Albaniya
|
|||||
| Şüar:
Ti Shqipëri më jep nder, më jep emrin shqipëtar
(Mənə şərəf verən Albaniyadır, mənə Alban adını verən Albaniyadır.) |
|||||
| Himn:
Bayrağın Marşı |
|||||
| Paytaxt | |||||
| Böyük şəhərlər | Tirana | ||||
| Rəsmi dil | Alban dili | ||||
| Etnik qruplar | albanlar - 82.58%, yunanlar - 0.87%, qaraçılar - 0.3%, arumınlar - 0.3%, makedoniyalılar - 0.2%, misirlilər - 0.12%, monteneqrolular - 0.01%, digərləri - 0.09%, təsniflənməmiş - 15.53% (2011 sa.).[1] |
||||
| İdarəetmə forması | Parlament respublikası | ||||
| Prezident | Buyar Nişani [24.VII.2012 ~] | ||||
| Baş nazir | Edi Rama [10.IX.2013 ~] | ||||
| Ərazi • Ümumi • Su sahəsi (%-lə) |
28 748 km² (145-ci yer) 4.8% |
||||
| Əhali • Təxmini sayı (2015) • Siyahıyaalma (1.X.2011) • Əhali sıxlığı |
3 200 min [2] nəfər (137-ci) 2 800 138[1] nəfər 111 nəfər/km² (63-cü yer) |
||||
| ÜDM (AQP) • Cəmi (2013) • Adam başına |
$26.73 milliard (122-ci yer) $8 200 (131-ci yer) |
||||
| İnsan inkişafı indeksi (2007) | ▲ 0.801 (high) (68-ci) | ||||
| Pul vahidi | Lek (ALL) |
||||
| Saat qurşağı | UTC+1 (UKV) | ||||
| İnternet domeni | .al | ||||
| Telefon kodu | +355 |
||||
Albaniya (albanca: Shqipëria), rəsmi adı Albaniya Respublikası (albanca: Republika e Shqipërisë) — Balkan yarımadasının cənub-qərbində, Adriatik dənizinin sahillərində yerləşən ölkə. Qonşuları şimalda Monteneqro, şimal-şərqində Kosova, şərqində Serbiya və Makedoniya Respublikası və cənub-şərqdə Yunanıstandır. Ölkənin qərbdə Adriatik dənizinə, cənub-qərbdə İon dənizinə çıxışı vardır. Sahəsi 28,7 min kv.metrdir. Sahəsinə görə dünya ölkələri arasında 139-cü yerdə durur. Albaniya NATO-nun (2009), Qaradəniz İqtisadi Əməkdaşlıq və İslam Konfransı Təşkilatına üzvdür.
Mündəricat
Adın etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]
Albanlar öz ölkələrini "Şipri", yəni "Qartallar diyarı", yerli sakinləri isə "Şiptar" adlandırırlar. Albaniya özü isə illiriya sözü olub "olba" - "kənd" deməkdir.
Tarix[redaktə | əsas redaktə]
Bir neçə dəfə Bizans İmperatorluğu və Bolqarlar arasında əl dəyişdirən ölkə, 1272-ci ildə I Carlo tərəfindən işğal edildi. Osmanlılar 1514-1517-ci ildə Albaniyası Venedikliler deyil qəti olaraq götürdülər. İskəndər Bəy deyilən Yorgi Kostriota 1443-1468-ci illərdə Osmanlı hakimiyyətinə qarşı baş verən üsyanı idarə etmişdir. Albaniyada islamlaşma müddəti XVI əsrin ortalarına qədər sürmüşdür.
