An

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sümer mitolojisinde və daha sonra AsarBabil mifologiyalarında, Anı (eyni zamanda An) səma tanrısı, cənnətin tanrısı, takımyıldızların əfəndisi, tanrıların kralı olaraq adlandırılar və göksel layların ən üstündə oturar. Cinayət törədənləri mühakimə edəcək gücə sahib olduğuna və pislikləri yox etmək üçün əsgər olaraq ulduzlar yaratdığına inanılardı. Anunnakunun (eyni zamanda Anunnaki olarakda xatırlanar) atasıdır. Sənət əsərlərində bəzən çaqqal olaraq təsvir edilər. Çox vaxt onun simvolu olaraq istifadə edilən tac bir cüt mal ya da öküz buynuzu ilə təsvir edilər.

Mesopotamiya tanrı panteonundaki ən köhnə tanrıdır və üç böyük tanrı olan səma tanrısı Enlil ilə su tanrısı Enki ilə birgə üçlemenin bir parçasıdır. Sümerin kral Sargon tərəfindən Akkadlılar tərəfindən işğal edilməsindən sonra Akkadlılar tərəfindən Anı olaraq adlandırılmışdır. Üç böyük tanrıdan ibarət olan/yaranan üçlemenin ilk fiquru olamsına söykən/dözərək, Anı tanrıların ilk kralı və atası olaraq hörmət görmüşdür. Anı görünər bir şəkildə Uruk ilə qaynaşmışdır. Bu şəhərin Anı kül idinin orijinal mərkəzi olduğuna inanmamız üçün çox etibarlı səbəblər vardır. Bu doğrudursa, Uruk tanrıçası İnanna (ya da İştar) bir zamanlar onun bərabər/yoldaşı olmuş ola bilər.

Adının mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

An adına istinad ola biləcək ən köhnə yazın Hindistanın klassik yazın dili olan Sanskritçededir. Sanskritçede Anı, atom və molekul sözlərinidə ehtiva edən xeyli çox mənanı verər. Eyni zamanda sonra, birlikdə, bənzər, hər, vs sözləridə qarşılayar. Sümer mifologiyasında bir tanrının isminede qarşılıq gəlməkdədir. Bu tanrının adı "yüksək olan" mənasını verər və dünyanın üzərindəki atmosferik layların tanrısıdır-fırtına tanrısı Adad kimi. Hammurabiden əvvəlki köhnə Babil dövründə, Anı göylərin tanrısı olaraq adlandırılırdı və bu səbəbdən onun adı göy ilə sinonim hala gəldi. Bəzi vəziyyətlərdə Anı sözünün göy mənasınamı yoxsa tanrı mənasınamı gəldiyi naməlumdur. Bu vəziyyətdəndə aydın ola biləcəyi kimi kainatda müşahidə edilən ilahi gücləri üçlü simvol ilə göy, torpaq və su olaraq üçləmə etmək üçüncü binyıldan əvvəlki düşüncə şəklinin bir nəticəsidir. Anı göylərin, Bel (Marduk) torpağın və Ea da suyun idarəsini əlində tutan tanrılar olaraq ortaya çıxmışdır.

Kumarbi Əfsanəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hurri mənşəli bu əfsanə, daha sonra Yunan mifologiyasında da izləri görüləcək maraqlı bir əfsanədir. Bu dastan bir neçə inşa halında işlənmişdir. Ancaq tablelerin çoxunda böyük qırıqlar olduğu üçün parça parça günümüzə gəlmişdir. Bu əfsanə , Hesiodosun Theogoniasını xatırladacaq şəkildə tanrı soyarından bəhs etməkdədir. " İlk (köhnə) tanrılar, […] qüvvətli tanrılar eşitsinlər : […] Keçmiş illərdə Alalu (səmada) kral idi. Alalu tathta otururdu. Və tanrıların qabaqda gələni, güclü Anı, (xidmətçi olaraq) onun hüzurunda dayanırdı. O, (Alalunun) ayaqlarına bağlanır və içki qablarını, içmək üçün, onun əlinə verirdi. " Ancaq bu vəziyyət çox uzun sürməz. Alalu göydə doqquz il krallıq edər. Anı, Alaluya qarşı qiyam qaldırar və onu məğlub et/yeyilərək aşağıya, qaranlıq torpağa göndərər və taxta keçər. Bu dəfə Kumarbi ona xidmət etməyə başlar. Anı da doqquz il boyunca taxtda qalar. Doqquzuncu ildə bu dəfə Kumarbi Anıya qarşı qiyam qaldırar və Onunla döyüşməyə başlar. Anı, Kumarbiyə qarşı qoya bilməz , qaçar : " Anı, Kumarbinin əl və ayaqlarından özünü sıyırdı və qaçdı. Anı, səmaya çıxdı. (Lakin) Kumarbi onun arxasından qaçdı. Anının ayaqlarından tutdu və Anını səmadan aşağıya çəkdi. (Kumarbi Anının) silsilə/serialı (bel altını/qızılı) və bürüncə bənzər Kumarbinin qarınına bitişik kişilik orqanını dişlədi. Kumarbi, Anının kişiliyini udunca, o sevinde və yüksək səslə gülidi. Anı döndü və Kumarbiyə (belə) deyilməyə başladı : " Kişiliyimi udduğun üçün öz içindən sevinirsənmi? Öz-özünə sevinmə! Mən sənə yük (toxum) yüklədim. İlk olaraq soylu Fırtına Tanrısı ilə səni peyvənd etdim (hamilə buraxdım). İkincisi dözülməz Aranzah çayıyla səni peyvənd etdim. Üçüncüsü soylu Tašmišu ilə səni peyvənd etdim. Üç dəhşət tanrını mən sənə bir yük olaraq yerləşdirdim. " Anı belə deyərək səmaya gizlənər. Kumarbi isə dərhal tüpürər və daha sonra da Nippur şəhərinə gedər. Kumarbi burada doğum üçün ayları sayar və tanrıları dünyaya gətirər. Mətnin buraları çox qırıq olduğundan əfsanənin bu hissə haqqında detallı məlumatımız yoxdur. Ancaq çıxan tanrılar da döyüşə alovlanarlar. Ən qüvvətlisi Teşupdur. Hətta Teşup öküzü Šeri'ye belə deyər : " [Artıq kim mənim] qarşıma döyüşməyə gələ bilər? [İndi məni kim] məğlub et/yeyilə bilər? Kumarbi belə [mənə qarşı çıxa bilməz(?)] " Qırıq parçalardan Anının Kumarbinin öldürülməsini istəmədiyini öyrənirik. Ayrıca yer üzü də hamilədir və ay saymaqdadır və həbin sonunda iki uşaq doğar. Həblərin qırıq olması yüznden efsanenei tam bir versiyas(n)ı əlimizdə yoxdur. Tək aydın olduğu qədər, əfsanə Mesopotamiya mənşəlidir. Hitilerə Hurriler yoluyla girmişdir. Mətnin Hesiodosun Theogoniasıyla bənzərliyi diqqət çəkicidir. Hesiodosun bu əfsanələri Anadoludan al/götürdüyü xülyas(n)ınla bilinər. Güterbock isə bunların Hesiodosa Fenikeliler yoluyla da geçebileceğne diqqət çəkməkdədir. Güterbock Kumarbi adını isə belə açıqlamaqdadır : " Bu tanrının adı həqiqi Hurricedir: sondakı -bi, Hurrice aidiyyət əlavəs(n)i -vədir. Qumar sözcüyünün cins adımı yoxsa yer/yeyər adımı olduğu və Qumar adlı şəhərin harada axtarılacağı bilinmir. " Güterbock eyni zamanda Allauyanı və anı-Kumarbi, arasında ata oğul ilşkisi ola biləcəyinin də vurğulamaqdadır. Mənşə nə olursa olsun bu əfsanə Hititlerde, daha doğrusu Anadoluda bir nalam qazanmış və bəlkə də "Yunan Möcüzəsi" deyilən boş sözün doğuşunda rol oynamışdır.

Ullikummi Mahnısı[redaktə | əsas redaktə]

