Artuş (şəhər)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şəhər
Artuş
Qırğızca:ارتىش
Sutuq Bughraxan Qebrisi.JPG
39°42′ şm. e. 76°10′ ş. u.
Ölkə  ÇXR
Region Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu
Prefektura Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsi
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub 1 yanvar 1943
Sahəsi 15 697,78 km²
Mərkəzin hündürlüyü 1303 m
Saat qurşağı UTC+8
Əhalisi
Əhalisi 269 317 nəfər (2015[1])
Milli tərkibi Uyğur,[2] qırğız, huey
Rəsmi dili Çin dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +86 908
Poçt indeksi 845350
Nəqliyyat kodu 新P
xjats.gov.cn Şablon:Ref-çin
Artuş xəritədə
Artuş
Artuş

Artuş[3][4] və yaxud Artux[5] (uyğ. ئاتۇش شەھىرى; qırğızca: ارتىش; qırğızca: Artış; çin 阿图什; Pinyin:Ātúshí Shì)[6] və Çinin Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu tərkibindəki Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsinin paytaxtıdır. Şəhər idarəetməsinin inzibati binası Quanminlu rayonunda yerləşir (çin 光明路街道).[7]

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1943-cü ilin yanvarında Artuş Bəyliyinin əsası qoyuldu.[8][9]

1986-cı ilin iyununda Artuş qəsəbəsi Artuş şəhəri oldu.[8][9]

2018-ci ildə Eştaçi Məscidinin günbəzi (39°41′33″ şm. e. 76°07′25″ ş. u.) çıxarıldı.[3][4] Son vaxtlar digər məscidlər də sökülür.

Artuşdakı Artuş Şəhər Peşə Bacarıqları Təhsil Təlim Xidmət Mərkəzi Şərqi Türküstanda yerləşən yenidən təhsil düşərgələrindən biridir.[10]

19 yanvar 2020-ci il tarixində saat 22:23-də Artuşda 5.2 bal gücündə zəlzələ baş vermişdir.[5]

Çoğrafiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Arç konyonu

Tarım hövzəsinin şimal-qərbində, Tyan-Şan dağlarının cənubunda yerləşir.

İqlimi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Orta illik temperatur + 12 °C, orta illik rütubət 80 mm-dir.

İnzibati bölgü[redaktə | mənbəni redaktə et]

Artuş şəhər dairəsinin tərkibində 2018-ci ildə iki rayon, beş qəsəbə və üç məhəllə var idi.[8][11][12]

Nahiyələr (uyğ. يولى كوچا باشقارمىسى çin 街道):

  • Bext Avenue prospekt (Xingfu Lu; uyğ. بەخت يولى كوچا باشقارمىسى çin 幸福路街道), Nurluq prospektinin alt bölgəsi (Guangming Lu; uyğ. نۇرلۇق يولى كوچا باشقارمىسى çin 光明路街道), Xinchenq Prospekti (çin 新城街道).

Şəhər (uyğ. بازىرى /çin ):

  • Üstün Atuş (Shang'atushi;[13] uyğ. ئۈستۈن ئاتۇش بازىرى / çin 上阿图什镇)

İlçələr (uyğ. يېزىسى / çin ):

  • Süntag (Songtake, Suntagh;[13]uyğ. سۇنتاغ يېزىسى / çin 松 他 克 乡), Azak (Azhake, Azaq; uyğ. ئازاق يېزىسى /çin 阿扎克 乡 ), Agu[13] (Ahu, Aghu; uyğ. ئاغۇ يېزىسى /çin 阿 湖) 乡 ), Katyaylak[13] (Gedaliang, Kattaylaq;uyğ. كاتتايلاق يېزىسى / çin 格达 良乡), Karajül[14] (Halajun, Karajol,[13] Qarajol;uyğ. قاراجول يېزىسى / çin 哈拉 峻 乡),[15] Tugurmiti ( uyğ. ; تۈگۈرمىتى يېزىسى / çin 吐 古 买 提 乡)

Digər sahələr:

  • Bingtuan Nongsanshi Hongqi Farm (çin 兵团 农 三 师 红旗 农场).

İqtisadiyyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Artuşun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına əsaslanır. Əsas kənd təsərrüfatı sahələri pambıqçılıq, üzümçülük və qoyunçuluqdur.[9]

Demoqrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tarixi əhali
İlƏh.±% i.a.
2000200.345—    
2010240.368+1.84%
2015269.317+2.30%
[1][8]

1997-ci ilə görə Artuş əhalisinin 81,5%-i uyğur idi.[2]

1999-cu il tarixinə görə Artuş əhalisinin 79.68%-i uyğur, 7.21%-i han çinliləri idi.[16]

2015-ci ilədək Artuşun 269.317 sakinindən 216.651-i (80.44%) uyğur, 30.174 (11.20%) qırğız, 21.754 (% 8.08) han çinli, 738-i digər etnik qruplar təşkil edirdi.[1]

Nəqliyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Cənubi Sincan dəmiryolu xətti buradan keçir.[9]

Tarixi xəritələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Artuş da daxil olmaqla tarixi İngilis xəritələri:

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 3 3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数 (çin). شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى 新疆维吾尔自治区统计局 Statistic Bureau of Xinjiang Uygur Autonomous Region. 2017-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-09-03.
  2. 1 2 1997年阿图什市行政区划 [1997 Artux City Administrative Divisions] (çin). XZQH.org. 31 December 2010. İstifadə tarixi: 7 August 2020. 克孜勒苏柯尔克孜自治州辖市,州府驻地。位于自治州西南部,与吉尔吉斯斯坦接壤。面积1.5万平方千米,人口18.4万,有柯尔克孜、维吾尔、汉、回、哈萨克、塔吉克等16个民族,其中维吾尔族占81.5%,辖2街道7乡。(本页根据《中国政区大典》整理,1997年左右资料)
  3. 1 2 Fred Hiatt. "In China, every day is Kristallnacht". The Washington Post. 3 November 2019. İstifadə tarixi: 10 August 2020. The dome of a Uighur mosque in Artush, Xinjiang, was removed in 2018.
  4. 1 2 Asim Kashgarian. "US: China Targets Uighur Mosques to Eradicate Minority's Faith". Voice of America. 1 December 2019. İstifadə tarixi: 11 August 2020. Artush Eshtachi Grand Mosque is seen in Artush, in China's northwest Xinjiang province.
    10/8/2016 9/8/2018
    39°41′33.46″N 76°7′25.88″E
    Satellite imagery with a comparative analysis of Artush Eshtachi Mosque.
  5. 1 2 Mu Xuequan, ed."5.2-magnitude quake hits Xinjiang: CENC". Xinhua News Agency. 19 January 2020. İstifadə tarixi: 6 August 2020. the city of Artux in Kizilsu Kirgiz Autonomous Prefecture in northwest China's Xinjiang Uygur Autonomous Region
  6. — ilçe səviyyəsində şəhər 中国地名录. Beijing: SinoMaps Press. 1997. ISBN 7-5031-1718-4.
  7. 阿图什市概况. xzqh.org. 2015-01-29. İstifadə tarixi: 2019-09-30.
  8. 1 2 3 4 阿图什市历史沿革 [Artux City Historical Development] (çin). XZQH.org. 29 January 2015. İstifadə tarixi: 6 August 2020. 2000年第五次人口普查,阿图什市常住总人口200345人,{...}2003年,全市总面积15697.78平方千米,{...}2010年第六次人口普查,阿图什市常住总人口240368人,其中:幸福路街道21786人,光明路街道36316人,松他克乡36849人,阿扎克乡38574人,阿湖乡16189人,上阿图什乡45847人,格达良乡16248人,哈拉峻乡15931人,吐古买提乡9009人,兵团农三师红旗农场3619人。
  9. 1 2 3 4 Xia Zhengyi 夏征农; Chen Zhili 陈至立, eds. 辞海:第六版彩图本 [Cihai (Sixth Edition in Color)] (çin). Shanghai: Shanghai Lexicographical Publishing House. September 2009. səh. 0017. ISBN 9787532628599.
  10. Hannah Knowles, Kim Bellware and Lateshia Beachum. "Secret documents detail inner workings of China's mass detention camps for minorities". The Washington Post. 25 November 2019. İstifadə tarixi: 11 August 2020. A guard tower and barbed wire fences are seen around a section of the Artux City Vocational Skills Education Training Service Center in Artux in western China's Xinjiang region in December. This is one of a growing number of internment camps in the Xinjiang region.
  11. 2019年统计用区划代码和城乡划分代码:阿图什市 [2019 Statistical Area Numbers and Rural-Urban Area Numbers: Artux City] (çin). National Bureau of Statistics of the People's Republic of China. 2019. İstifadə tarixi: 5 August 2020. 统计用区划代码 名称 653001001000 幸福路街道 653001002000 光明路街道 653001003000 新城街道 653001100000 上阿图什镇 653001200000 松他克乡 653001201000 阿扎克乡 653001202000 阿湖乡 653001204000 格达良乡 653001205000 哈拉峻乡 653001206000 吐古买提乡 653001500000 兵团农三师红旗农场
  12. 阿图什市行政区划 (çin). Artux People's Government. 12 June 2019. İstifadə tarixi: 6 August 2020. 阿图什市于1986年经国务院批准撤县设市,辖7乡、3场、2个街道办事处[ölü keçid]
  13. 1 2 3 4 5 Xie Yuzhong 解玉忠. 地名中的新疆 (çin). Ürümqi: 新疆人民出版社. 2003. 189–190. ISBN 7-228-08004-1.
  14. Karajül (Approved - N) GEOnet Names Server-də., United States National Geospatial-Intelligence Agency
  15. 生物景观类 (çin). Artux People's Government. 12 June 2019. İstifadə tarixi: 6 August 2020. 柳树林距哈拉峻乡政府驻地约26千米,占地数十亩。[ölü keçid]
  16. Morris Rossabi, ed.Governing China's Multiethnic Frontiers (PDF). University of Washington Press. 2004. səh. 179. ISBN 0-295-98390-6.