Məzmuna keç

Antiqaraçıçılıq

Vikipediya, azad ensiklopediya
Çexiyanın Çeske Budeyovitse şəhərində qaraçılar əleyhinə keçirilmiş etiraz aksiyası, 29 iyun 2013-cü il

Antiromanizm (həmçinin antiqaraçıçılıq, anti-roma sentimenti, antiziqanizm, ziqanofobiya və ya romafobiya adlandırılır) — xüsusi olaraq roma xalqına qarşı yönəlmiş düşmənçilik, qərəz, diskriminasiya, nativizm, irqçilik və ksenofobiya formalarını ifadə edir.[1]

Romanların orta əsrlərdə Hindistandan Avropaya köç etdiklərinə inanılır və onlar uzun müddət diskriminasiya və təqiblərlə üzləşmişlər.[2][3] Avropaya gələn romanlar qismən köçəri həyat tərzlərinə görə şübhəli hesab olunurdular.[4] Romanlar oğurluq, dələduzluq, cibgirlik, qara sehr, fahişəlik və uşaq oğurluğunda ittiham edilirdilər.[5][6][7] Bir çox ölkələr romanların işləməsini və yaşamasını məhdudlaşdıran qanunlar qəbul etmişdi. Əsrlər boyunca Avropada romanlar təqib olunmuş, kölə edilmiş, dar ağacından asılmış və yandırılmışlar.[8] Nəticədə, roma xalqı ilə digər etnik qruplar arasındakı münasibətlər tez-tez qarşılıqlı inamsızlıq və qorxu ilə xarakterizə olunur.[9] Romanlar diskriminasiya və stereotiplərdən qorxduqları üçün çox vaxt öz etnik mənsubiyyətlərini gizlədirlər.[10] Bəzi romanlar qeyri-romanları marime hesab etdikləri üçün onlardan uzaq dururlar.[11]

Uzun müddət roma xalqını ifadə etmək üçün istifadə olunan “gypsy” termini 1971-ci ildə keçirilən ilk Ümumdünya Qaraçı Konqresi tərəfindən eksonim kimi rədd edilmişdir.[12] Termin orta ingilis dilindəki “Egipcien” sözündən yaranmışdır və bu, romanların Misirdən gəldikləri barədə yanlış təsəvvürlə bağlı idi.[13] Bəzi romanlar bu termini qəbul etsələr də, roma xalqının köçəri, cinayətkar və ya qeyri-qanuni fəaliyyətlə məşğul olan insanlar kimi təqdim olunması ilə əlaqəli stereotiplərə görə bu termin ümumilikdə mənfi qarşılanır. Buna “to gyp” ifadəsi də nümunədir.[14] Avropada COVID-19 pandemiyası dövründə Avropada roma xalqına qarşı nifrət nitqi artmışdır.[15] 2024-cü ildə ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən yayımlanan hesabat Avropada roma xalqına qarşı geniş yayılmış diskriminasiya ilə bağlı narahatlıq ifadə etmişdir.[16]

Avropadakı roma icmaları keyfiyyətli təhsilə çıxışın məhdud olması və əmək bazarına inteqrasiya zamanı yaranan maneələr səbəbindən yoxsulluq və sosial təcrid ilə üzləşirlər. Bundan əlavə, onlar qeyri-kafi səhiyyə xidməti və aşağı səviyyəli yaşayış şəraiti ilə qarşılaşırlar. Roma uşaqları ayrıca “xüsusi” məktəblərə yerləşdirilir və burada məhdud tədris proqramları onların imkanlarını azaldır. Roma uşaqları və qadınları həmçinin insan alverinə qarşı xüsusilə həssas hesab olunurlar.[17][18]

Romanlar tez-tez oğurluq etməyə, yalan danışmağa, “pis gözə” malik olmağa və assimilyasiyaya müqavimət göstərməyə meylli “şər varlıqlar” kimi stereotipləşdirilirlər. Onlar musiqi qabiliyyətinə malik, lakin eyni zamanda təhlükəli, zorakı və cinayətkar insanlar kimi təqdim olunurlar.[19][20] Səyahət edən roma sənətkar icmalarının mifləşdirilmiş və ekzotik “vəhşilər” kimi təqdim olunması onların Avropaya ilk gəlişindən etibarən cinayətkarlaşdırılmasına səbəb olmuşdur. Bu ittihamlar romanların oğurluq, uşaq qaçırma və casusluqla məşğul olduqları barədə təsəvvürləri gücləndirmişdir.[21]

Roma xalqına qarşı diskriminasiyanın davam etməsinin əsas səbəblərindən biri onların tarixi təcrübələrinin, o cümlədən Dunay knyazlıqlarında əsrlərlə davam edən köləlik, məcburi assimilyasiya və Holokost dövründə soyqırımı kimi hadisələrin institusional səviyyədə kifayət qədər tanınmamasıdır. Tarixi və müasir sübutlar göstərir ki, Avropadakı digər cəmiyyətlər romanları sistematik şəkildə cəmiyyətdən kənarlaşdırmış və bu da sosial-iqtisadi bərabərsizliyin və diskriminasiyanın davam etməsinə səbəb olmuşdur.[22]

Romanlar dünyadakı ən sirli xalqlardan biri hesab olunur və çox vaxt vətəni olmayan köçərilər kimi təsvir edilirlər. Tarix boyu onlar qara sehr və satanizm üzrə “mütəxəssis”, həmçinin Şeytan ilə əlaqəli insanlar kimi təqdim edilmişlər. Teodor Balsamon yunanlara romanlarla ünsiyyətdən çəkinməyi tövsiyə etmiş, onları “qarınqulu və sehrbazlar” adlandıraraq İblislə əlaqələndirmişdir. Balsamon həmçinin romanların bədənlərinə ilan sarıyaraq gəzdiklərini və gələcəyi xəbər verdiklərini iddia etmişdir.[23][24]

Tarix

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Romanların Cənubi Asiyadan ilk miqrasiya dalğasının dəqiq dövrü mübahisəli olsa da, belə bir köçün Mahmud Qəznəvinin istilalarının nəticələrindən qaçmaq məqsədilə baş verdiyi güman edilir. Roma xalqına qarşı tarixi təqib və diskriminasiyanın köklərinin hindu kasta sisteminin ən aşağı təbəqələrinə bağlı olduğu da düşünülür. Doma kastasına qarşı pis rəftar onların Hindistanı tərk etməsinə səbəb olmuş ola bilər.[25][26][27] Genetik tədqiqatlar və tarixi sübutlar göstərir ki, romanlar Hindistandakı dalit və ya “toxunulmaz” qruplardan mənşələnmişlər. Onlar adətən musiqiçi, rəqqas və əyləndirici kimi peşələrlə əlaqələndirilirdilər və sərt kasta sistemi səbəbilə sosial təcridə məruz qaldıqları üçün Hindistanı tərk etmiş ola bilərlər.[28]

İen Henkok vurğulamışdır ki, romanların mənşəyi Racput döyüşçüləri kimi tanınan hərbi təbəqəyə gedib çıxır. “Kralların oğulları” adlandırılan racputlar indiki Racastan ərazisində yaşayan qədim döyüşçü qrup idi və Asiyanın müxtəlif bölgələrində fəth yürüşlərində iştirak edirdilər. Onlar zorla Avropaya aparılmış və metallurgiya sahəsində işləməyə məcbur edilmişdilər. Hancock qeyd etmişdir ki, bu insanlar “Kşatriya (döyüşçü) kastasına mənsub deyildilər, lakin racputlarla birlikdə ya müharibə əsirləri, ya da qalib tərəf kimi Hindistanı tərk etmişdilər”. Sonradan romanlar bu hərbi yürüşlərdən sonra qərbə doğru İpək yolu boyunca Persiya və Ermənistana hərəkət etmişlər.[29][30] Doma kastasının üzvü Kallu Domun ilahə Parvatinin sırğasını oğurlamağa cəhd etməsindən sonra tanrı Şiva tərəfindən lənətləndiyi və bunun onların diskriminasiyasına və marginallaşdırılmasına səbəb olduğu düşünülür.[31] Roma xalqı özlərini həmçinin “Rama oğulları” mənasını verən “Roma chave” adlandırır ki, bu da onların hinduizmlə tarixi əlaqəsini göstərir. Yaxşı qorunmuş bir çox roma əfsanələri Hindistanı onların vətəni kimi göstərir və onu “Böyük torpaq” mənasını verən “Baro Than” adlandırır. Dilləri, ənənələri, ritualları və fiziki xüsusiyyətləri üzərində aparılmış tədqiqatlar Avropadakı romanların əksəriyyətinin Hindistandan gəlmiş hindulardan törədiyini göstərir.[32][33] Roma xalqının Doma və Catların qarışığından meydana gəldiyi hesab olunur. Pişel İslam fəthləri dövründə Şimali Hindistanda baş verən münaqişələrin romanların əcdadlarını bölgəni tərk etməyə məcbur etdiyini irəli sürmüşdür. De Goeje isə romanların Sasani ordularında xidmət edən döyüşçü Catların davamçıları ola biləcəyini qeyd etmişdir. Romanların həmçinin Hindistandakı aşağı kasta olan və dilənçilik, oğurluq, fahişəlik, musiqiçilik və qəbirqazanlıqla məşğul olan Domlardan törədiyi və sosial təcriddən qaçmaq üçün əsrlər boyu Hindistanı tədricən tərk etdikləri düşünülür.[34][35]