Ullikummi Mahnısı , mövzu olaraq Kumarbi əfsanəsinin davamında Teşupun krallığında keçməkdədir. Burada bir mötərizə açıb, "mahnı" sözcüyü üzərində dayanmaq lazımdır. Dinçol bunu belə açıqlamaqdadır : " Xarici mənşəli mətnlərin bir xüsusiyyəti, onların anadolu mənşəlilər kimi ayinlər içində iştirak etməməsi, baş hissələrində ifadə edildiyi kimi bir müstəqil mahnı sayılmasıdır. Mahnı termini bu cür ədəbiyyat məhsulları üçün Orta əsrlərə qədər istifadə edilmiş bir sözdür. Gərməyin əfsanələrindən ən məşhuruna Neibelungen Mahnısı deyildiyi ağıldan çıxarılmamalıdır. Bu baxımdan, mahnı sözcüyünün dastan mənasında istifadə edilmiş olduğunu söyləməkdə bir qorxu yoxdur. " Mahnı sözcüyünü də açıqladıqdan sonra əfsanənin mövzusuna baxa bilərik : Aydın olduğuna görə Kumarbi məğlub olmuş və taxtda Teşup oturmaqdadır. Ancaq Kumarbi bunu həzm edə bilməz : " Kumarbi ağılını yığışdırar (düşünər). Uğursuz bir gündə pis bir insan yetişdirər. O Teşupa qarşı pislik planlar. O Teşup' a qarşı bir üsyankar çıxarar. […] (Kumarbi) əlinə bir əsa al/götürdü. [Ayaqlarına ayaqqabı olaraq] sürətli küləkləri qoydu. O Urkiš şəhərinə yola çıxdı və Soyuq Mənbəyə vardı. İndi Soyuq Mənbədə bir qaya ol/tapılar : onun boyu üç fersah və genişliyi […] və sabah fersahtır. Onun vaginası isə […fersahtır. Onu görüncə] ağılı başından atıldı və o qaya ilə sevişdi. Kişilik orqanını onun içinə batırdı. O beş dəfə oldu. O on dəfə oldu. " Həbdəki qırıqlardan mətnin davamı tam anlaşılamamktadır ancaq, Dəniz tanrısının kömək etdiyini və uşağın doğulduğunu öyrənə bilirik. Kumarbi bu uşağa Ullikummi adını verər : " Kumarbi öz-özünə deyilməyə başladı : Qədər tanrıçaları və ana tanrı tərəfindənlərin mənə verdiyi uşağa nə ad qoyacağam. […] Varsan/getsin onun adı Ullikummi olsun. O krallığa səmaya getsin. Gözəl Kummiia şəhərini sıxışdırsın. Teşupa vursun. Onu saman kimi doğrasın. Onu bir qarışqa [kimi] ayaqları ilə əzsin. " Ullikummi söz olaraq Kummiianın dağıdıcısı mənasını verməkdədir. Kummiia isə Fırtına Tanrısının şəhəridir. Mətndən də aydın olacağı kimi Kumarbi bu doğan uşağın Teşupdan öz intiqamını al/götürməsini gözləməkdədir. Kumarbi, bu uşağın Teşupun xəbəri olmadan çat/yetişməsi üçün gizləyər, ancaq günəş tanrı vbu sürətlə böyüyən və canavarlaşan uşağı görər və Teşupa xəbər verər. Teşup qardaşı Tašmišu və bacıs(n)ı Šaušga ilə Həzzi dağına gedər və canavarı tapar. Ancaq Ullikummi alt edilə biləcək kimi deyil. Qırıq həblərdən aydın ola bildiyi qədəri ilə Teşup döyüş hazırlıqların başlamışdır. Döyüşə alovlanar, ancaq müvəffəqiyyətli ola bilməz. Daş canavar Ullikummi Teşupu və yanındakı yetmiş tanrını məğlub et/yeyilər. Teşupun qardaşı Tašmišu uduzmanın haberibi Teşupun arvadı Hepata bildirər və yenidən Teşupun yanına dönər. Tašmišu, Teşupa tanrı Eadan kömək istəməsini söyləyər. İki qardaş Eaya xərclər. Həb buralarda qırıqdır. Ancaq onları Ubelluri ilə danışarkən taparıq. Ubelluri Atlas kimi dünyanı kürəyində daşıyan bir nəhəngdir. Ullikummi də onun çiyinində böyümüşdür. Ubelluri sağ çiyinində bir şey olduğunu söyləyincə Ullikumminin orada böyüdüyü aydın olar və Ea köhnə tanrılara səslənər : " Köhnə sözləri bilən ilk tanrılar sözümü duyğun. Köhnədən, atadan, babadan olan möhür evlərini təkrar açın. Əcdadımın möhürlərini gətirsinlər. Onu orada möhürləsinlər. Yer üzü və səmas(n)ı ayırdıqları(kəsdikləri) misdən köhnə kəsici aləti gətirsinlər. Biz, Kumarbinin bir üsyankar olaraq tanrılara qarşı ucaldığı (böyütdüyü) bazalt Ullikumminin ayaqlarını kisəsiyəz. " ullikumminin ayaqları kəsilincə gücsüz qalar. Teşup və tanrılar Ullikummi ilə döyüşməyə başlar. Mətnin sonu qırıqdır, amma burada Teşupun zəfərinin izah edildiyi düşünülməkdədir. Bu əfsanə də Yunan mifologiyasındakı bəzi motivləri xatırlatmaqdadır. Hitit mifologiyasınıda qırıq həblərlə günümüzə çatan başqa əfsanələr də vardır. Biz burada ən əhəmiyyətlilərini al/götürdük. İrəlidə bunlara da yer/yeyər verə biləcəyimizi ümid etməkdəyik.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • İngiliscə Wikipedia An Maddəsi (28 Aralıq/dekabr 2006) [1]