Aleksandr Boqdanov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Aleksandr Boqdanov
A A Bogdanov.jpg
Doğum tarixi 10 (22) avqust 1873[1][2][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 7 aprel 1928(1928-04-07)[4][3][2] (54 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi yoluxucu xəstəlik[d]
Dəfn yeri
Vətəndaşlıq
Elm sahəsi Tibb, İqtisadi nəzəriyyəfəlsəfə
İş yeri
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Aleksandr Alexandroviç Boqdanov (10 (22) avqust 1873[1][2][…], Sokółka[d], Podlaskie Voivodeship[d][1]7 aprel 1928[4][3][2], Moskva[4]) — rus alimi, filosof, elmi fantastika yazıçısı.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Boqdanov 1873-cü il avqustun 22-də Belarusiyada anadan olmuşdur. Müəllim ailəsinin uşağı olaraq doğuldu və üniveristet təhsilinə qədər fermada yaşadı.Tibb təhsili üçün qəbul olduğu Moskva Üniversitesindən məzun olmadan,Narodnaya Volya qrupunun üzvü olmasına görə həbs edildi.Tula şəhərinə sürgün edilən Boqdanov, Kharkiv Üniveristetində təhsilinə davam etdi.Burada inqilabçı fəaliyyətlərinə davam edən Boqdanov,"İqtisadiyyat elminin təməlləri" adlı bir məcmua yayınladı (1897).1899-cu ildə üniveristetdən məzun olaraq həkim oldu.Həmin il ikinci əsəri olan "Təbiətdəki elementlərin ehtimal tarixi"ni yayımladı.Daha sonra Çar polisi tərəfindən yenidən həbs edildi.Boqdanov,6 aylıq bir həbslik müddətindən sonra Vologdaya sürgün edildi.

Sürgün dövründə sosial ədalət,iqtisadi-siyasi və fəlsəfə üstünə işlədi.1903-cü ildə Boqdanov özünə ləqəb alaraq Rus Sosial Demokrat İşci Partiyasının Bolşevik fraksiyasına qatıldı.

Bolşeviklər arasında 6 il müddətində ən tanınmış adlardan biri olan Boqdanov,1904-1906-cı illər arasında 3 cildlik fəlsəfi əsəri "Ampriyo-Monizmi"i yayımladı.Boqdanov,əsərində Marksizmi, Ernst Mach,Wilhelm Ostwald, Richard Avenarius kimi filosofların görüşlərini birləştirməyə cəhd etdi.Bu cəhd məhşur marksist Buxarin başda olmaqla birçoxuna təsir etdi.

1905-ci ildə rus inqilabının məğlubiyyətindən sonra Boqdanov Dumada Sosial Demokrat deputatlarının geri çağırılmasını, partiyanın ümumi çəkilməsini müdafiə etdi və qarşı çıxan fikirləri olan Leninlə üzləşdi. Uzun müddət davam edən bu üzləşmə 1908-ci ildə tam olaraq kompromis olmayan bir hala gəldi.Bu ayırışmada bolşeviklərin çoxsu Leninin tərəfində olarkən,Lenin bu vaxtda qələmə aldığı "Materyalizm və Ampiryokritisizm" əsəri ilə Boqdanovu fəlsəfi idealizm etməklə günahlandırdı.

Leninə qarşı mübarizədə məğlubiyyətə uğrayan Boqdanov,1909-cu ilin İyununda Parisdə təşkil edilən konferansda Bolşevik fraksiyasından qovuldu.Bundan sonra İtaliyanın Capri adasından Anatoli Lunaçarski və Maksim Gorkinin yanına gedən Boqdanov işlərinə burada davam etdi.Baykotçular olaraq adlanan bu müxalif qrup burada bir partiya məktəbi qurdular.1910-cu ildə Bolognaya köçürülən partiya məktəbində 1911-ci ilə qədər təhsil verdilər.Çox keçmədi ki,Lenin və tərəfdarları da Parisdə bu qrupa qarşı bir partiya məktəbi yaratdı.Ancaq bu işlərin nəticə verməməsinə görə Boqdanov siyasəttən uzağlaşdı və 1914cü ildə çıxan əfv etməylə Rusiyaya geri qayıtdı.

