Adi zirinc

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Adi zirinc
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Ranunkulid
Sıra: Qaymaqçiçəklilər
Fəsilə: Zirinckimilər
Cins: Zirinc
Növ: Adi zirinc
Elmi adı
Berberis vulgaris L.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   18837
MBMM   258209
IPNI   ???

Adi zirinc (lat. Berberis vulgaris L.)[1]zirinc cinsinə aid bitki növü.[2]

Zirincin 450 növündən – adi zirinc, Şərq zirinci, Amur zirinciuzunsov zirinc daha çox yayılmışdır.

Adi zirinc yabanı halda Krımda və Qafqazda dəniz səviyyəsindən 200 metr yüksəklikdə bitir. Azərbaycanın dağ-meşə rayonlarında, Xızıda və Altıağacda daha çox yayılmışdır. Azərbaycanda zirincin 3 növünə rast gəlinir. Adi zirinc daha çox təsadüf edilir.

Botaniki təsviri.[redaktə | əsas redaktə]

Adi zirinc may-iyunda çiçəkləyir. Salxım şəklində düzülmüş açıq sarı rəngli ətirli çiçəkləri vardır. Meyvələri avqust-sentyabrda yetişir. 2-3 qırmızı-qonur toxumlu gilədir. Çəkisi 0,14-0,32 qrdır. Toxumu meyvəsinin 24-30%-ni təşkil edir, silindr və ya oval şəklindədir. Uzunluğu 12 mm-dir. Əsasən qırmızı, bəzən isə qara, sarı və çəhrayı rəngdə olur. Meyvəsi turşdur və uc hissəsində qönçə tumurcuğu yapışıq qalır. Meyvəsini əl ilə yığırlar. Şaxta vurduqda dadı yaxşılaşır.[3]

Hündürlüyü 2.5 m olan tikanlı koldur, cavan budaqları sarı-qonur, köhnələri – boz rəngdədir. Tikanları 2 sm qədər, yarpaqları nazik ellipsvari, kənarları barmaqlı-kiprikciklidir. Çiçəkqrupu – uzunluğu 6 sm çatan çoxçiçəkli sallaq salxımdır. Meyvəsi al qırmızı, bəzən sarımtıl-qırmızı, 12 mm qədər uzunsov, turş giləmeyvədir. Apreliyun aylarında çiçəkləyir, iyun-sentyabr aylarında meyvə verir.[4]

Yarpaq.[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqları nazik, pərdəvaridir,ellipsşəkilli, əksinəyumurtaşəkilli və yaxud əksinəyumurtaşəkilli-neştərvaridir, uzunluğu 4 sm olan saplaqda daralmışdır, kənarları kirpikciklimişarvari, alt tərəfdən torvari, təpə hissəsində kütdür.Yarpaqları açıq yaşıl rəngli və turş dadlı olur.[3]

Mənşəyi və yayılması.[redaktə | əsas redaktə]

Boreal coğrafi tipinin avropa sinfinin avropameşə qrupuna aiddir. Orta Avropa, Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələrində, İran, Əfqanıstan, Rusiya və Qafqazda yayılmışdır. Adi zirinc Azərbaycanın bütün rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər) bitir.[4]

Tərkibi.[redaktə | əsas redaktə]

Zirinc meyvəsinin tərkibində 5% şəkər, 5-6% üzvi turşu (əsasən alma turşusu), 0,6-0,8% aşılayıcı və rəngləyici maddə, 0,4-0,6% pektinli maddə, 4,9% sellüloza, 0,95% kül və 150-170 mq% C vitamini vardır. Iyun ayında toplanmış yarpaqlarında 120 mq% C vitamini və meyvə verdikdə yığılmış yarpaqlarında 40 mq% E vitamini vardır.

Zirincdən təzə halda çox az istifadə edilir. Bundan sirkə, şərab, jele, mürəbbə, şirə, spirtsiz içki, konfet və karamel içliyi və tamlı qatqı hazırlayır və qurudurlar. Bir qədər kal yığılmış meyvələrini qurudur və sumaq əvəzinə tamlı qatqı kimi istifadə edirlər. Zirinci şorabaya da qoyurlar. Meyvəsindən alınmış cövhərdən likör və qazlı içkilər hazırlanır.

Zirinc meyvəsindən xalq təbabətində sinqa, raxit, qanazlığı, isitmə, mədəbağırsaq xəstəliklərinin müalicəsində istifadə edirlər. Zirinc mürəbbəsi sarılığın müalicəsində tətbiq edilir. Zirincin yarpaqlarında berberin alkaloidi vardır. Ona görə də yarpaqlarından alınmış spirtli cövhərdən daxili qanaxmalarda müalicəvi vasitə kimi istifadə edilir. Yarpaqlarında, həmçinin A və C (130 mq%) vitaminləri vardır. Zirinc çiçəklərindən dəmlənmiş çay öskürəyə qarşı içilir. Zirinc balverən bitki kimi də məşhurdur. Hər çiçək 0,121-0,611 mq şəkəri olan nektar verir. 1 hektar sahədən 230 kq-a qədər bal əldə etmək mümkündür. Zirinc balı qızılı-sarı rəngdə və ətirli olur.[3]

Alkaloid, kumarin, flavonoid, C vitamini, piyli yağlar, steroid, aşı maddələri, antosian və karotinoidlərlə zəngindir.[4]

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər[5].[redaktə | əsas redaktə]

Mezokserofitdir, meşə-kol, sahilyanı bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən meşə və meşə kənarlarında, kolluqlarda və çaylaqlarda, çaqıl daşlıqlarda bitir. Çox vaxt cəngəlliklər əmələ gətirir.[4]

Təsiri və tətbiqi.[redaktə | əsas redaktə]

Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Elmi, praktiki, eksperimental, Tibet, Çin, Hind və xalq təbabətində, eləcə də homeopatiyada geniş tətbiq edilir. Böyrək, o cümlədən böyrək daşı, qaraciyər, sarılıq, öd və sidik kisəsi, mədə-bağırsaq, dizenteriya, şəkərli diabet, malyariya, revmatizm, plevrit, göz və qadın xəstəlikləri,habelə xoş və bəd xassəli şişlər, qanaxmalar, ağızda iltihab prosesləri zamanı istifadə olunur. Antigistamin, antiprotozoy, antibakterial, antioksidant, antiseptik, sidik və ödqovucu, hipotenziv, işlədici, sedativ və spazmolitik təsirə malikdir.[4]

Əks təsirləri.[redaktə | əsas redaktə]

Zirinc və ondan hazırlanan preparatlar qəbzlik, köp, qepatit, xoletistit və böyrək xəstəlikləri zamanı ziyandır. Klimakterik qanaxmalar vaxtı meyvələrin cövhəri təyin edilmir.[4]

İstifadə olunan hissələri.[redaktə | əsas redaktə]

Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yarpaqları, çiçəkləri, meyvələri, budaqları, qabığı və kökü istifadə edilir.[4]

İstifadə formaları.[redaktə | əsas redaktə]

Dəmləmə, tinktura və spirtli tinkturalar.[4]Giləmeyvələrindən limonad və liker hazırlanmasında istifadə olunur.Oduncağından çəkmə mismarlarının və xarrat məmulatlarının hazırlanmasında istifadə olunur.Dekorativ və balverən bitkidir.

Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi.[redaktə | əsas redaktə]

Adi zirincin meyvələrindən ev şəraitində diuretik xörəklər, şirələr, mürəbbə, cem, siroplar, kvas, çaxır, likyor və tinkturalar hazırlanır. Zirincin meyvələrindən hazırlanmış içkilər susuzluğu yaxşı yatırır və iştahı artırır. Tərkibində P vitamini olduğuna görə cavan yarpaqları az bir miqdarda salatlara əlavə etmək olar. Turş meyvələr qənnadı istehsalatında limon və sirkə əvəzedicisi kimi istifadə edilir. Yaşıllaşdırmada dekorativ bitki və canlı çəpər kimi də istifadə olunur.[4]

İstinadlar.[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 Ə-C.İ.Əhmədov, N.T.Əliyev. Meyvə və tərəvəzin əmtəəşünaslığı (Dərslik). — Bakı, 2009.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi». Bakı, 2011
  5. "Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016"