Albanlar 28 noyabr 1912-ci ildə Avlonya (Vlora)da müstəqilliklərini elan etmişlər. İsmayıl Kamal Vlora ilk hökumətin başçısı olmuşdur. Serblərin şimal Albaniya torpaqlarında irəliləməsi Avstriya-Macarıstan imperatorluğunu, Yunanıstanın Vlora daxil cənub Albaniyası işğal etmək istəməsi də İtaliyanı narahat etmişdir. Qarşıdurmanın Avropanın bütününü içinə götürəcək bir döyüşə çevrilməsini önləmək istəyən İngilislərin çağırışıyla, Londonda Balkan ölkələrinin də qatıldığı bir yığıncaq təşkil edilmişdir. Nəticədə dekabr 1912-ci ildə Albaniyanın müstəqilliyi tanınmışdır. Ancaq, Albanların əksəriyyəti meydana gətirdiyi Kosova, Serbiyaya buraxılmışdır. Yunanıstan sərhədi isə 1913-cü ildə beynəlxalq bir komissiya tərəfindən təyin olunmuşdur. İyun 1924-cü ildə çıxan qiyam ilə ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalan Baş nazir Zogo 6 ay sonra Yuqoslaviyanın dəstəyi ilə geri dönərək, bir diktə rejimi qurmuş, əvvəl Respublika başçısı (1925-1928) sonra isə, Kral (1928-1939) olmuşdur.
1939-1943-ci illərdə İtalyanlar, 1943-1944-ci illərdə Almanlar tərəfindən işğal edilən Albaniya, 1941-ci ildə qurulan Albaniya Kommunist Partiyasının səyləriylə xilas oldu. Ənvər Hoca və Məmməd Şehunun rəhbərliyindəki ölkə 1946da Xalq Respublikası oldu və sosialist inqilaba yönəlmişdir.
Əkinçiliyin kollektivizasyonu 1959-ci ildə az qala tamamlanmışdır. 1965-1970-ci illəri isə "İdeoloji İnqilab" ilə keçmişdir. Sırasıyla Yuqoslaviya (1948), Sovetlər Birliyi (1961) və Çinlə (1978) bağlarını qoparan Albaniya xarici dünyadan hamısıyla təcrid bir ölkə halına gəlmiş, Ənvər Hoca ölümündən sonra yerinə Ramız Əliyə keçmişdir. (1985)
Çox partiyalı nizama keçmə hazırlıqları 1990-cı ildə sürətlənmiş və 7 Aprel 1991-ci ildə edilən ilk seçkiləri qazanan Əmək Partiyası Hökuməti, İyunda partlayan ümumi tətil sonunda istefa vermək məcburiyyətində qalmışdır. Əmək Partiyası daha sonra adını Sosialist Partiyaya çevirmişdir. Bir koalisiya hökuməti quruldusa da uzun ömürlü olmamış, mart 1992-ci ildə edilən ümumi seçkiləri Sali Berişa rəhbərliyindəki Demokratik Partiya qazanmışdır.
Aprel 1992-ci ildə Ramız Əliyə istefa vermiş və yerinə 9 Aprel 1992də Dövlət Başçısı seçilən Berişa gəlmişdir. 24 İyul 1997 ‘deyil etibarən Dövlət Başçılığı vəzifəsini Rəcəb Meydanı icra etmişdir. Bu vəzifəsi 24 İyul 2002-ci ildə seçkisində Alfred Moisiu götürmüşdür.
Osmanlı dövrü[redaktə | əsas redaktə]
Osmanlı dövləti 1417-ci ildə bu ölkəyə daxil olub,1913-cü ildə son Osmanlı Həsən Rza Paşanın şəhid edilməsi ilə də buranı tərk edib. Burada həm türklərə böyük sevgi və hörmət var, həm də türk adət-ənənələrinin, mədəniyyətinin izlərini burada hələ də görmək mümkündür. Bu səbəbdəndir ki, bir türk bu ölkədə çox sərbəst gəzə və yaşaya bilər.
Əvvəllər haqqında çox az məlumata sahib olduğumuz Albaniya ilə indi daha sıx əlaqələrimiz var. Balkan ölkələri içərisindən Osmanlıdan ən son ayrılan ölkədir Albaniya. 500 il Osmanlı hakimiyyəti altında olmasının nəticəsi olaraq bu ölkədə osmanlı izlərinə tez-tez rast gəlmək mümkündür. Osmanlılar Albaniya torpaqlarına 1417-ci ildə daxil olub və 1913-cü ildə ölkədəki sonuncu Osmanlı sultanı Həsən Rza Paşanın şəhid edilməsindən sonra tərk etmək məcburiyyətində qalıblar bu torpaqları.