Boqdanov Birinci Dünya Müharibəsinə qədər geniş elmi araşdırmalar apardı.1912-ci ildə nəşr olunan Tektologiya kitabı,öz sahəsində öndər bir kitab olaraq sayılmaqdadır.Birinci Dünya Savaşı müddətincə həkimlik edən Boqdanov,Oktyabr İnqilabında heçbir rolu olmadı.Bolşeviklərin iqtidarı ələ keçirməsiylə bərabər,partiyaya yenidən qatılmaq təklifini qəbul etməyən Boqdanov,1922-ci ilə qədər,elmi işlərlə məşğul oldu.Əvvəldən araşdırmalara başladığı mövzularda ciddi irəliləyiş göstərən Boqdanov,kibernetik teoriyasının öndəri oldu.1918-ci ildə iqtisadiyyat professoru olaraq,yeni qurulan Sosialist Sosial Elmlər Akademiyasının idarəçiliyinə gətirildi.

1920-ci ildə Sovet İttifaqıda qurulan proletar sənət hərakatı Proletkultun quruculuğunu və baş nəzəriyyəçiliyini Boqdanov etdi.Verdiyi konferans və yazdığı məqalələrdə,köhnə burjua mədəniyyətinin məhv edilməsi lazım olduğunu söyləyən Boqdanov,onun yerinə saf proletar mədəniyyətin gəlməsinin lazım olduğunu müdafi edirdi.Proletkult hərakatı,digər mədəni hərakatlar kimi ilk addımda Bolşevik Höküməti tərəfindən dəstəkləndi.Ancaq 1 Dekabr 1920-ci ildə Pravdada nəşr olunan bir yazı,bu hərakatı kiçik burjua elan edərək,hərakatın sosyalizmə düşman ünsurlar tərəfindən ortaya qoyulduğu açığlandı.1922-ci ildə artıq Proletkult gözdən itmişdi.

1923-cü ilin yayında Bogdanov, hökümət müxalifi İşci Gerçəyi qrupunu dəstəklədiyi səbəbi ilə gizli polis tərəfindən həbs edildi və 5 həftə müddətincə sorğulandı.Sərbəst buraxılmasından sonra,yenidən elmi işlərinə başlayan Boqdanov,1924-cü ildə qan transfuziyası sınaqlarına başladı.Boqdanov,bu sınaqlarda heç vaxt qocalmayan əbədi gənc insanı yaratmaq niyyətində idi.Bu araşdırmalar çərçivəsində aralarında Leninin bacısı Maria Ulianovanın da olduğu birçox insan Boqdanovun sınaqlarına qatıldı.11 qan transfuziyası sınaqı reallaşdıran Boqdanov,bu sınaqlar nəticəsində,sınaq namizədlərindəki görmə pozuqluğlarının,saç tökülmələrinin qarşısını ala biləcəyini gördü.Araşdırmaların nəticə verməsinə görə 1926-cildə Hematologiya və Qan Transfuziyası İnstutunu qurdu.

Boqdanov 1928-ci ildə öz üstündə etdiyi bir qan transfuziyası sınaqı sırasında,tələbəsindən keçdiyi vərəm bakteriyaları səbəbi ilə vəfat etdi.Bəziləri,Boqdanovun bu formada intihar etdiyi iddiasında idi.Bu iddiaya sübut olaraq,Boqdanovun son sınaqından əvvəl yazdığı gərgin politik məktublar olduğu göstərildi.

Qızıl Ulduz[redaktə | əsas redaktə]

Boqdanov,1908-ci ildə yayımladığı Qızıl Ulduz adlı romanı ilə diqqətləri öz üzərinə çəkdi.Marsda keçən bu utopiya növü kitabda Boqdanov elmi və sosial inkişaf haqqında kəhanətləri var idi.Boqdanovun bu əsəri feminist,sosialist birçox utopiya-elmi fantastik əsərinə öndərlik etmişdir.Özündən sonra gələn yazıçılara təsir etmişdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]