Aporiya
| bir silsilənin bir hissəsi |
| Pirronizm |
|---|
 |
 Fəlsəfə portalı |
Aporiya (q.yun. ἀπορία – “çıxış yolu olmamaq”, “çətinlik”, “çaşqınlıq”) fəlsəfədə və ritorikada həll olunmamış məntiqi çətinlik, paradoksal vəziyyət və ya idrakın dayanma nöqtəsini ifadə edən anlayışdır. Termin ἀ- (inkar bildirən ön şəkilçi) və πόρος (“yol”, “çıxış”) sözlərindən yaranmışdır və hərfi mənada “yolsuzluq”, “çıxışsızlıq” deməkdir.[1]
Aporiya xüsusilə Qədim yunan fəlsəfəsində dialektik araşdırmanın mühüm mərhələsi kimi istifadə edilmişdir.
Qədim yunan fəlsəfəsində
[redaktə | vikimətni redaktə et]Aporiya anlayışı ən çox Sokratın dialoqları ilə əlaqələndirilir. Platonun erkən dialoqlarında Sokrat müsahiblərinin anlayışlarını sorğulayaraq onları aporiya vəziyyətinə gətirirdi. Bu mərhələdə iştirakçı əvvəlki inam və təriflərinin qeyri-kafi və ya ziddiyyətli olduğunu anlayır, nəticədə “bilmədiyini bilmə” vəziyyətinə çatırdı. Bu üsul Sokrat üsulunun əsas elementlərindən biri hesab olunur.[2]
Aristotel isə aporiyanı fəlsəfi araşdırmanın başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirmişdir. O, “Metafizika” əsərində aporiyaların sistemli şəkildə toplanmasını və təhlilini təklif edirdi.
Aporiya həmçinin Pirronizm və digər skeptisizm cərəyanlarında mühüm rol oynamışdır. Skeptiklər ziddiyyətli arqumentlər vasitəsilə aporiya yaradaraq mühakimənin dayandırılmasına nail olmağa çalışırdılar.
Ritorikada və ədəbiyyatda
[redaktə | vikimətni redaktə et]Ritorikada aporiya danışanın və ya müəllifin şübhə və ya tərəddüd ifadə etməsi kimi təqdim olunur.
Ədəbiyyatda və xüsusilə müasir tənqid nəzəriyyəsində aporiya mətnin daxili ziddiyyətlərini və çoxmənalılığını göstərmək üçün istifadə olunur. Dekonstruksiya istiqamətində, xüsusən Jak Derridanın işlərində aporiya anlayışı mətndə sabit və yekun mənanın mümkünsüzlüyünü vurğulamaq üçün tətbiq edilmişdir.[3]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Rescher, Nicholas, redaktorAporetics: Rational Deliberation in the Face of Inconsistency. Pittsburgh Chicago: University of Pittsburgh Press. 2010. ISBN 978-0-8229-6057-7.
- ↑ Lawlor, L., Jacques Derrida, Stanford Encyclopedia of Philosophy, updated on 27 August 2021, accessed on 6 January 2025
- ↑ Smyth, Herbert Weir. Greek Grammar. Cambridge MA: Harvard University Press. 1920. 674. ISBN 0-674-36250-0.
Mənbə
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Aporia // The Oxford English Dictionary (2). 1989.
- Harmon, William. A Handbook to Literature. Upper Saddle River NJ: Pearson. 2009. ISBN 978-0-205-02401-8.
- Kofman, Sarah. Beyond Aporia? // Benjamin, Andrew (redaktor). Post-Structuralist Classics. London: Routledge. 1983. 7–44.
- Vasilis Politis (2006). "Aporia and Searching in the Early Plato" in L. Judson and V. Karasmanis eds. Remembering Socrates. Oxford University Press.
- Rescher, Nicholas. Aporetics. Pittsburgh PA: University of Pittsburgh Press. 2009. ISBN 978-0-8229-6057-7.