Roma xalqı mənşəyini indiki Hindistanın şimal-qərb bölgəsindən götürür. Təxminən min il əvvəl bu əraziyə indiki Pakistanın Bəlucistan, Sind və Multan bölgələri də daxil ola bilərdi.[36]

Hindistanı tərk etdikdən sonra romanlar tədricən Əfqanıstan, Persiya və Bizans imperiyası vasitəsilə Avropaya çatmışlar. Qərbə doğru köç zamanı iki əsas miqrasiya marşrutunun formalaşdığı düşünülür: Roma və sintilər quru yolu ilə Bizans üzərindən Frakiyaya keçmiş, Dom xalqı isə Yaxın Şərq sahilləri boyunca hərəkət edərək Misirə daxil olmuşdur.[37] Ian Hancocka görə, “Roma” adı hindi dilindəki “डोम” (Doma) sözündən yaranmışdır. Dilçilər romanların Avropaya miqrasiya yollarını başqa dillərdən alınmış sözləri araşdıraraq müəyyən etmişlər. Bu dil təsirləri göstərir ki, onlar qərbə hərəkət edərkən Əfqanıstan, İran, Ermənistan, Kiçik Asiya və Yunanıstan ərazilərindən keçmişlər. Roma dili erməni dili və Bizans yunan dili lüğətindən əhəmiyyətli təsirlər almışdır. Hindistan nəzəriyyəsinə görə, sonradan “roma” kimi tanınan qrup Hindu Kuş dağlarından — indiki Əfqanıstan və Pakistan sərhədi boyunca yerləşən ərazilərdən — ayrılaraq Xəzər dənizinin cənub sahilləri boyunca hərəkət etmişdir. Oradan V əsrdə Fars körfəzi bölgəsinə və Cənubi Qafqazın ərəb imperiyalarına köç etmişlər.[38][39]

Digər sübutlar göstərir ki, romanlar ənənəvi olaraq əyləndiricilər, dəmirçilər və heyvan baxıcıları kimi xidmət yönümlü kastalara mənsub olmuşlar. Onlar yeni iş və imkanlar axtarmaq məqsədilə Hindistanı tərk edərək Persiya vasitəsilə Avropaya çatmış ola bilərlər. Roma və sintilərin təqib olunmasının əsas səbəbi Avropa daxilində roma mədəniyyətinin fərqliliyi idi. Onların sıx bağlı icmaları Hindistan mənşəli mədəni və genetik irsin böyük hissəsini qoruyub saxlamışdı ki, bu da onları ağdərili avropalılar üçün yad və qəbulolunmaz göstərirdi.[40]

Təxminən 950-ci ildə Həmzə əl-İsfəhani yazmışdır ki, fars hökmdarı Şah Bəhram Gur Hindistana səfər edərək Kral Şanqulla görüşmüşdür. Bəhram Şanquldan kişi və qadın musiqiçilər seçməsini istəmişdi. Buna cavab olaraq Şanqul ud çalmaqda mahir olan Luri tayfasından təxminən 12.000 nəfər seçmişdir. Sonralar Firdovsi bu hekayəni yenidən nəql etmişdir. Tarixi mənbələrə görə, bu tayfa həmçinin Zott adı ilə tanınırdı və özlərini sanskrit dilində “aşağı kasta musiqiçisi” mənasını verən “Romas” adlandırırdılar.[41][42]

Köçəri olduqları üçün onlar daşına bilən və ya asanlıqla tərk edilə bilən peşələrə sahib olmalı idilər. Buna görə də çoxları mal-qara taciri, heyvan təlimçisi və ifaçı, misgər və musiqiçi olmuşdur; qadınlar isə falçılıq etmiş, müxtəlif məlhəmlər satmış, dilənçilik etmiş və əyləndirici kimi çalışmışdır. Sevgi iksirləri satmaları və falçılıq etmələri səbəbilə romanlar tez-tez təqiblərə məruz qalırdılar. Mahnı oxumaq və rəqs roma xalqının əsas gəlir mənbəyi olmuşdur.[43] Romanlar tez-tez cadugər ovu aparanlar tərəfindən təqib edilirdilər.[44]

