Andrusovo barışığı

Andrusovo barışığı
Andrusovo barışığı
İmzalanma tarixi	30.01.1667
İmzalanma yeri	;
Qüvvədən düşməsi	30.07.1680
İmzalayanlar	Afanasy Ordin-Naşokin, Yan Xrapovitski, Yuri Qleboviç.
Tərəflər	Çar Rusiyası; Reç Pospolita;

Andrusovo barışığı — 1667-ci ildə Rusiya çarlığı ilə Reç Pospolita arasında bağlanmış sazişdir və Rusiya–Polşa müharibəsi (1654–1667)nə son qoymuşdur. Adı müqavilənin imzalandığı Andrusovo kəndindən (hazırda Smolensk vilayəti) götürülmüşdür. Bu saziş 1686-cı ildə “Əbədi sülh” ilə təsdiqlənmişdir.^[1]

Tarixi zəmin

1660-cı illərin ortalarına doğru hər iki qarşı-qarşıya gələn tərəf müharibəni davam etdirmək üçün maddi və insan resurslarının tükənməsi vəziyyətinə düşmüşdü. Böyük hərbi kampaniyalar və döyüşlər artıq keçmişdə qalmış, Liﬂandiya ilə Zaporojye arasındakı bütün cəbhə xətti boyunca yalnız kiçik toqquşmalar baş verirdi və bu toqquşmalar ümumi vəziyyəti dəyişdirə bilmirdi. Hər iki tərəfin zəifləməsindən osmanlılar və Krım tatarları istifadə edərək sərhəd boyu ənənəvi hücumlarını daha da gücləndirdilər. Sağ sahil Ukrayna hetmanı Pyotr Doroşenko Polşa Krallığı Taxt-tacına qarşı üsyan qaldırdı və özünü Osmanlı sultanının vassalı elan etdi. Bu hadisə Polşa–kazak–tatar müharibəsi (1666–1671)nin başlanğıcını göstərdi. Böyük Krım–kazak ordusu Brailov döyüşündə Polşa dəstəsini məğlub etdi və Lvov, Lublin və Kamenets ətrafını talan edərək 40 min əsir götürdü. Bir qədər əvvəl isə Krım tatarları Sol sahil Ukraynası bölgələrini də viran qoymuşdu. Rusiya tərəfi Sol sahil kazak elitasının Osmanlı və tatar nümayəndələri ilə əlaqə qurmasından və sağ sahil nümunəsi üzrə İstanbulun himayəsinə keçməsindən ehtiyat edirdi.

Krım basqınlarının və Osmanlı genişlənməsinin yaratdığı ümumi təhlükə Reç Pospolita ilə Rusiya çarlığıni sülh danışıqlarını bərpa etməyə məcbur etdi.

Əlavə amillər kimi Polşada Lubomirski üsyanı,^[2] Rusiyada tam yatırılmamış Başqırd üsyanı və Donda artan kazak qarətləri göstərilə bilərdi ki, bunlar da genişmiqyaslı üsyanın yaxınlaşdığını göstərirdi.^[3]

Andrusovo müqaviləsinin şərtləri

Rusiya ilə Reç Pospolita arasında 13,5 illik barışıq bağlandı və bu müddət ərzində dövlətlər "əbədi sülh" şərtlərini hazırlamalı idilər.
Reç Pospolita rəsmi olaraq Smolensk şəhərini, Pskovun cənubundakı bəzi torpaqları, Seversk torpağını (Starodubshchina da daxil olmaqla) və cənubdakı Sol Sahil Ukraynasının bütün torpaqlarını Rusiyaya verdi.
Rusiya Böyük Litva knyazlığındakı digər fəthlərindən imtina etdi və müharibənin sonuna qədər əlində saxladığı Polotsk, Vitebsk və Dinaburqu (Borisoglebov) geri qaytardı.
Rusiyaya Kiyevdən qarnizonunu çıxarmaq və Reç Pospolitaya təhvil vermək üçün iki il vaxt verildi. Lakin sonradan 1686-cı il "Əbədi Sülh" nəticəsində onu saxlaya bildi.
Sağsahil Ukraynası Reç Pospolitanin nəzarəti altında qaldı.
Zaporojya Seçi "irəliləyən kafir qüvvələrə qarşı ortaq xidmətlərinə görə" birgə Rusiya-Polşa nəzarətinə keçirildi.
Tərəflər Krım tatarlarının Rusiyanın və Reç Pospolitanin Ukrayna torpaqlarına hücumu halında kazaklara kömək göstərməyi öhdələrinə götürdülər.
Tərəflər həmçinin Krım xanlığına və Osmanlı İmperiyasına qarşı Zaporojye Seçinə hücumu halında birgə hərbi əməliyyatlar barədə razılığa gəldilər.^[1]^[4]
Müqavilənin xüsusi bəndləri əsirlərin qaytarılması, kilsə əmlakı və torpaqların demarkasiyası prosedurunu tənzimləyirdi.
Rusiya ilə Reç Pospolita arasında sərbəst ticarət, eləcə də səfirlər üçün diplomatik toxunulmazlıq təmin edilirdi.
Smolensk, Kral III Sigismund tərəfindən verilən torpaq mülkiyyəti hüququnu (o dövrdə xüsusi olaraq nəzərdə tutulmuş istisnalarla zadəganların imtiyazı) saxladı (əslində, bunu Çar Aleksey
Mixayloviç 1654-cü ildə təsdiqləmişdi). Sol sahil Ukraynasında və Seversk torpağında mülklərini itirən zadəganlara kompensasiya olaraq Rusiya xəzinədən 200 min rubl ödədi.^[1]^[4]

İstinadlar

1 2 3
↑ Андреев, И. Л. Алексей Михайлович Тишайший. «Академический проект». Москва, 2018. — С. 496—499
↑ Малов А. В. Русско-польская война 1654—1667 гг. М.: Цейхгауз, 2006 — С. 44
1 2 Дипломатический словарь в трёх томах. — М.: «Политиздат», 1971. — С. 138.

Ədəbiyyat

Wójcik Z. Traktat andruszowski 1667 roku i jego geneza (PDF). Warszawa: PWN. 1959.
Галактионов, Иван Васильевич, Чистякова, Елена Викторовна. А. Л. Ордин-Нащокин: Русский дипломат XVII в. Выдающиеся дипломаты нашей Родины (20000 nüs.). М.: Соцэкгиз. 1961 (1962). 78–104.
Малов, Александр Витальевич. Русско-польская война 1654—1667 гг. М.: Цейхгауз. 2006. ISBN 5-94038-111-1.

[Андрусово-1] 1 2 3

[Андреев496-2] Андреев, И. Л. Алексей Михайлович Тишайший. «Академический проект». Москва, 2018. — С. 496—499

[3] Малов А. В. Русско-польская война 1654—1667 гг. М.: Цейхгауз, 2006 — С. 44

[Громыко-4] 1 2 Дипломатический словарь в трёх томах. — М.: «Политиздат», 1971. — С. 138.

[1]

[2]

[3]

[4]