması hekayəsinə əsasən Tanrının ilk insan olan Adəmə nəfəs verməsi təsvir edilib. Kompleksin ikonaqrafik cədvəlinin tərkib hissəsi olan əsər xronoloji ardıcıllığa görə kapellanın tavanında təsvir edilmiş Yaradılış təsvirləri sırasında dördüncü yer tutur. “Adəmin yaradılması” əsəri Sikstin kapellasının fresko panelləri arasında ən məşhur olanıdır və məşhurluğuna görə bu əsər yalnız Leonardo da Vinçinin Mona Liza əsəri ilə müqayisə edilə bilər.

Əsərdə Adəm və Tanrının barmaqlarının toxunması detalı insanlıq tarixinin ikonik səhnələrindən biri olmaqla bir çox reproduksiyalar və parodiyalara malikdir. Leonardo da Vinçinin Sonuncu şam yeməyi və Mikelancelonun “Adəmin yaradılması” freskoları bütün zamanlarda ən çox replikası işlənmiş dini rəsmlərdir.

Təsvir[redaktə | əsas redaktə]

Tanrı yaşlı, ağ saqqalı, ağ plaşa bürünmüş kişi kimi, Adəm isə ondan solda və bir qədər aşağıda tamamilə çılpaq kişi kimi göstərilmişdir. Tanrının sağ əli Adəmə həyat qığılcımı vermək üçün bir qədər irəli çıxır, onun qarşısında isə Tanrının güzgüdə əksi təəssüratı yaradan formada Adəmin əli qabağa uzanır. Bu Yaradılış kitabından aşağıdakı ayəni əks etdirir:

" “Və Tanrı Özünə bənzər simada insanı yaratdı.”
Yaradılış, 1:26
"

Başqa bir mövqeyə görə isə Tanrı və Adəmin barmaqları toqquşmur. Bu mövqeyə görə həyatverici olan Tanrı Adəmi özündən aşağıda tutaraq sanki, bərabər olmadıqlarını göstərmək istəyir.

Tanrının ətrafındakı fiqurların identikləşdirilməsi və anlamı haqqında müxtəlif nəzəriyyələr yaradılmışdır. Tanrının sol əli ilə saxladığı fiqur qadın xarici görünüşü olduğuna və adəmə doğru baxdığına görə Həvva olması fikri səsləndirilmiş, lakin həmin fiqurun Bakirə Məryəm, Sofiya, şəxsləşdirilmiş insan ruhu və ya qadın görünüşlü mələk olması fikrini bildirənlər də olmuşdur. [3]

Ümumi qəbul edilmiş fikrə görə “Adəmin yaradılması” yuxarıda qeyd edilmiş Yaradılış 1:27 ayəsini təsvir edir. Mikelancelonun ilham mənbəyi və mövzuya baxışını formalaşdıran ehtimal ki, atanın sağ əlinin barmağı ifadəsinin (digitus paternae dexterae) səsləndiyi “Veni Creator Spiritus” adlı orta əsr himni olmuşdur.[4]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Mikelancelonun “Adəmin yaradılması”nda təsvir etdiyi Adəm obrazı üçün əsas ilham mənbəyinin Oktavian Avqustu çılpaq təsvir edən oğlaq kameosu olduğu ehtimal edilir.[5] Həmin kameo hazırda Nortamberlenddəki Alnik qəsrində saxlanılır.[6] Kameo Mikelancelonun tavan rəsmlərini işlədiyi vaxt Romada yaşamış kardinal Domeniko Qrimaniyə məxsus olmuşdur. Məlumatlara görə Mikelancelo və Qrimani dost olmuşlar. Bəzi tədqiqatçılar isə Mikelancelonun əsasən Lorenzo Gilbertininin “Adəmin yaradılması” əsərindəki Adəm fiqurundan ilhamlandığını iddia edirlər. Qrimaninin kameosu isə alternativ nəzəriyyə kimi qəbul edilir.[7]

Məşhur nəzəriyyələr[redaktə | əsas redaktə]

“Adəmin yaradılması” əsərinin yüksək orijinal kompozisiyasının mənası ətrafında bir neçə nəzəriyyə formalaşdırılmışdır ki, onların da əksəri Mikelancelonun yaxşı sənədləşdirilmiş insan anatomiyası bilgisi nöqteyi-nəzərindən şərh olunur. 1990-cı ildə İndiana ştatının Anderson şəhərindən olan həkim Frenk Meşberger “Amerika Tibb Assosasiyası Jurnalı”nda nəşr edilmiş məqaləsində qeyd edir ki, Tanrının arxasındakı fonun quruluşu və fiqurların düzülüşü dəqiq şəkildə insan beyininin quruluşunu əks etdirir.[8] Həkim Meşbergerin bu nəzəriyyəsi həkim Mark Li Eypler tərəfindən müzakirə edilmişdir.[9] Əsərə yaxından baxdıqda insan beynini əks etdirməsi iddia olunan hissədə uc beyinin əsas şıramları, beyinin daxili və xarici səthi, beyin sapı, alın payı, bazilyar arteriya, hipofiz və görmə sinirlərinin kiyazmasını da görmək olur.[8]