Fiziki-coğrafi xarakteristika[redaktə | əsas redaktə]
Albaniya 28,750 kvadrat kilometr sahəyə sahib bir ölkədir. Qonşuları şimalda 287 kilometr ilə Serbiya və Monteneqro, şimal və şərqdə 151 kilometr ilə Makedoniya Respublikası, cənub və cənub-şərqdə 282 kilometr ilə Yunanıstan dır. Adriatik dənizi və İon dənizi nə sahili olan ölkənin 362 kilometr sahili vardır. İtaliya dan 100 kilometrlik Otranto Boğazı ilə ayrılar.
Ən hündür nöqtəsi Korab dağıdır (2753 m). Ölkənin sahilətrafı ərazisi Aralıq dənizi iqlimi şərqə tərəf getdikcə kontinental iqlimlə əvəz olunur. Orta temperatur Yanvar ayında -8-9 °C, iyul ayında isə +24-25 °C təşkil edir.
Albaniyanın ən böyük çayı olan Drin ölkənin şimal əraziləri ilə axır. Bundan başqa Albaniyanın Mati, Şkumbini, Vyosa və Semani kimi çayları da var. Balkan yarımadasının üç ən böyük gölü hissəvi olaraq Albaniyada yerləşir. Üçdə bir hissəsi Albaniyanın ərazisinə düşən və ölkənin ərazisinə düşən hissəsinin sahil xətti boyu uzunluğu 57 km. olan Skadar gölü şimalda – Monteneqro ilə sərhəddə yerləşir. Albaniya ilə Makedoniyanın arasında bölünmüş Oxrid gölü 289 m. dərinliyə malikdir. Zəngin flora və faunası olduğu üçün göl YUNESKO tərəfindən qorunur. Prespa gölü ölkənin cənubunda yerləşir və üç ölkəyə: Albaniya, Makedoniya Respublikası və Yunanıstana məxsusdur.
Ölkənin florasında 3000-dən çox bitki növü var. Sahil ətrafı ərazilər cəngəllik və kolluqlarla örtülmüşdür. Albaniyanın üçdə bir hissəsi (əsasən dağlıq əraziləri) meşəliklərlə zəngindir. Meşələrində Qonur ayılar, canavarlar, çaqqallar, vaşaq və meşə pişikləri, çöl donuzları, cüyür və marallar var. Sahilətrafı rayonlarda çoxlu miqdarda su quşları var.
Albaniyanın ərazisində neft yataqları, təbii qaz, kömür, xrom, mis, nikel vardır.
İnzibati ərazi bölgüsü[redaktə | əsas redaktə]
36 reti (rayon), 12 dairə (qark): Berat,Blyora,Girokastra,Dibra,Durres,Korça,Kukes,Leja,Tirana,Fiyeri,Şkoder,Elbasan.
Şəhərləri[redaktə | əsas redaktə]
İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]
ÜDM həcmi 2005-ci ildə 6,9 milyard avro təşkil edib. Bu isə əhalinin hər nəfərinə 1,9 min avro deməkdir. Albaniya, sənayecə inkişaf etməmiş, aqrar ölkədir.
İqtisadiyyatdakı üstünlüklər: neft yataqlarının və təbii qazın olması, xarici dövlətlərə pul köçürmələri, iqtisadiyyatın özəlləşmədən sonra inkişaf etməsi.
İqtisadiyyatda zəif tərəflər: infastrukturun daxili inkişafına görə, xarici investorların ölkəyə cəlb edilə bilməməsi.
Albaniya, Avropanın ən kasıb ölkələrindən biridir. Ölkənin yolları çox acınacaqlı vəziyyətdədir. Əksər yaşayış evlərinin əsaslı təmirə ehtiyacı var. Əsas xarici iqtisadi partnyorları, İtaliya, Yunanıstan, Almaniya, Türkiyə, Makedoniya Respublikasıdır. Xarici ticarətin 90%-i Avropa Birliyi ölkələrinin payına düşür.
