Arxaizm

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Arxaizm — köhnəlmiş, yaxud istifadədən çıxmış söz, ifadə, qrammatik forma.

Arxaizmlər xalq dilində indi də işlənir. Arxaizm savad bilik demekdir Dilin lüğət tərkibində xalqın tarixi əks olunur. Sözlər elmdə, texnikada, mədəniyyətdə baş verən dəyişikliklərin, tarixi hadisələrin canlı şahidləridir. Zaman keçdikcə bəzi məfhumlar dəyişir, yox olur və belə məfhumları bildirən sözlər də köhnəlir, öz ümumişlək xüsusiyyətini itirir. Belə sözlər köhnəlmiş sözlər adlanır. Köhnəlmiş sözlər iki yerə bölünür: arxaizmlər, tarixizmlər.

Arxaizm deyəndə bu gün işlənməyən sözlər nəzərdə tutulur. Söz özü dildən çıxmış, həmin sözlərin əvəzinə onların mənasını verən sözlər yaranmışdır. Yəni anlayış qalır, onu ifadə edən söz dəyişir. Arxaizmlər adətən aradan çıxan məişət əşyalarının adından ibarət olur. Məsələn: ayıtmaq (demək), əsən (sağ, salamat), uçmaq (cənnət), ayaq (qədəh), nəsnə (əşya), us (ağıl) və s.[1]
Arxaizmlər müasir dildə az işlənən və köhnə adət-ənənə, həyat tərzi ilə bağlı sözlərə deyilir. Məsələn traktorların tətbiqindən əvvəl əkinçilikdə işlənən xış, xırman, vəl kimisözlər müasir dil baxımından arxaizm sayıla bilər. Nəsr əsərində qədim dövrləri və o zamanların məişətini təsvir edəndə arxaizmlərdən istifadə etmək qaçılmaz olur[2]. Arxaizmlər adətən aradan çıxan məişət əşyalarının adından ibarət olur[2].

Nümunələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Arxaizm Mənası
Batman çəki vahidi
Baqqal ərzaq malları satan dükançı
Abbası qədim pul vahidi
Çarıq gön ayaqqabı
Güyüm iri mis qab
Təknə çörək saxlamaq üçün ağac kötüyündən hazırlanmış iri qab
Yasavul çar dövründə polis nəfəri

Tarixizm: Komendant, xış, dinar, baqqal, vəzir, komsomol, pioner, katta, darğa, qaraduvay, feodal, naçalnik, pristav, sovet, kotan, şahı, mac, çuka, kolxoz, konka, girkənkə, şahı, abbas, xurcun, toppuz, təhnə, güyüm, Naib.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. https://language.az/az/06291917.html
  2. 1 2 Rəhim Əliyev (10.07.2017). "Arxaizm və neologizmlər" (aze). azkurs.org. İstifadə tarixi: 2021-02-27.

Əliquliyev R.M., Şükürlü S.F., Kazımova S.İ., Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2009. 201 s.