Adi pekan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Adi pekan
Adi pekan
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Sıra: Fıstıqkimilər
Fəsilə: Qozkimilər
Cins: Karya
Növ: Pekan
Elmi adı
Carya illinoinensis (Wangenh.) K.Koch (1869)[1]
Sinonimləri

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS [1]
NCBI {{{1}}}



Pekan (lat. Carya illinoinensis) – Qozkimilər fəsiləsinin Karya cinsinə mənsubdur.

Vətəni Şimali Amerikadır. Burada pekan yabanı və mədəni halda bitir. Pekan 1909-cu ildə Qafqazın Qara dəniz sahillərində, 1934-cü ildə Orta Asiyada və sonra Krımda becərilməyə başlanmışdır. Pekan plantasiyaları Abxaziyada, Azərbaycanda Lənkəran (xüsusən Talışda) və Zaqatalada vardır. Pekan hazırda mədəni halda becərilən qərzəkli meyvədir. 6-8 yaşından məhsul verir.

Carya illinois 08 5.10 002.jpg
Carya illinoinensis

Pekanın çiçəkləməsi və çiçəyinin quruluşu adi qoza bənzəyir.Meyvəsi qərzək içərisində sentyabr-oktyabrda yetişir. 3-10 ədəd olmaqla bir salxımda bitir. Tam yetişdikdə qərzəyi partlayır. Qəhvəyi rəngli, silindrik formalı nazik və hamar qabıqlıdır. Uc tərəfi bir qədər şiş olur. Daxilində şirin qırmızı-qəhvəyi rəngli ləpəsi yerləşir. Ləpə meyvənin 38-50%-ni təşkil edir. Pekanın tərkibində 70% yağ, 8-19% zülal, 14,3% karbohidrat və başqa maddələr vardır. Meyvələri təzə və qurudulmuş halda yeyilir.

Qənnadı sənayesində, aşpazlıqda və yağ almaq (zeytun yağına oxşar) üçün sərf edilir. Pekanın oduncağı açıq qəhvəyi rəngdə, bərk, ağır olduğundan kənd təsərrüfatı maşınları üçün müxtəlif hissələr hazırlanmasında işlədilir.[2]

Pecan-flowers.jpg
Pecan-nuts-on-tree.jpg
Pecans.jpg
Noz de pecan

Təbii yayılması:[redaktə | əsas redaktə]

Vətəni Şimali Amerikada Missisipi çayının hövzəsinin ətrafıdır.

Botaniki təsviri:[redaktə | əsas redaktə]

Hündürlüyü 50-65 m-ə, gövdəsinin diametri 2-2,5 m-ə çatan ağacdır. Çətiri iri, sıx və qollu-budaqlıdır. Qabığı qalın olub, üzərində dərin çatlar əmələ gəlir. Zoğları sıx tüklüdür. Uc və yan tumurcuqları yumurtavari, tüklüdür. Yarpaqlarının uzunluğu 30-50 sm, təklələkvaridir, 5-8 cüt yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqları ensiz-neştərvari və ya uzunsov, kənarları mişardişli, çox hissəsi sivriləşmişdir. Erkəkcik sırğaları üç-üç, erkəkcikləri 4-6 və tozluqları sarı rənglidir. Dişicik çiçəkləri 3-11-dir. Meyvələri yalançı çəyirdəkmeyvə, 3-10 ədədi bir salxımda yerləşir, uzunsov - dördüzlü, tünd qəhvəyi rəngdə, nazik və tez sınan qabığı vardır. Qozu uzunsov-yumurtavari, silindrik; 2,5-5 sm uzunluqda, tünd qəhvəyi rənglidir. Toxumları qırmızımtıl-qəhvəyi nazik örtük içindədir, 2 bütöv ləpəsi vardır. May ayında çiçəkləyir, meyvəsi noyabrda yetişir. Kök pöhrələri vasitəsilə yaxşı çoxalır.

Ekologiyası:[redaktə | əsas redaktə]

Rütubətli, gilli torpaqlarda yaxşı bitir. Kölgəyə davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması:[redaktə | əsas redaktə]

Lənkəran və Astarada mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi:[redaktə | əsas redaktə]

Qozaları yeyilir. Pekan qozunun ləpəsi şirindir və tərkibində asanlıqla həzm olunan 50-71% yağ vardır. Dekorativ bitki kimi tək-tək həyətyanı sahələrdə əkilir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. IPNI-də növ epitetinin illinoensis yazılışı qəbul edilir.
  2. Ə-C.İ.Əhmədov, N.T.Əliyev. Meyvə və tərəvəzin əmtəəşünaslığı (Dərslik). — Bakı, 2009.

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. T.S.Məmmədov

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  • Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
  • Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
  • Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
  • Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh