Aral dənizi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Aral dənizi
qaz. Арал теңізі,
özb. Orol dengizi, Орол денгизи,
qaraq. Aral ten'izi, Арал теңизи
Aral dənizi (2011-ci il) 45°00″N 60°00″E / 45.00000°N 60.00000°E / 45.00000; 60.00000Koordinatlar: 45°00″N 60°00″E / 45.00000°N 60.00000°E / 45.00000; 60.00000 (T)
Aral dənizi (2011-ci il)
45°00″N 60°00″E / 45.00000°N 60.00000°E / 45.00000; 60.00000Koordinatlar: 45°00″N 60°00″E / 45.00000°N 60.00000°E / 45.00000; 60.00000 (T)
Ölkələr Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan



Sahəsi 13 900 km²
Tökülən çaylar Amudərya, Sırdərya
Aral dənizi (Yaxın və Orta Asiya)
Blue pog.svg
Araldənizi (Qazaxıstan)
Aral
dənizi
Commons-logo.svg Aral dənizi Commonsda


Aral dənizi və ya Aral gölü (qaz. Арал теңізі, özb. Orol dengizi, Орол денгизи, qaraq. Aral ten'izi, Арал теңизи)— Mərkəzi Asiyada, QazaxıstanÖzbəkistan sərhədində, Turan ovalığında axarsız şor göl. XX əsrin 60-cı illərindən dənizin əsas qida mənbəyi AmudəryaSırdərya çayları suyunun kənd təsərrüfatı ehtiyaclarına daha çox işlədilməsi nəticəsində Aral dənizinin səviyyəsi intensiv surətdə aşağı düşməyə başlamışdır. Artıq 200 ilədək səviyyə 19 m aşağı düşmüş, səthinin sah. 24,4 min km2-ə, həcmi 175 km3-ə, duzluluğu 46–59‰-ə çatmış, sahil xətti onlarla km geriyə çəkilmişdir. Amudərya və Sırdərya çaylarının suyu bəzi illərdə Aral dənizinə gəlib çatmır. 1989-cu ildə dəniz iki hissəyə parçalandı — Şimali (Kiçik), Cənubi (Böyük) Aral dənizi. Aral dənizinin şimal sahilləri bəzi yerlərdə hündür, bəzi yerlərdə alçaq, şərq sahilləri qumluqdur; cənub sahilini, əsasən, Amudəryanın deltası, qərb sahilini Üstyurd platosunun uçurumu (hünd. 250 m-ədək) tutur. Aral dənizində çoxlu sayda ada var. Ən böyükləri Kokaral, BarsakelmesVozrojdeniyedir. İqlimi kontinentaldır. Havanın orta temperaturu yayda 24–26oC, qışda–7-dən –13,5oC-yə qədərdir. Suyun səthində temperatur yayda 28–30oC, qışda 0oC-dən aşağıdır. İllik yağıntı 110–150 mm-dir. Axınlar saat əqrəbi istiqamətindədir. Aral dənizi balıqçılıq təsərrüfatını və nəqliyyat əhəmiyyətini itirmiş, ekoloji fəlakət zonasına çevrilmişdir. Dənizin qurumasının qarşısını almaq, faunaflorasını bərpa etmək üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış yollar axtarılır. [1]


Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. Aral dənizi // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası  : [25 cilddə] / baş red. M. K. Kərimov. — Bakı: “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi, 2009. — I  cild. — Səhifələrin sayı:  608. — Səh.: 587. — 10 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-02-4.