Romanlar ilk dəfə IX əsrdə Balkanlarda görünmüş,[45][46][47] XV əsrin əvvəllərində Qərbi Avropaya, XVI əsrin əvvəllərində isə Şimali Avropaya çatmışlar.[46] Onların Avropaya gəlişi romanların cadugər kimi təqib olunması ilə üst-üstə düşmüşdür. Romanlar tez-tez sehr və cadugərliklə məşğul olmaqda ittiham edilərək həbs edilirdilər, çünki onlar sehrli müalicələr və falçılıqla məşğul olurdular.[48]

Romanlar Avropaya ilk gəldikləri zaman özlərini qədim hind milli mədəniyyətinin nümayəndələri kimi təqdim etmirdilər.[49]

Avropalılar tünd dərili romanları dəri rənglərinə görə alçaldırdılar. Avropalılar çox vaxt tünd dərini eybəcərlik, primitivlik və qaradərili insanlar ilə əlaqələndirirdilər.[50][51]

Roma xalqını hədəf alan qanunlar onların Avropaya gəlişindən demək olar ki, dərhal sonra qəbul edilməyə başlanmışdı. Əvvəlcə onların təqiblərdən qaçan xristian misirlilər olduğu barədə şayiələr yayılmış və bu səbəbdən “egyptians” sözündən törəyən “gypsies” termini yaranmışdı. Lakin onların daha tünd dəriyə malik olmaları və yerli Avropa kəndliləri kimi oturaq həyat tərzi sürməmələri səbəbindən avropalılar onlara dərhal şübhə ilə yanaşırdılar. 1721-ci ildə Avstriya-Macarıstan imperatoru VI Karl sonradan Almaniyanın bir hissəsinə çevriləcək ərazilərdə “romanların məhv edilməsinə yönəlmiş ilk dövlət planı”nı həyata keçirmişdir. Sonralar Rumıniya, Fransa və İspaniya da daxil olmaqla digər ölkələr romanların köçürülməsi və öldürülməsinə yönəlmiş qanunlar qəbul etdilər. XIX əsrdə Almaniya və Avropanın başqa yerlərindəki alimlər romanları və yəhudiləri aşağı irq kimi təsvir edir, hətta onları “bəşəriyyətin tullantıları” adlandırırdılar. Çarlz Darvin 1871-ci ildə bu iki etnik qrupu digər oturaq xalqlarla müqayisədə “mədəni baxımdan inkişaf etməmiş” hesab etmişdir. Bu yanaşma onların rəsmi vətən və dövlətə malik olmamaları səbəbindən “az inkişaf etmiş” kimi qəbul edildiklərini göstərirdi. Avropada insanlar şəhərlərdə məskunlaşaraq sabit həyat tərzi əsasında ictimai nizam qurmuşdular. Köçəri roma xalqı isə bu sistemə uyğun gəlmirdi. Onların fərqli dini və mədəni ənənələri romanların sehrbaz və ya vampir olduqları barədə şayiələrin yayılmasına səbəb olmuş və bu da onların sosial təcridinə gətirib çıxarmışdır.[52]

Roma xalqının fərqliliyi və “başqalıq” xüsusiyyəti ekzotik hesab olunurdu, xüsusilə onların əksəriyyətinin tünd saçlı, tünd gözlü və qarabuğdayı olması buna səbəb olurdu. Lakin onların köçəri həyat tərzi eyni zamanda vicdansızlıq, xırda oğurluq və evsizlərlə bağlı mənfi şöhrət qazanmalarına da gətirib çıxarmışdı. Onlar tez-tez düşmən münasibətlə qarşılaşırdılar. Vətənsiz və xarici səyyahlar kimi romanlar Qərbi Avropadan Balkanlara qədər müxtəlif bölgələrdə sərt qanunlar və hüquqi cəzalarla üzləşmiş, bəzən isə bu təqiblər yanğın törətmə və qətl kimi özbaşına hücumlara çevrilmişdir.[53] Romanların oğru və vicdansız insanlar kimi təqdim olunması orta əsr mənbələrində tez-tez rast gəlinir. Yerli monopoliyalarını qorumağa çalışan sənətkar gildiyaları metal emalı və səbət toxuma kimi ənənəvi roma peşələrini məhdudlaşdırmağa çalışırdılar. Bu məhdudiyyətlər nəticəsində romanlar getdikcə dilənçilik və oğurluğa yönəlmiş, bu isə onların Avropaya gəldikləri gündən bəri mövcud olan mənfi stereotipləri gücləndirmişdir. Reformasiya dövründə zəvvarlar əvvəlki hörmətli statuslarını itirmiş, dilənçilik də ciddi tənqid olunmağa başlanmışdı. Yerli icmalar öz kasıblarına yardım etməyə hazır olsalar da, xarici dilənçilər çox vaxt qovulurdular.[54]

Avropalılar romanların Qabilin lənətinə düçar olduqlarına inanırdılar. Yəqin ki, Hindistandan gətirilmiş başqa bir əfsanədə hadisənin Mekranda baş verdiyi qeyd olunur. Əfsanəyə görə, bir sehrbazın hiyləsi nəticəsində Çen adlı qaraçı başçısı bacısı Guin və ya KaN ilə evlənməyə məcbur olmuş və bunun nəticəsində onların xalqı üzərinə sonsuz köçərilik lənəti qoyulmuşdur. Buna görə romanlar “Çen-Guin” adlandırılmışdır. Öz vətənlərindən qovulduqdan sonra Mekrana gələn qaraçılar üçün hazırlanmış möcüzəli bir maşının təkəri dönmürdü. Yalnız dərman adaçayı görnüşündə gizlənmiş pis ruh Çenə bildirmişdi ki, o, bacısı Guinlə evlənərsə, təkər hərəkət edəcək. Çen bu məsləhətə əməl etdikdən sonra təkər dönməyə başlamış, lakin bu qohum nikahından doğulan xalq həm “Çenguin” adını almış, həm də müsəlman müqəddəslərin qoyduğu lənətə məruz qalaraq bütün bəşəriyyətdən təcrid olunmuş sərgərdanlara çevrilmişdir.[55][56][57]

Roma xalqı Cənubi Asiyanı tərk etdikdən sonra Persiyaya gəlmiş və erkən Xilafətlərin hakimiyyəti altında yaşamışdır. Onlar təqiblərə məruz qalmış və sonradan Persiyadan qovulmuşdular. Onların Persiyaya gəlişi ilə bağlı şərait mübahisəlidir və folklorla tarixi məlumatların qarışığından ibarətdir. Bir rəvayətə görə, onlar əvvəlcə qərbdən gələn ərəb təhlükəsinə qarşı Persiyanı qorumaq üçün tutulmuş aşağı kasta muzdlu əsgərlər kimi gəlmişdilər. Başqa bir versiyada isə onların Hindistan yarımadasından şərqdən gələn monqol istilalarından qaçaraq köç etdikləri bildirilir. Firdovsi özünün Şahnamə poemasında yazır ki, təxminən 420-ci ildə fars hökmdarı V Bəhram (420–438-ci illər) Hindistan hökmdarından xalqını əyləndirmək üçün on iki min Dom musiqiçisi göndərməsini xahiş etmişdi. Qrup üçün istifadə olunan adlardan biri olan bu Domlara inkişaf etmələri üçün taxıl və torpaq verilmişdi. Lakin rəvayətdə onlar tənbəl təsvir edilir; taxılı istifadə etsələr də, əkinçilik etmirdilər. Nəticədə hökmdar onları qaçaqmalçılıq və dilənçiliklə dolanmağa məcbur edən daimi köçəri həyata sürgün etmişdir. Xəlifə əl-Məmunun 833-cü ildə ölümündən sonra romanların vəziyyəti daha da pisləşdi. Əl-Məmun münaqişələrin hüquq yolu ilə həllini dəstəkləsə də, ölümündən sonra hakimiyyət Persiyadakı əyalət valilərinin əlinə keçdi və onlar nə tolerant idilər, nə də hüquqi üsullara üstünlük verirdilər. Növbəti il roma icmaları Persiyadan qovuldu və sonrakı əsrlərdə sürgün və təqib romanlar üçün təkrarlanan reallığa çevrildi.

Persiyadan sonra romanlar bir müddət Ermənistanda məskunlaşdılar. Lom xalqı Ermənistanda qalaraq əsasən erməni cəmiyyətinə inteqrasiya etdi. Daha sonra romanlar Anadolu üzərindən hərəkət edərək Bizans imperiyası dövründə Balkanlarda məskunlaşdılar. Təəssüf ki, onların gəlişi Səlib yürüşlərindən (1095–1270) sonra xristian olmayanlara qarşı dözümsüzlüyün artdığı dövrə təsadüf etdi. Romanlar qeyri-xristian, bəzən isə nifrət edilən müsəlmanlar kimi qəbul olunurdular.[58]

Britaniyalılar romanları Barbados və Yamaykaya sürgün etmişdilər.[59]

İspan roma qadınları tez-tez cazibədar, lakin əxlaqsız və təhlükəli kimi təsvir olunurdular. İngilis “gypsylorist”i Corc Borrow qeyd etmişdir ki, “dünyada söz, jest, rəqs və mahnıda Gitana qadınlarından daha ehtiraslı qadın yoxdur.”[60]

Roma qadınları azad ruhlu, güclü, qeyri-adi, seksual baxımdan cəlbedici və əlçatan kimi stereotipləşdirilmişdir. Avropa ədəbiyyatında onların ekzotikləşdirilməsi və seksual təsviri roma qadınlarının insanlıqdan çıxarılmasına səbəb olmuşdur.[61] Roma kişiləri ilə bağlı stereotiplər isə daha çox cinayətkarlıq üzərində qurulmuşdur. Roma kişiləri tez-tez parazit, oğru və natəmiz insanlar kimi təqdim edilir, həm təhlükəli, həm də alçaldılmış hesab olunurdular. Bu mənfi təsəvvürün səbəblərindən biri roma kişisinin roma qadınından fərqli olaraq “ailə dağıdan” şəxs kimi görülməsi idi. Roma kişisinin məskun həyat yaşayan bir qızla münasibət quracağı və ya onu qaçıraraq Roma cəmiyyətində özününkü edəcəyi düşünülürdü.[62]

“Gypsy” termini roma icmasına aid olmayan insanların zehnində çoxsaylı obrazlar yaradır. Bəziləri onların azadlıq hissəsini romantikləşdirir, digərləri isə onları guya antisocial və cinayətkar davranışlarına görə qınayır. Nəticədə romanlar həm ekzotik miflərin qəhrəmanları, həm də güclü qərəzin hədəfi olmuşlar. Onlar həm romantik fiqurlar, həm də cinayətkar kənar insanlar kimi təqdim edilir, oğrudan tutmuş musiqi və incəsənət qabiliyyətinə malik insanlara qədər müxtəlif obrazlarda təsvir olunurlar. Romanlar cəmiyyət qaydalarından “azad”, Avropa normalarına uyğun gəlməyən təbii həyatın simvolu kimi görülürlər. Onlar tez-tez bacarıqlı musiqiçilər və istedadlı rəqqaslar kimi stereotipləşdirilir, ənənəvi atla çəkilən Vardo arabalarında yaşayan insanlar kimi təsəvvür olunurlar.[63][64]

Roma xalqının köçəri mədəniyyəti və Asiya mənşəyi bəzi irqçi avropalılar və ağ üstünlüyü tərəfdarları arasında nifrət doğurmuş ola bilər. Roma mədəniyyəti köçəri xarakter daşıyır və Avropa mədəniyyətinə, eləcə də Avropa həyat tərzinə uyğun gəlmir. Bir çox roman daimi işdən yayınırdı və bu da avropalıların onlara qarşı narazılığına səbəb olurdu.[65][66]

Romanların həmçinin Hindistandakı Cinayətkar və Sərgərdan tayfalardan və guya parazit və oğru təbiətlərinə görə deportasiya edilmiş müharibə əsirlərindən törədiklərinə inanılırdı. Hindu kasta sistemi səbəbilə romanlar Hindistandakı həmin tayfalar kimi quldur, qatil, cəllad və əyləndirici kimi xarakterizə edilirdilər.[67][68][69]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "Antigypsyism: Causes, prevalence consequences, possible responses". rm.coe.int. 14 dekabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 dekabr 2023.
  2. ↑ "Roma (Gypsies) in Prewar Europe". Holocaust Encyclopedia (ingilis). İstifadə tarixi: 15 aprel 2026.
  3. ↑ Europe, Archives Portal. "Romani in Europe". Archives Portal Europe (ingilis). İstifadə tarixi: 15 aprel 2026.
  4. ↑ "Fascination and Hatred: The Roma in European Culture". The National WWII Museum | New Orleans (ingilis). 10 oktyabr 2020. İstifadə tarixi: 15 aprel 2026.
  5. ↑ Collin, Richard Oliver; Martin, Pamela L. An Introduction to World Politics. Bloomsbury Publishing PLC. 2 avqust 2012. səh. 128. ISBN 978-1-4422-1804-8.
  6. ↑ Agarin, Timofey. When Stereotype Meets Prejudice. Columbia University Press. sentyabr 2014. səh. 56. ISBN 978-3-8382-6688-6. 27 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  7. ↑ Bala, Shashi; Singh, Punita. Journey of The Roma Through Time and Space. Prabhat Prakashan. 26 sentyabr 2025. ISBN 978-81-993356-4-6.
  8. ↑ Corradi, Laura. Gypsy Feminism. Routledge. 20 oktyabr 2017. səh. 30-. ISBN 978-1-351-40384-9.
  9. ↑ "Relations between Roma and Gadje". rm.coe.int. 16 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  10. ↑ Henry, Declan. Gypsies, Roma and Travellers. Taylor & Francis. 28 fevral 2025. səh. 151. ISBN 978-1-040-37628-7.
  11. ↑ Schaefer, Richard T.; Zellner, William W. Extraordinary Groups. Waveland Press. 22 oktyabr 2015. səh. 13. ISBN 978-1-4786-3183-5. 21 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  12. ↑ Pickering (2010). "The Romani Arxiv surəti 24 may 2021 tarixindən Wayback Machine saytında" (PDF). Şimali Miçiqan Universiteti. p. 1. Retrieved 24 May 2021.
  13. ↑ "The World of the Romanies". www.metopera.org (ingilis). 27 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 aprel 2026.
  14. ↑ Weyrauch, Walter O. Gypsy Law. University of California Press. 12 sentyabr 2001. səh. 21. ISBN 978-0-520-92427-7.
  15. ↑ Graceffo, Antonio. "After centuries, Europe still has not assimilated its 'Gypsies'". Mercator (ingilis). 15 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 iyun 2025.
  16. ↑ "US State Department report finds Roma in Europe face 'widespread governmental and societal discrimination'". European Roma Rights Centre (macar). İstifadə tarixi: 3 iyun 2025.
  17. ↑ "Roma: What discrimination do they face and what does EU do?". 21 sentyabr 2020. 21 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  18. ↑ "Europe: Discrimination against Roma" (PDF). 25 oktyabr 2007. 1 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  19. ↑ Roma Voices in the German-Speaking World.
  20. ↑ Thomas Eakins and the Cultures of Modernity. səh. 85.
  21. ↑ Patterns of Inter-ethnic Relations with the Roma in the Carpathian Basin.
  22. ↑ "Subjects of Racialized Modernity: Romani People and Decoloniality in Europe". europenowjournal.org. 17 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  23. ↑ Gypsies in the Ottoman Empire.
  24. ↑ !Qué Gitano!: Gypsies of Southern Spain. səh. 20.
  25. ↑ Hancock, Ian. Danger! Educated Gypsy. Univ of Hertfordshire Press. 2010. səh. 76, 216. ISBN 978-1-902806-99-0. 28 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  26. ↑ The Roads of the Roma. University of Hertfordshire Press. 1998. səh. 15. ISBN 978-0-900458-90-3. 22 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  27. ↑ All Change!. University of Hertfordshire Press. 2010. səh. 52. ISBN 978-1-905313-78-5.
  28. ↑ Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press. 6 iyun 2002. səh. 15. ISBN 978-1-139-43324-2.
  29. ↑ "CLAIMS ABOUT MIGRATION OF THE ROMA FROM INDIA". 20 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  30. ↑ "Who Speaks for Roma?".
  31. ↑ Shankar, Priyanka. "Doms of Varanasi make a living among the dead". Reuters. 26 oktyabr 2017.
  32. ↑ Kenrick, Donald. Gypsies. Univ of Hertfordshire Press. 2004. ISBN 978-1-902806-23-5. 23 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  33. ↑ Andrew g. Bostom, M. D. The Legacy of Jihad. Prometheus Books. 29 dekabr 2010. səh. 451. ISBN 978-1-61592-017-4. 25 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  34. ↑ “Gypsies” in European Literature and Culture.
  35. ↑ The Role of the Romanies.
  36. ↑ "How did the Roma of Europe leave India? One theory blames Mahmud of Ghazni". ThePrint. 27 mart 2024. 27 mart 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  37. ↑ Ullah, Ahsan. Globalization and the Health of Indigenous Peoples. Routledge. 18 noyabr 2016. səh. 1991. ISBN 978-1-317-58730-9.
  38. ↑ Trudgill, Peter. European Language Matters. Cambridge University Press. 11 noyabr 2021. səh. 123. ISBN 978-1-108-83296-0.
  39. ↑ Timbers, Frances. 'The Damned Fraternitie': Constructing Gypsy Identity in Early Modern England, 1500–1700. Routledge. 20 aprel 2016. səh. 124. ISBN 978-1-317-03652-4. 28 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  40. ↑ "The Forgotten Exodus of Roma People from India Amidst the Brutality of Islamic Invasions". 16 fevral 2024.
  41. ↑ "Gypsies". bellydancemuseum.com. 20 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  42. ↑ "gypsies and the - problem of identities - Eriac" (PDF). 8 avqust 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 iyun 2026.
  43. ↑ Hakizimana, Jean Ryan. The Nomadic Subject: Postcolonial Identities on the Margins. Cambridge Scholars. 2 oktyabr 2009. səh. 3. ISBN 978-1-4438-1480-5. 29 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  44. ↑ Netzley, Patricia D. Witchcraft. Greenhaven Publishing LLC. 25 iyun 2009. səh. 128. ISBN 978-0-7377-4638-9. 23 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  45. ↑ Popov, Shakir M. Marushiakova, Elena; Popov, Vesselin; Kovacheva, Lilyana (redaktorlar ). "History of the Gypsies in Bulgaria and Europe: Roma". University of St. Andrews. 2023. 8–10. 18 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  46. 1 2 "Migration Overview". rroma.org (ingilis). İstifadə tarixi: 22 fevral 2025.
  47. ↑ "Introduction to Roma Culture" (PDF). USAID. 2007. səh. 6. 27 oktyabr 2011 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
  48. ↑ Kamen, Henry. Early Modern European Society. Routledge. 2005. səh. 192. ISBN 9781134725373.
  49. ↑ Barth, William Kurt. On Cultural Rights: The Equality of Nations and the Minority Legal Tradition. BRILL. 31 avqust 2008. səh. 188. ISBN 978-90-474-3141-1.
  50. ↑ Cashmore, Ernest; Cashmore, Ellis. Dictionary of Race and Ethnic Relations. Psychology Press. 1996. səh. 333. ISBN 978-0-415-15167-2.
  51. ↑ Stone, John; Dennis, Rutledge M.; Rizova, Polly; Hou, Xiaoshuo. The Wiley Blackwell Companion to Race, Ethnicity, and Nationalism. John Wiley & Sons. 12 avqust 2020. səh. 112. ISBN 978-1-119-43040-7.
  52. ↑ "The Roma and the Holocaust of World War II: Victims, Then and Now". ucsb.edu.
  53. ↑ Morris, David Brown. Wanderers. Routledge. 24 dekabr 2021. ISBN 978-1-000-52139-9. 24 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  54. ↑ "The Travail of the Gypsies". ciaotest.cc.columbia.edu.
  55. ↑ Hancock, Ian F. We are the Romani People. Univ of Hertfordshire Press. 27 dekabr 2002. səh. 31.
  56. ↑ Leland, Charles Godfrey. Gypsy Sorcery and Fortune Telling. T. Fisher Unwin. 27 dekabr 1891. səh. 50.
  57. ↑ Bogdal, Klaus-Michael. Europe and the Roma: A History of Fascination and Fear. Random House. 27 iyul 2023.
  58. ↑ "Roma Expelled from Persia". EBSCO. 9 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  59. ↑ "FEATURE - ROMA AND GYPSY SLAVERY". 27 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  60. ↑ The Roma and the Holocaust: The Romani Genocide under Nazism.
  61. ↑ "Gypsies" in European Literature and Culture.
  62. ↑ The Traveller-Gypsies.
  63. ↑ Villano, Paola; Fontanella, Lara; Fontanella, Sara; Donato, Marika Di. "Stereotyping Roma people in Italy: IRT models for ambivalent prejudice measurement". International Journal of Intercultural Relations. 57. 2017: 30–41. doi:10.1016/j.ijintrel.2017.01.003. 8 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  64. ↑ The Harms of Hate for Gypsies and Travellers.
  65. ↑ Hitler's 'National Community'. 21 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2026.
  66. ↑ European Racism: A History in Documents.
  67. ↑ Extraordinary Groups.
  68. ↑ Danger! Educated Gypsy.
  69. ↑ Criminology and Penology.

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kitablar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Məqalələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Antiqaraçıçılıq&oldid=9030419"