Əhali[redaktə | əsas redaktə]
| Etnik qrup | Sayı, 2011 sa.[1] | Nisbəti, 2011 sa.[1] |
|---|---|---|
| cəmi | 2 800 138 | 100 % |
| alban | 2 312 356 | 82.58 % |
| yunan | 24 243 | 0.87 % |
| qaraçı | 8 301 | 0.3 % |
| arumın | 8 266 | 0.3 % |
| makedoniyalı | 5 512 | 0.2 % |
| misirli | 3 368 | 0.12 % |
| monteneqrolu | 366 | 0.01 % |
| digər | 2 644 | 0.09 % |
| c.v.i.[3] | 390 938 | 13.96 % |
| m.m.g.[4] | 44 144 | 1.58 % |
Dil[redaktə | əsas redaktə]
Dövlət dili olan alban dili, Hind-Avropa dil ailəsində xüsusi bir qrup təşkil edir. Alban dilində latın, yeni və qədim yunan, roman, cənubi slavyan və türk dillərindən çoxlu sayda keçmə sözlər vardır. Alban dilinin 2 dialekti mövcuddur. Bunlar qeq və tosk dialektləridirlər. Müasir ədəbi alban dili XIX əsrin sonunda hər iki dialektin əsasında formalaşmışdır. Amma tosk dialekti daha geniş formada yayılmış və 1945-ci ildən etibarən rəsmi dil elan edilmişdir.
| Dil | Danışanların sayı, 2011 sa.[5] | Nisbəti, 2011 sa.[5] |
|---|---|---|
| cəmi | 2 800 138 | 100 % |
| albanca | 2 765 610 | 98.767 % |
| yunanca | 15 196 | 0.543 % |
| makedonca | 4 443 | 0.159 % |
| qaraçıca | 4 025 | 0.144 % |
| arumınca | 3 848 | 0.137 % |
| türkcə | 714 | 0.025 % |
| italyanca | 523 | 0.019 % |
| serb-xorvatca | 66 | 0.002 % |
| digər | 1 870 | 0.067 % |
| a.d.g.[6] | 3 843 | 0.137 % |
Din[redaktə | əsas redaktə]
| Din və ya məzhəb | Etiqad edənlərin sayı, 2011 sa.[7] | Nisbəti, 2011 sa.[7] |
|---|---|---|
| cəmi | 2 800 138 | 100 % |
| müsəlman | 1 587 608 | 56.70 % |
| bəktaşi | 58 628 | 2.09 % |
| katolik | 280 921 | 10.03 % |
| ortodoks | 188 992 | 6.75 % |
| evangelist | 3 797 | 0.14 % |
| digər xristian | 1 919 | 0.07 % |
| m.o.i.[8] | 153 630 | 5.49 % |
| ateist | 69 995 | 2.50 % |
| digər | 602 | 0.02 % |
| c.v.i.[9] | 386 024 | 13.79 % |
| d.e.g.[10] | 68 022 | 2.43 % |
Təhsil[redaktə | əsas redaktə]
Tiranadakı Tirana Dövlət Universiteti 1957-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır. Burada həmçinin kənd təsərrüfatı, ikiillik pedaqoji institutları, politexnik, kənd təsərrüfatı texnikumları,tibbi və pedaqoji məktəblər, ali dram və tətbiqi incəsənət məktəbi yerləşir.
Siyasi sistem[redaktə | əsas redaktə]
- Cəmi 50 partiya var.
- 1.Albaniya Sosialist Partiyası – ASP (1991), lider: F.Nano, P.Milo
- 2.Albaniya Demokrat Partiyası – ADP (1990), sədri: S.Berişa
- 3.Albaniya Sosial-Demokrat Partiyası – ASDP (1991), sədri: S.Ginuşi
- 4.İnsan haqları üçün birləşmiş partiya – (1991), sədri: V.Dule
- 5.Demokratik alyans – (1992), sədri: N.Çeka
- Ali qanunverici orqan – Küvend (Birpalatalı Xalq məclisi);
- Ali icraçı orqan – Nazirlər Soveti;
- Nazirlər Sovetinin sədri – Fatos Nano.
Silahlı qüvvələr[redaktə | əsas redaktə]
İllik hərbi xərcləri – 56,2 mln. dol. (2002)
Mənbə[redaktə | əsas redaktə]
- Cabir Məmmədov. "Avrasiyanın islam dövlətləri". Bakı,2000.
Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]
İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Republika e Shqipërisë - Instituti i Statistikës: Censusii popullsisë dhe banesave 2011, Pjesa 1—Përmbajtja e tabelave—Rezultatet kryesore në nivel kombëtar—1.1.13. Popullsia banuese sipas përkatësisë etnike dhe kulturore
- ↑ Republika e Shqipërisë - Instituti i Statistikës: Censusi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2011: Rezultatet Paraprake
- ↑ Cavab vermək istəməyənlər
- ↑ Milli mənsubiyyətini göstərməyənlər
- ↑ 5,0 5,1 Republika e Shqipërisë - Instituti i Statistikës: Censusii popullsisë dhe banesave 2011, Pjesa 1—Përmbajtja e tabelave—Rezultatet kryesore në nivel kombëtar—1.1.15. Popullsia banuese sipas gjuhës amtare
- ↑ Ana dilini göstərməyənlər
- ↑ 7,0 7,1 Republika e Shqipërisë - Instituti i Statistikës: Censusii popullsisë dhe banesave 2011, Pjesa 1—Përmbajtja e tabelave—Rezultatet kryesore në nivel kombëtar—1.1.14. Popullsia banuese sipas përkatësisë fetare
- ↑ Məzhəbi olmayan inanclılar
- ↑ Cavab vermək istəməyənlər
- ↑ Dini etiqadını göstərməyənlər
Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]
Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]
Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]
| Albaniya mövzularda | ||
|---|---|---|
|
Gerb • Bayraq • Himn • Dövlət quruluşu • Konstitusiya • Parlament • İnzibati bölgü • Coğrafiya • Şəhərlər • Paytaxt • Əhali • Dillər • Tarix • İqtisadiyyat • Valyuta • Mədəniyyət • Din • Kinematoqraf • Ədəbiyyat • Musiqi • Bayramlar • İdman • Təhsil • Elm • Nəqliyyat • Turizm • Poçt (tarixi və markaları) • İnternet • Silahlı qüvvələr • Xarici siyasət |
||
| Albaniya vilayətləri | ||
|---|---|---|
| Berat - Dibra - Durres - Elbasan - Fieri - Hirokastra - Korça - Kukes - Leja - Şkoder - Tirana - Vlyora | ||
| Avropa ölkələri | ||
|---|---|---|
| Albaniya • Almaniya • Avstriya • Azərbaycan • Belarus • Belçika • Bolqarıstan • Bosniya və Herseqovina • Böyük Britaniya • Çexiya • Danimarka • Ermənistan • Estoniya • Finlandiya • Fransa • Gürcüstan • Xorvatiya • İrlandiya • İslandiya • İspaniya • İsveç • İsveçrə • İtaliya • Kipr • Kosovo • Latviya • Litva • Lixtenşteyn • Lüksemburq • Macarıstan • Makedoniya Respublikası • Malta • Moldova • Monako • Çernoqoriya • Niderland • Norveç • Polşa • Portuqaliya • Rumıniya • Rusiya • San-Marino • Serbiya • Slovakiya • Sloveniya • Şimali Kipr Türk Respublikası • Türkiyə • Vatikan • Yunanıstan | ||
| İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (OCI) | |
|---|---|
| Üzv ölkələr |
Albaniya • Azərbaycan • Banqladeş • Benin • Bəhreyn • Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri • Bruney • Burkina-Faso • Cibuti • Çad • Əfqanıstan • Əlcəzair • Fələstin • |
| Müşahidəçi ölkələr | Bosniya və Herseqovina • Mərkəzi Afrika Respublikası • Rusiya Federasiyası • Şimali Kipr Türk Respublikası • Tailand |
| Müşahidəçi təşkilatlar | Afrika Birliyi • Birləşmiş Millətlər Təşkilatı • Ərəb Birliyi • ECO • Bitərəf Dövlətlər Hərəkatı |
| Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) | ||
|---|---|---|
| İttifaq üzvləri | Amerika Birləşmiş Ştatları • Albaniya • Almaniya • Belçika • Böyük Britaniya • Bolqarıstan • Çexiya • Danimarka • Estoniya • Fransa • İspaniya • İtaliya • İslandiya • Kanada • Latviya • Litva • Lüksemburq • Macarıstan • Niderland • Norveç • Polşa • Portuqaliya • Rumıniya • Slovakiya • Sloveniya • Türkiyə • Xorvatiya • Yunanıstan | |
| Namizəd ölkələr | Gürcüstan • Ukrayna • Makedoniya Respublikası | |