Başqa bir fikirə görə isə Tanrının ətrafındakı qırmızı bulud insan uşaqlığı formasına malikdir (tarixçi Adrian Stoks öz əsərində bunu bədii formada “uşaqlıq mantiya” adlandırır[10]) və aşağı sallanan yaşıl detal isə yeni kəsilmiş göbək ciyəsini göstərir.[11] Enriko Bruşini 2004-cü ildə bu nəzəriyyəyə diqqət yetirərək qeyd edir ki, Yaradılmanın fiiki baxımdan yeni insanın doğulması kimi təsvir edildiyini görmək çox maraqlı bir fikirdir. Onun fikrincə bu nəzəriyyə həm də ana tərəfindən doğulmadan Tanrının yaratdığı Adəmdə göbəyin olmasını da izah edir. [12]

Populyar mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Bütün zamanların ən məşhur sənət əsərlərindən biri olan “Adəmin yaradılması” müxtəlif zamanlarda ən müxtəlif janrlarda olan sənət nümunələri üçün ilham mənbəyi olmuş, əsərin müxtəlif replika və parodiyaları hazırlanmışdır.[13] Con Elvinin Stiven SpilberqinYad planetli” filmi üçün hazırladığı poster kimi bəzi müasir sənət nümunələri xeyli məşhurlaşmışdır.[13][14] Simpsonlar, Mappetlər, Sezam küçəsi, Yavaşladılmış inkişaf kimi bir çox məşhur televiziya şoularında əsərin parodiyaları işlənmişdir. “Tenacious D” qrupunun “The Pick of Destiny ” albomunun üz qabığı da birbaşa Mikelancelonun əsərinə parodiyadır.[14]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (2009) Gardner's Art Through the Ages. A Concise Global History, 2nd, Stamford, Connecticut: Cengage Learning, 265. ISBN 04-955-0346-0; ISBN 978-04-9550-346-0.
  2. Həmçinin bax occurrences Google Booksda
  3. (December 1992) "Who's who in Michelangelo's Creation of Adam: A Chronology of the Picture's Reluctant Self-Revelation". The Art Bulletin 74 (4): 553–554. İstifadə tarixi: April 9, 2013.
  4. Veni, Creator Spiritus / Come Holy Spirit, Creator Blest. Preces-latinae.org.
  5. Cameo on Google Image.
  6. Sutherland, Bruce (Winter 2013). "Cameo Appearances on the Sistine Ceiling" Nəşr edən: Ars Brevis Foundation, Inc.. Source: Notes in the History of Art 32 (2).
  7. Sutherland, Bruce (Winter 2013). pp. 12–18.
  8. 8,0 8,1 (October 10, 1990) "An Interpretation of Michelangelo's Creation of Adam Based on Neuroanatomy". JAMA 264 (14): 1837–41. DOI:10.1001/jama.1990.03450140059034. PMID 2205727. İstifadə tarixi: September 28 mart 2015. Pdf. Excerpt on Mental Health & Illness.com. Retrieved 28 mart 2015.
  9. (March 6, 1991) "The Creation of Adam: Divine Funster Decrees We Are What We Eat: Chicken?". Letters in comment: JAMA 265 (9): 1111. DOI:10.1001/jama.1991.03460090059025. PMID 1995993. İstifadə tarixi: 28 mart 2015.
  10. Stokes, Adrian (1955). Michelangelo. A study in the nature of art. London Şəhər Universiteti: Tavistock Publications, 89.
  11. Bruschini, Enrico (2004). Masterpieces of the Vatican. Vatican City: Edizioni Musei Vaticani. ISBN 88-811-7088-4; ISBN 978-8-881-17088-3. p. 112.
  12. Bruschini, Enrico (2004). p. 112.
  13. 13,0 13,1 Katz, Jamie (10 April 2009). "The Measure of Genius". Smithsonian.com. http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/The-Measure-of-Genius-Michelangelos-Sistine-Chapel-at-500.html. İstifadə tarixi: 28 mart 2015.
  14. 14,0 14,1 Teixeira, Nuno. "Pop Culture Art Inspired By Michelangelo's The Creation Of Adam". bitrebels.com. http://www.bitrebels.com/geek/pop-culture-art-inspired-by-michelangelos-the-creation-of-adam. İstifadə tarixi: 28 mart 2015.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]