Alqı-satqı müqaviləsi (1973)
1973-cü il Alqı-satqı müqaviləsi — İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin neft konsorsiumuna təzyiqi nəticəsində imzalanmış 20 illik sazişdir. Bu müqavilə 1954-cü il Konsorsium Sazişini ləğv etmiş, ölkənin neft ehtiyatlarını milliləşdirmiş və Milli İran Neft Şirkətinə İranın karbohidrogen ehtiyatları üzərində tam nəzarət hüququ vermişdir.[1][2] 1975-ci ilə qədər Qərb neft şirkətləri bu sazişdən şikayət edərək şərtlərin yenidən müzakirə olunmasını tələb etmişdilər. Bu, tarixdə neft hasil edən ölkələrin yox, məhz neft şirkətlərinin müqavilənin yenidən nəzərdən keçirilməsini istədiyi ilk hadisə kimi qeydə alınmışdır.[3]
Zəmin
[redaktə | vikimətni redaktə et]Məhəmməd Rza Pəhləvinin İranı dünyanın ən böyük neft istehsalçısına çevirmək niyyətini güdən "Böyük sivilizasiya" qurmaq ambisiyaları mövcud idi. O, İranın inkişafından istifadə edərək özünü Yaxın Şərq və Fars körfəzində güclü lider kimi təsdiqləməyə, habelə neft qiymətlərinə nəzarət edən bir neft oliqarxiyası yaratmağa çalışmışdır. 1960-cı illərdə şah, sonradan Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (OPEC) kimi tanınacaq böyük neft ixracatçısı olan dövlətlərin birliyinin yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Şah həmçinin, 1954-cü il Konsorsium sazişinə xitam verməyə çalışmış və bu səylər 1973-cü il Alqı-satqı müqaviləsi ilə nəticələnmişdir.[2] OPEC-in yaradılmasına cavab olaraq, "British Petroleum"dan Moris Bricman Milli İran Neft Şirkətinə İranın maraqlarına və neft sənayesinə zərər vura biləcək, həmçinin mövcud olması zəruri olan qarşılıqlı etimadı sarsıda biləcək mənfi hadisələrin baş verməsi barədə xəbərdarlıq etmişdir.[4]
İranın neft məsələləri üzrə eksperti və Milli İran Neft Şirkətinin keçmiş direktoru doktor Pərviz Minanın qeydlərinə əsasən, 1970-ci illərin əvvəllərində İran və şəxsən şah konsorsiuma rəsmi ultimatum vermişdir. Ultimatumda bildirilmişdir ki, əgər şirkətlər 1954-cü il sazişinin şərtlərini köklü şəkildə dəyişməkdən və yeni müqavilə imzalamaqdan imtina etsələr, ilkin iyirmi beş illik müddətin sonunda, yəni 1979-cu ildə konsorsium sazişinə xitam veriləcək və müddət uzadılmayacaqdır. Bu xəbərdarlıqdan sonra konsorsium üzvü olan şirkətlərin nümayəndələri Milli İran Neft Şirkətinin şərtləri barədə tam məlumatlı şəkildə 1972-ci ilin qışında Sent-Moritsdə şah ilə bir neçə dəfə görüşmüş və sonuncu görüşdə "Sent-Morits sənədi" kimi tanınan müqavilə layihəsini təqdim etmişdilər. Şah İrana qayıtdıqdan sonra, 1973-cü ilin əvvəllərində yeni müqavilənin hazırlanması üçün Milli Neft Şirkəti ilə konsorsium nümayəndələri arasında danışıqlar başlamışdır. Həmin danışıqlarda Milli Neft Şirkətinin nümayəndə heyətinə Pərviz Mina rəhbərlik etmiş, doktor Rza Fəllah isə müşahidəçi qismində iştirak etmişdir. Bir neçə ay davam edən müzakirələrdən sonra "Alqı-satqı müqaviləsi" 31 iyun 1973-cü ildə imzalanmış, 31 iyulda isə İranın iki qanunverici orqanı (Parlament və Senat) tərəfindən təsdiqlənərək qüvvəyə minmişdir.[2]
Nəticəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]1973-cü ilin yayında İran tədarük çatışmazlığından istifadə edərək xam neftin qiymətini iki dəfə artırmış və bununla da neft konsorsiumunun gücünü daha da zəiflətmişdir. Bu addım siyasi balansın neft şirkətlərindən neft hasil edən ölkələrin xeyrinə dəyişməsi ilə nəticələnmişdir.[3]
ABŞ Prezidenti Duayt Eyzenhauerin ciddi təzyiqi ilə imzalanmış bu saziş ABŞ neft şirkətlərinə İranın hasil etdiyi neftin həcmi və satış qiymətləri üzərində mühüm təsir imkanları qazandırmışdır.[5] 1973-cü ildən başlayaraq, şah 1954-cü il konsorsium sazişinin müddəti bitdikdən sonra onu yeniləməyəcəyini və 1979-cu ildə İran neftini milliləşdirməyi planlaşdırdığını bəyan etdikdən sonra Qərb dövlətləri ilə münasibətlərdə gərginlik artmışdır. Şah 5 000 kəndli və fəhlə qarşısında çıxış etmiş, neft şirkətlərini 1954-cü il sazişi çərçivəsində fəaliyyətlərini düzgün idarə etməməkdə ittiham etmişdir. O, Milli İran Neft Şirkətinə konsorsiumun vəzifələrini "ya dərhal, ya da 1979-cu ildən etibarən" təhvil ala bilməsi üçün iranlılarla birlikdə çalışacaq xarici ekspertlərin işə götürülməsinə başlamaq barədə göstəriş verdiyini bildirmişdir.[6]
Bir çox iranlı 1979-cu il İran inqilabı ilə bağlı konspirasiya nəzəriyyələrində Qərb dövlətlərini, şahın 1979-cu ildə konsorsium sazişini yeniləməkdən imtina etməsi səbəbilə onun devrilməsini dəstəkləməkdə ittiham edirlər.[7] "The New York Times" qəzetinin məlumatına görə, neft şirkətləri öz nümayəndələri vasitəsilə iddia edirdilər ki, konsorsiumun müqaviləni 15 il müddətinə uzatmaq hüququ olduğu üçün şahın 1979-cu ildə müqaviləyə xitam verməyə hüquqi səlahiyyəti çatmamışdır.[6]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. 10 aprel 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2026.
- 1 2 3 "The Day Iranian Oil Really Became National". petromuseum.ir. 25 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2026.
- 1 2 Afkhami, Gholam Reza. The Life and Times of the Shah. səh. 527.
- ↑ Afkhami, Gholam Reza. The Life and Times of the Shah. səh. 268.
- ↑ Cooper, Andrew. The Fall of Heaven. səh. 79.
- 1 2 "Iran Tells Oil Consortium Pact Will Not Be Renewed – Companies Dispute Legal Right of Shah to End Contract in 1979 Nationalized in 1951". New York Times. 24 yanvar 1973. səh. 51. 27 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 sentyabr 2019.
- ↑ Goodgame, Peter. "The Globalists and the Islamists". Redmoonrising. 11 avqust 2002. 17 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib.