Asiya iqtisadiyyatı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Asiya iqtisadiyyatı
Əhali: 4.4 milyard (dünyanın 60%-i)
Nominal: $18.515 trilyon ABŞ dolları (2010)
ÜDM/insan (Nominal): $4,629 ABŞ dolları (2009)
ÜDM/insan (SAGP): $7,041 ABŞ dolları (2009)
İllik artım

ÜDM-in insan:

%7.9 (2010)
Milyonerlər 3.37 milyon nəfər (2011)[1]
İşsizlik 3,8% (2010 təxmin.)
Məlumatlar

2009, 2010, 2011 və 2014-cü ilə qədər olan dövrü əhatə edir.
Rəqəmlər Beynəlxalq valyuta fondundan alınmışdır.
Bütün dəyərlər dollar ilə ifadə olunub.

İqtisadiyyat
GDP PPP Per Capita IMF 2008.svg
Əsas kateqoriyalar
Mikroiqtisadiyyat
Makroiqtisadiyyat
İqtisadi təlimlər tarixi
İqtisadi metodologiya
Alternativ iqtisadiyyat
Texniki metodlar
Riyazi iqtisadiyyat
Ekonometrika
Təcrübi iqtisadiyyat
Milli Hesablar Sistemi
Sahələr və alt sahələr
Təhsil
Səhiyyə
Əmək
Oyunlar Nəzəriyyəsi
Artım
Kənd təsərrüfatı
Təbii ehtiyatlar
Davranış
İqtisadi Sistemlər
Beynəlxalq

Portal:İqtisadiyyat

Asiya iqtisadiyyatı, 49 müxtəlif dövlətdə yaşayan 4.4 milyarddan artıq insandan (dünya əhalisinin 60̬%̠-i) meydana gəlir.[2] Altı dövlətin qismən Asiyada olmaqla, iqtisadi və siyasi baxımdan başqa bir bölgəyə aid olduğu güman edilir. Asiya iqtisadiyyatı dünyada ən sürətli böyüyən iqtisadi zona və AQP görə ÜDM baxımından ən böyük kontinental iqtisadiyyatdır. Çin, YaponiyaHindistan dünyanın ən böyük on iqtisadiyyatı sırasındadır. Bundan başqa, Asiya, Yapon iqtisadi möcüzəsidən (1950–1990) başlayaraq, Cənubi Koreyadakı Xan Çay Möcüzəsi (1961–1996) və Çindəki iqtisadi partlama (1978–2013) ilə dünyanın ən böyük iqtisadi partlamasının mərkəzidir.

Bütün dünya regionlarında olduğu kimi, Asiyanın zənginliyi də ölkələr arasında və içərisində fərqlilik göstərir. Bunun səbəbi, böyük mədəni müxtəliflikləri, mühitlər, tarixi bağlılıqlar mənasına gələn və hökumət sistemləri kimi geniş bir ölçüyə malik olmasıdır. Asiyada AQP ümumi daxili məhsul (ÜDM) baxımından ən böyük iqtisadiyyatlar Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya, Rusiya, Hindistan, İndoneziya, Türkiyə, İran, Səudiyyə Ərəbistanı, Tayvan, Tailand, Pakistan, MalayziyaFilippin və nominal ÜDM baxımından da yenə Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya, Hindistan, Rusiya, İndoneziya, Türkiyə, Filippin, Səudiyyə Ərəbistanı, Tayvan, Tailand, İran. Malayziya, BanqladeşSinqapur ən böyük iqtisadiyyatlardır.

Zənginlik (adam başı ÜDM ilə ölçülürsə) əsasən Şərqi Asiyada Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya, Honq Konq, Makao, SinqapurTayvan torpaqları ilə Qərbi Asiyadakı neft zəngini Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn, İran, KüveytOman (məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı) kimi ölkələrdə intensivləşir. İsrail və daha az dərəcədə Türkiyə istisnadır: hər ikisi də əsasən belə sayılmamasına baxmayaraq Asiya ərazilərində yerləşir. İsrail (şaxələndirilmiş sənayelər üzrə sahibkarlıq) inkişaf etmiş bir ölkə ikən Türkiyə (İƏİT-nin qurucu üzvü) inkişaf etmiş yüksələn bir ölkədir. Yaponiya (ağır sənaye və elektron işkol-unda inkişaf etmişdir), Cənubi Koreya (ağır sənaye və informasiya və kommunikasiya texnologiyası), Tayvan (yüngül sənaye və yüksək texnologiya hissələrin emalı), Honq Konq (maliyyə sənaye və xidmətlər) və Sinqapur istisna olmaqla dünyanın ən sürətli böyüyən iki ana iqtisadiyyatı Çinin  (emal və DYY ilə qabaqcıl böyümə).[3] və Hindistan (əmtəə, xarici mənbə istifadə hədəfi və kompüter proqramları) Asiyada sürətli inkişaf və sənayeləşmə baş verir. Şərqi AsiyaCənub-şərqi Asiya ölkələri ümumi olaraq emal və ticarətə (və sənaye və ticarətdə)[4] böyümək üçün irəli texnologiya sənayelərə və maliyyə sənayesinə yönəldirlər, Orta Şərqdəki ölkələr isə istehsal üzərində daha çox  İqtisadi artım üçün əsas olaraq xam neftə bağlıdırlar. İllər keçdikcə, sürətli iqtisadi artım və dünyanın digər ölkələri ilə böyük ticarət çoxluğu səbəbindən Asiyada, 4 trilyon ABŞ dolları üzərində valyuta ehtiyatı – Dünyanın ümumi həcminin yarısından çoxu – yığılmış vəziyyətdədir, iqtisadiyyatın üçüncül işkol-u və iqtisadiyyatın dördüncül işkol-u Asiya iqtisadiyyatının payını genişləndirəcəkdir.

İqtisadi inkişaf[redaktə | əsas redaktə]

Qədim dövrdə və orta əsrlərdə[redaktə | əsas redaktə]

ÇinHindistan, Milatdan sonra 1800-ci ilə qədər dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları arasında olmuşdur və bir çoxları üçün əfsanəvi sərvəti Hindistan antik mədəniyyəti, Avropa ticarətini və müstəmləkəçiliyini özünə çəkmişdir. İpək Yolu Asiyanın iç bölgələrində əsas Şərq-Qərb ticarət yolu halına gəldi, Malacca Boğazı böyük bir dəniz yoludur.

1945-ci ildən əvvəlki dövr[redaktə | əsas redaktə]

II Dünya Müharibəsindən əvvəl, Asiyanın əksəriyyəti müstəmləkə yönətimi altında idi. Yalnız nisbətən az sayda dövlət, Avropa gücünün həyata keçirdiyi davamlı təzyiq qarşısında müstəqil qalmağı bacardı. Bunlara nümunələr Çin, YaponiyaTürkiyədir.

Xüsusilə Yaponiya 19-cu əsrdə islahatlarla iqtisadiyyatını inkişaf etdirməyi bacarmışdı. Yaponiya iqtisadiyyatı 20-cu əsrə qədər yaxşı bir şəkildə böyüməyə davam edib və iqtisadi böyüməsi zamanı, iqtisadi böyümə üçün lazım olan müxtəlif mənbələr əskik qaldı. Nəticə olaraq Yapon genişlənməsi, Koreyanın və Çinin böyük bir hissəsinin işğalı başladı və beləliklə də Yaponların strateji ehtiyatlara qovuşmasının önü açıldı.

Eyni zamanda Cənub-şərqi Asiyada, ticarət o tarixdə müxtəlif yeni texnologiyaların tanınması səbəbindən inkişaf etmişdir. Ticarət dövriyyəsi, 1860-cı illərdə Süveyş Kanalının açılması ilə birlikdə artmağa davam etdi. Manilada məhsulların Avropaya satıldığı Manila qalera gəmiləri var idi. Filippin Akapulko yolu ilə Latın Amerika ilə ticarət edən ilk Asiya ölkəsi oldu. Tütün, hindistan qozu, qarğıdalışəkər ticarəti o dövrdə tələb görən ən yüksək əmtəələr idi. 1819-da yaradılan Sinqapur, şərq ilə qərb arasında ticarətin inanılmaz bir sürətlə artması ön plana çıxdı. Malayziyanın bir hissəsi olan İngilis Malayziya koloniyası, dünyanın ən böyük qalaykauçuk istehsalçısı mövqeyinə çatıb. Digər tərəfdən, Hollandiya Şərqi Hind Adaları indiki İndoneziya ədviyyat istehsalı ilə tanınırdı. Həm İngilis həm də Hollandiyalılar Asiyadakı ticarət axınlarını idarə etmək üçün öz ticarət şirkətlərini qurdu. İngilislər Britaniya Şərqi Hindistan Şirkəti yaradarkən Hollandiyalılar Hollandiya Şərqi Hindistan Şirkəti yaratdılar. Hər iki şirkət öz koloniyaları ilə ticarəti davam etdirib.

1908-də hazırda İranda yerləşən bölgədə neft ilk dəfə kəşf edildi. Daha sonra bir çox neft sahəsi kəşf edildi və sonra Yaxın Şərqin dünyanın ən böyük neft yataqlarına sahib olduğu öyrənildi. Bu, Ərəb ölkələrinin rəhbərlərini çox zəngin etdi, ancaq o bölgədəki sosial-iqtisadi inkişaf gücsüz qaldı.

1930-cu illərin başında, dünya İqtisadi Depressiyaya girdi; Bu gün isə bu Böyük böhran kimi tanınır. Asiya labüd olaraq Avropa və ABŞ ilə eyni acıyı çəkdi. Ticarət dövriyyəsi, Asiyanın və əslində dünyanın hər yerində əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Düşən tələbatla birlikdə düşməyə başlayan müxtəlif malların qiymətləri ilə yerli xalq və xaricilər yoxsullaşmışdı. 1931-də Yaponiya, İkinci Dünya Müharibəsini Asiyaya daşıyan hadisə kimi, Mancuriyanı zəbt edib. 7 Dekabr 1941-də Yaponiya, Pearl Harbordaki ABŞ hərbi bazasına sürpriz bir hücum etdi və nəticədə ABŞ Yaponiyaya müharibə elan etdi.

1945–1990[redaktə | əsas redaktə]

II Dünya Müharibəsindən sonra, Asiya əhalisinin yarısını təşkil edən Çin və Hindistan, yerli iqtisadiyyatlarını böyütmək üçün sosialist siyasətlərini mənimsəmişdilər. Bu siyasətlər bölgənin iqtisadi böyüməsini məhdudlaşdırdı. Hindistanda siyasətləri tərk edir və Çində yeniləmə islahatları keçirilirdi. Buna qarşılıq olaraq, Yaponiya iqtisadiyyatı və Dörd Asiya Pələngi (Cənubi Koreya, Tayvan, SinqapurHonq Konq), iqtisadi uğurlarda Qərb Dünyasından başqa yeganə uğurlu iqtisadiyyatlardır. Bu dörd iqtisadiyyatın uğuru, digər Cənub-şərqi Asiya ölkələrini, yəni İndoneziya, MalayziyaTailand iqtisadiyyatlarını dünyaya açmağa və 1980-ci1990-ci illər boyu böyümələrini sürətləndirən ixraca yönəlik istehsal bazaları yaratmaq barəsindəki siyasətləri tətbiq etməyə yönəldi.

Bu prosesdə ən qabarıq Asiya iqtisadi hadisələrindən biri olan müharibə sonrası Yapon iqtisadi möcüzəsi oldu, dünyanın geri qalanına böyük ölçüdə təsir etdi. II Dünya Müharibəsindən sonra, Yapon hökumətinin iqtisadiyyatı tamamilə yenidən qurulmuşdur. Hökumət, şirkətlər və banklar arasında yaxın əməkdaşlıq və çox ehtiyac duyulan sermeyeye əlçatımlı edildi və keiretsu kimi tanınan böyük holdinqlər, bütün işkollarda üfüqi və şaquli inteqrasiyanı sürətləndirdi və xarici rəqabətə mane oldu. Bu praktika, hərbi xərclərin tərk edilməsinə əlavə olaraq fövqəladə bir şəkildə çalışdı. Nəticə olaraq Yapon şirkətləri, "Yüksələn Günəşin Ölkəsi"dən xarici alqı-satqı hücumuna başladı və hazırda yüksək keyfiyyətli məhsulları böyük miqdarda ixrac edirlər.

Tayvan və Honq Konq, 1990-cı illərə qədər sürətli böyümə yaşadı. Tayvan elektronika emalın əsas mərkəzlərindən biri halına gəldi. Bununla yanaşı, Yaponiya və Cənubi Koreyanın əksinə, Tayvan iqtisadiyyatının böyük hissəsi kiçik və orta müəssisələrdən asılıdır. Digər tərəfdən, Honq Konq, sərbəst bazar siyasətləri ucbatından maliyyəsahəsində sürətli böyümə yaşamış və bir çox maliyyə mərkəzi Asiya mərkəzlərini Honq Konqda qurmuşdur. Günümüzə qədər Honq Konq, uzun illər dünyanın ən azad iqtisadiyyatları arasında yerini aldı və dünyanın ən böyük 5 aparıcı maliyyə mərkəzləri arasında yer alır.

Cənub-şərqi Asiyada, iqtisadi inkişaf bambuk şəbəkəsinin (Çin Millətlər İcması) genişlənməsi ilə işə düşdü. Bambuk şəbəkəsi Cənub-şərqi Asiya bazarlarında fəallıq göstərən xaricdəki Çinli müəssisələr şəbəkəsinə işarə edir. 1949-də Çin Kommunist İnqilabından sonra Çinli köçkünlər Cənub-şərqi Asiyaya köç etdikləri üçün şəbəkə genişlənib. Sinqapur, Malayziya ilə iki illik federasiyanın ardından 1965-də müstəqillik elan etdikdən sonra xüsusilə çox sürətli iqtisadi artım yaşamışdır. Hökumət, əlverişli iqtisadi və siyasi şərait yaratmağnan yanaşı, çox irqli işçi qüvvəsinin bacarıqlarını inkişaf etdirdi və xarici investorları istehsalda regional əməliyyatlar keçirməyə təşviq edib ixraca yönəlik sənayeləri qurdu. Hökumət həmçinin Sinqapurun mühüm maliyyəkommersiya xidmətlər mərkəzi olmasında mühüm rol oynamışdır. Sinqapur bu gün adambaşına ÜDM baxımından dünyanın ən zəngin ölkələrindən biridir.

Bu dövrdə hərbi münaqişələrdə müşahidə olundu. Xüsusən VyetnamƏfqanıstanda Soyuq Müharibə tərəfindən istiqamətləndirilən müharibələr iqtisadiyyatı pozdu. Sovet İttifaqı 1990-91-ci illərdə dağılanda, bir çox Orta Asiya dövləti sərbəst qaldı və demokratik və iqtisadi dəyişiklik üçün təzyiq görməyə çətinlik çəkdi. Həmçinin, SSRİ-nin müttəfiqlərindən bir çoxu dəyərli yardım itirdi.

1991–2007[redaktə | əsas redaktə]

Çin iqtisadiyyatı Deng Şiaopingun 1970-ci ilin sonlarında həyata keçirdiyi iqtisadi tədbirlərlə partlayış yaşadı və 1990-cı illərdə Jiang Zemin himayəsində siyasətlər davam etdirildi. Hindistan iqtisadiyyatının sərbəstləşməsindən sonra Hindistan və Çində böyümə getdikcə qlobal iqtisadiyyatın ağırlıq mərkəzini Asiyaya sürüşdürdü. 2007-ci ildə Çinin iqtisadi böyümə nisbəti 11%-i aşarkən Hindistanın böyümə nisbəti 9%-ə yüksəlib. Amillərdən biri, bu bölgədəki əhalinin böyüklüyüdür. Çaşdırıcı bir şəkildə, bu əhali böyüklüyü hər iki hökumətin daha əvvəl iqtisadiyyatının geri qalmasının ən böyük səbəbi kimi qəbul edildi və hər iki ölkədə iqtisadiyyatını yaxşılaşdırmaq üçün güclü əhali nəzarət tədbirləri alındı.

Bu arada Cənubi Koreya, Tayvan, Honq Konq və Sinqapurun, 1980-ci illərdə və 1990-da ÜDM-ları 7%-in çox üzərində böyüyərək Dörd Asiya Pələngləri kimi ortaya çıxdı. İqtisadiyyatları başlıca olaraq artan ixraca əsaslanırdı. Filippin, 1990-ın başında durğun iqtisadiyyatını xaricə açmağa başladı. Vyetnam iqtisadiyyatı 1995-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatları və Vyetnamın iqtisadi və siyasi əlaqələrini əvvəlki halına gətirməsindən qısa müddət sonra böyüməyə başladı.

1990-cı illər boyunca, Asiyada inkişaf etməkdə olan ölkələrdə emal qabiliyyəti və ucuz əmək bazarları, şirkətlərin daha əvvəl inkişaf etmiş ölkələrdəki şirkətlərin hakim olduğu bir çox işkol-unda özlərini qurmalarına icazə verdi. Asiya, avtomobil, maşın, səs avadanlıqları və digər hər növ elektron sahələrinin ən böyük sərvətlərindən biri halına gəldi.

1997-ci illərin sonunda Tailand pul Birja möhtəkirləri tərəfindən vuruldu və Bəxtin dəyəri illik böyümə nisbəti ilə sərt bir şəkildə düşdü. Qısa müddət sonra, böhran, İndoneziya, Malayziya, Cənubi Koreya, Honq Konq, Sinqapur və digər bir çox Asiya iqtisadiyyatına yayılmış və təsirlənən ölkələr üzərində böyük iqtisadi ziyanlar doğurmuşdur (Yaponiya böhrandan böyük ölçüdə xilas olmuşdur). İqtisadiyyatların bəziləri, xüsusən Tailand, İndoneziya və Cənubi Koreya iqtisadiyyatlarından bəziləri əslində razılaşmalıidilər. Bu daha sonra Asiya maliyyə böhranı kimi tanınır hala gəldi. 1999-cu il gəldikdə, çoxu ölkə onsuz da böhrandan xilas olmuşdu.

2001-ci ildə demək olar ki bütün Asiya və qlobal iqtisadiyyatlar, 11 Sentyabr hücumlarından təsirlənmiş; Xüsusilə İndoneziya və Yaponiyada çətinliklər hiss edilir hala gəlmişdir. Ancaq, 2002/2003-də Asiya və qlobal iqtisadiyyatlar Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı hücumların təsirindən xilas olmağa başlamışdı.

2004-cü il, Sumatra və Cənubi Asiyanın bir hissəsi bir zəlzələ və daha sonrakı sunamidən ciddi zərər çəkdi. Sunami, xüsusilə İndoneziya və regionda yaşayan milyonlarla insanın olduğu bölgələrdəki infrastruktur sahələrində böyük ziyana səbəb oldu. Qısa bir müddət üçün, fəlakətin ardından böyük miqdarda xarici yardım daxil olmasına baxmayaraq, İndoneziya və Şri-lanka kimi ölkələrdə ÜDM daraldı.

Yaponiya, 1990-ların başında (Soyuq Müharibənin sonu üst-üstə düşən) ən pis İkinci dünya müharibəsi sonrası iqtisadi durğunluğa məruz qaldı, bu vəziyyət, 1997-də Asiya maliyyə böhranına hərəkət verdi. Bununla yanaşı, xarici alverin güclü bir şəkildə böyüməsi 2000-li illərin əvvəlində güclü bir göndərmə baş verdi, 2005-ci ildə Çini Asiyadakı ən böyük iqtisadiyyat kimi mərhələli olaraq keçdikdən sonra Çinə qarşı qoymamışdır.

2008–günümüzədək[redaktə | əsas redaktə]

2008-də, Birləşmiş Ştatlardakı mənzil balonunun təkan verdiyi Qlobal Maliyyə Böhranı, Avropa iqtisadiyyatlarının çoxunun ÜDM-da qabarıq bir azalmaya səbəb olub. Buna qarşılıq, çoxu Asiya iqtisadiyyatı, xüsusən Yaponiya, Cənubi Koreya və Çin kimi iqtisadi artım faizlərində müvəqqəti ləngimə yaşandı və qısa müddət sonra normal böyümələrinə yenidən başladı.

2011-ci ildən bu yana Ərəb Baharı, Yaxın Şərqdəki mənfi təsirlənən ölkələr arasında, Suriya, LivanYəməndə, iqtisadi narahatlığa səbəb olub. Eyni zamanda, 2010-un əvvəllərində, artan neft qiymətləri və ixracın daha da şaxələndirilməsi və valyuta ehtiyatlarının artması səbəbilə İraq, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb ƏmirlikləriKüveyt, yüksək ÜDM böyümələrini qeyd edib.

2013-də Çində on illik bir dövrdə liderlik dəyişikliyində (Hu-Wen Rəhbərliyinin Xi Rəhbərliyinə dəyişdirilməsi) Çin iqtisadiyyatında ÜDM artmasında bariz bir ləngimə baş verərkən, bənzəri görülməmiş 9-10%-lik illik böyümə 7-8%-ə qədər enmişdir, 2012-2013-cü illər dövründə Çin ilə eyni nisbətdə artıma nail olan Filippin istisna olmaqla, xüsusilə inkişaf etməkdə olan Cənub-şərqi Asiya və Hindistandakı bəzi. İnkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda mühüm təsirə səbəb olmuşdur. Filippin 2014-ci ilin şəfəqinə qədər fəlakətin ölkə iqtisadiyyatı üzərində minimum bir təsirə malik olmasına baxmayaraq, qısa bir müddət əvvəl Noyabr 2013-də qeyd edilən ən sərt tufan olan ən az 5.200 insanı öldürən və milyonlarla insanı yerindən edən Haiyan Tufanı ilə ciddi şəkildə təsirlənmişdir.

29 Sentyabr 2013-də Çin, Şanxay Azad Ticarət Zonasını açdı. Bu azad ticarət zonası, beynəlxalq ticarətin daha az məhdudiyyət və daha aşağı gömrük vergisi ilə aparılmasına imkan verir. Bölgə, xarici investisiyaların qadağan olunduğu sahələrin keçirilməsində istifadə edilən neqativ siyahı ilə birbaşa xarici investisiyaları həvəsləndirmək məqsədiilə on ildə vergisizdir. Azad ticarət zonası, başlıca olaraq Çin valyutası yuan ilə sərbəst təşkil olunan mübadilə imkan verir. Həmçinin region, həm fərdi həm də kommersiya təşkilatları üçün xarici investisiyalara fayda verən maddi dəstək verməkdə və Çin müəssisələrinin aşağı faiz dərəcələri ilə xarici kreditlərə qovuşmasına icazə verən xarici maliyyələr üçün qapı açır.

Gələcək[redaktə | əsas redaktə]

Asiyanın böyük iqtisadi fərqlilikləri, bölgədə davam edən gərginliyin mənbəyi olur. Qlobal iqtisadi güclər Çin, Yaponiya, Hindistan və Cənubi Koreya güclənməyə davam edərkən və İndoneziya, Malayziya, Filippin, Tailand, Vyetnam, Banqladeş və Şri-lanka uzunmüddətli inkişaf yoluna girdikdə, bu ölkələrin dərhal yanındakı bölgələr ciddi yardım ehtiyac duyurlar.

Regionda, xüsusən böyük iş gücünün digər ölkələrdən iqtisadi bir üstünlük təmin etdiyi Çin və Hindistanda baş verən böyük miqdarda ucuz əmək göz önünə alındıqda, yüksələn həyat standartı sonunda ləngiməyə səbəb olacaqdır. Asiyada yalnız iqtisadiyyatları deyil, bölgənin və dünyanın ümumi sabitliyini da təhdid edən siyasi problemlər var. Nüvə qonşular olan Pakistan və Hindistan davamlı olaraq bir-birlərinə təhdid edərək hökumətlərinin hərbi xərclərə intensiv investisiya qoymasına səbəb olmuşlar.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının İraq və Əfqanıstandakı hərbi müdaxiləsi hadisələri daha da qızışdırmış və bir sıra Asiya ölkəsində müxtəlif terrorçu hücumlara səbəb olmuşdur. Yaxın gələcəkdəki bir başqa böhran Yaxın Şərqdəki neft ehtiyatlarının tükənməsi olacaqdır. Bu iqtisadiyyatların çoxu ənənəvi olaraq neftə hədsiz asılıdır və iqtisadiyyatlarında başqa bir dayağı yaratmaqda çətinlik çəkir.

Dünya Bankına görə, Çin, 2020–2030 illəri arasında dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı halına gələrkən, Hindistan 2030–2035 illəri arasında dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı halına gələ bilər.

Hurun Hesabatına görə, 2012-ci ildə ilk dəfə Asiya milyarder sayında Şimali Amerikanı geridə buraxdı. Şimali Amerikada 440 milyarder, Avropada 324 milyarderin olduğu, Asiyada isə 40-dan çoxunu təşkil edən bir kəsiklə 608 milyarder olduğu bildirilir.

Bölgesel değişim[redaktə | əsas redaktə]

ÜDM-a görə Asiya ölkələri[redaktə | əsas redaktə]

Bu, 2016-ci ilin ümumi daxili məhsuluna görə bazar və ya dövlət rəsmi valyuta məzənnələri (nominal ÜDM) sırasına görə sıralanmış Asiya ölkələrinin bir siyahısıdır və AQP xəritəsi 2016 ili üçündür.

2016 Beynəlxalq Valyuta Fondu tərəfindən nominal ÜDM və AQP siyahısı (sıralamalı, dəyərlər, milyard ABŞ dolları)

Ölkə və ya

bölgə

ÜDM üzrə ölkələrin reytinqi

milyar ABŞ doları

ÜDM (AQP)

milyard ABŞ dolları

Ölkələrin adambaşına ÜDM (AQP)

milyard ABŞ dolları

Mövqe
Flag of Afghanistan.svgƏfqanıstan 20444 64198 1944 Cənubi Asiya
Flag of Armenia.svgErmənistan 11644 26053 8164 Qərbi Asiya
Flag of Azerbaijan.svgAzərbaycan 74145 165988 17761 Qərbi Asiya
Flag of Bahrain.svgBəhreyn 33862 66851 49020 Qərbi Asiya
Flag of Bangladesh.svgBanqladeş 226760 628376 3940 Cənubi Asiya
Flag of Bhutan.svgButan 1983 5871 7662 Cənubi Asiya
Flag of Brunei.svgBruney 17104 32866 79890 Cənub-şərqi Asiya
Myanma 68277 244365 4752 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Cambodia.svgKamboca 16551 50161 3276 Cənub-şərqi Asiya
Flag of the People's Republic of China.svgÇXR 11383033 20853331 13224 Şərqi Asiya
Flag of Cyprus.svgKipr 23263 27516 30882 Qərbi Asiya
Flag of East Timor.svgŞərqi Timor 4970 6745 5479 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Georgia.svgGürcüstan 16536 34345 9209 Qərbi Asiya
Flag of Hong Kong.svgHonkonq 322429 427632 55097 Şərqi Asiya
Flag of India.svgHindistan 2288715 8642758 5808 Cənubi Asiya
Flag of Indonesia.svgİndoneziya 936955 3010746 10651 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Iran.svgİran 386120 1439295 17443 Qərbi Asiya
Flag of Iraq.svgİraq 148411 588737 15348 Qərbi Asiya
Flag of Israel.svgİsrail 311739 292809 33136 Qərbi Asiya
Flag of Japan.svgYaponiya 4412603 4901102 37519 Şərqi Asiya
Flag of Jordan.svgİordaniya 35878 79907 11971 Qərbi Asiya
Flag of Kazakhstan.svgQazaxıstan 128109 433909 24108 Orta Asya
Flag of North Korea.svgKXDR 28000 40000 1900 Şərqi Asiya
Flag of South Korea.svgCənubi Koreya 1321196 1916439 35379 Şərqi Asiya
Flag of Kuwait.svgKüveyt 110455 298198 70686 Qərbi Asiya
Flag of Kyrgyzstan.svgQırğızıstan 7402 19229 3262 Orta Asya
Flag of Laos.svgLaos 11681 34532 5006 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Lebanon.svgLivan 50028 81419 18052 Qərbi Asiya
Makao 22100 18470 59451 Şərqi Asiya
Flag of Malaysia.svgMalayziya 309262 859881 25145 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Maldives.svgMaldiv adaları 2885 4554 13312 Cənubi Asiya
Flag of Mongolia.svgMonqolustan 12037 34869 11919 Şərqi Asiya
Flag of Nepal.svgNepal 19761 67137 2388 Cənubi Asiya
Flag of Oman.svgOman 77779 176211 43847 Qərbi Asiya
Flag of Pakistan.svgPakistan 270961 982380 4749 Cənubi Asiya
Flag of Papua New Guinea.svgPapua-Yeni Qvineya 16809 18595 2470 Cənub-şərqi Asiya
Flag of the Philippines.svgFilippin 310312 793193 6974 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Qatar.svgQətər 170860 333936 137162 Qərbi Asiya
Flag of Russia.svgRusiya 1132739 3684643 24449 Kuzey Asya
Flag of Saudi Arabia.svgSəudiyyə Ərəbistanı 618274 1720027 52311 Qərbi Asiya
Flag of Singapore.svgSinqapur 294560 484951 83066 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Sri Lanka.svgŞri-Lanka 74924 236471 10410 Cənubi Asiya
Flag of Syria.svgSuriya 77460 n/a 5551 Qərbi Asiya
Flag of the Republic of China.svgÇin Respublikası 529597 1125988 46036 Şərqi Asiya
Flag of Tajikistan.svgTacikistan 9242 22402 2698 Orta Asya
Flag of Thailand.svgTailand 404824 1152421 15579 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Turkey.svgTürkiyə 798332 1665332 19698 Qərbi Asiya
Flag of Turkmenistan.svgTürkmənistan 47932 82395 14217 Orta Asya
Flag of the United Arab Emirates.svgBƏƏ 399451 669679 66347 Qərbi Asiya
Flag of Uzbekistan.svgÖzbəkistan 62613 199335 5630 Orta Asya
Flag of Vietnam.svgVyetnam 185897 592848 5656 Cənub-şərqi Asiya
Flag of Yemen.svgYəmən 43229 104008 3788 Qərbi Asiya

Çindəki son yeni aktlar[redaktə | əsas redaktə]

2013-cü ildə Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Üçüncü Prezidenti Çinin bir neçə geniş sosial və iqtisadi islahat planlarını açıqlayıb. Hökumət, tək uşaqlı valideynlərin iki uşağa sahib olmasına imkan vermək üçün tək uşaq siyasətində dəyişikliyə gedəcək. Bu yenilik, Çinin yaşlanan əhaliyə bir cavab olaraq həyata keçirdi və daha çox işçi qüvvə verdi. Hökumət, həmçinin, işçi qüvvəsinin daha hərəkətli hala gəlməsinə icazə verən hukou sistemində islahat etdi.

Yeni aktlar, maliyyə kredit sistemini daha çevik hala gətirəcək və özəl qurumların iqtisadi iştirakını artıracaqdır. Əlavə olaraq, dövlətə məxsus müəssisələrin hökumətə daha yüksək dividend ödəmələri lazım gələcək. Bunun faydaları Sosial Təhlükəsizliyə əlavə gəlir deməkdir. İslahat həmçinin fermerlərin torpaqlarını ilk dəfə sataraq ən yaxşı ərazilərini satmağa sövq edərək.

10 Aprel 2014-cü ildə Çin Daşınan Qiymət Tənzimləmə Komissiyası (CSRC – China Securities Regulatory Commission) və Daşınan Qiymətlər və Müddətli Əməliyyatlar Komissiyası, (CSRC – Securities and Futures Commission) Qitə Çin ilə Honq Konq arasında qarşılıqlı birja daxilolmanın qurulması üçün razılıq məsələsində Tərəfdaş Elan etdi. Əlaqə Proqramı çərçivəsində (Connect Program) Honq Konq və Şanxay Birjası, investorların Çin qiymətli kağızlar bazarında birbaşa sərmayə qoymaları üçün qarşılıqlı sifariş istiqamətləndirmə əlaqəsi və müvafiq texniki baza yaradacaqdır. 17 Noyabr 2014-cü ildə proqram Pekindən gələn razılıqlarla rəsmi olaraq açıldı.

Para birimleri[redaktə | əsas redaktə]

Aşağıda, tüm Asya ülkeleri artı Rusya da dahil olmak üzere, Asya para birimlerinin bir listesi bulunmaktadır ve her para birimi ve hem Euro hem de ABD doları döviz kurları bulunmaktadır

Ülke Para birimi Euro değeri ABD doları değeri Merkez bankası
Flag of Afghanistan.svgƏfqanıstan Afgani 0.0138989 0.0174581 Da Afganistan Bankası
Flag of Bahrain.svgBəhreyn Dinar 2.11128 2.65182 Bahreyn Merkez Bankası
Flag of Bangladesh.svgBanqladeş Taka 0.0103371 0.0129825 Bangladeş Bankası
Flag of Bhutan.svgButanButan Ngultrum 0.0128996 0.0162008 Butan Kraliyet Para Otoritesi
Flag of Brunei.svgBruney Dolar 0.614824 0.771898 Brunei Sultanlığı Para Otoritesi
Flag of Cambodia.svgKamboca Riel 0.000196436 0.000246853 Kamboçya Merkez Bankası
Flag of the People's Republic of China.svgÇXR Yuan Renminbi 0.130120 0.163331 Çin Halk Bankası
Flag of Hong Kong.svg Honkonq Çin ÖİB Dolar 0.102721 0.128946 Hong Kong Para Otoritesi
Flag of India.svgHindistan Rupi 0.102704 0.128946 Hindistan Merkez Bankası
Flag of Indonesia.svgİndoneziya Rupiah 0.0000653833 0.0000816287 Endonezya Bankası
Flag of Iran.svgİran Riyal 0.0000297600 0.0000373650 İran İslam Cumhuriyeti Merkez Bankası
Flag of Iraq.svgİraq Dinar 0.000685442 0.000860579 Irak Merkez Bankası
Flag of Israel.svgİsrail Şekel 0.209102 0.262298 İsrail Bankası
Flag of Japan.svgYaponiya Yen 0.00689059 0.00864214 Japonya Bankası
Flag of Jordan.svgİordaniya Dinar 1.12868 1.41563 Ürdün Merkez Bankası
Flag of Kazakhstan.svgQazaxıstan Tenge 0.00440473 0.00552486 Kazakistan Ulusal Bankası
Flag of North Korea.svgKXDR Won 0.00605467 0.00759450 Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti Merkez Bankası
Flag of South Korea.svgCənubi Koreya Won 0.000728414 0.000913654 Kore Bankası
Flag of Kuwait.svgKüveyt Dinar 2.73958 3.43644 Kuveyt Merkez Bankası
Flag of Kyrgyzstan.svgQırğızıstan Som 0.0138420 0.0173611 Kırgız Cumhuriyeti Ulusal Bankası
Flag of Laos.svgLaosLaos Kip 0.0000991663 0.000124378 Laos Demokratik Halk Cumhuriyeti Bankası
Flag of Lebanon.svgLivan Livre 0.000526981 0.000660939 Lübnan Bankası
Flag of Macau.svg Makao Çin ÖİB Pataca 0.0998241 0.125196 Macao Para Otoritesi
Flag of Malaysia.svgMalayziya Ringgit 0.238501 0.299109 Malezya Ulusal Bankası
Flag of Maldives.svgMaldiv adaları Rufiya 0.0522196 0.0654879 Maldivler Para Otoritesi
Flag of Mongolia.svgMonqolustan Tugrik 0.000425543 0.000533618 Moğolistan Bankası
Flag of Myanmar.svgMyanma Kyat 0.000778782 0.000976562 Myanma Mərkəzi Bankı
Flag of Nepal.svgNepal Rupi 0.00802579 0.0100496 Nepal Rastra Bankası
Flag of Oman.svgOman Riyal 2.07073 2.59725 Umman Merkez Bankası
Flag of Pakistan.svgPakistanPakistanPakistan Rupi 0.00781302 0.00980106 Pakistan Devlet Bankası
Flag of Palestine.svg Fələstin Şekel (İsrail) 0.209327 0.262578 İsrail Bankası
Flag of the Philippines.svgFilippin Peso 0.0177623 0.0222792 Filipinler Merkez Bankası
Flag of Qatar.svgQətər Riyal 0.218946 0.274597 Katar Merkez Bankası
Flag of Saudi Arabia.svgSəudiyyə Ərəbistanı Riyal 0.212630 0.266624 Suudi Arabistan Para Ajansı
Flag of Singapore.svgSinqapur Dolar 0.615720 0.772011 Singapur Para Otoritesi
Flag of Sri Lanka.svgŞri-Lanka Rupi 0.00609051 0.00763650 Sri Lanka Merkez Bankası
Flag of Syria.svgSuriya Lira 0.00472961 0.00593121 Suriye Merkez Bankası
Flag of the Republic of China.svgÇin Respublikası Dolar 0.0260109 0.0326143 Çin Cumhuriyeti Merkez Bankası
Flag of Tajikistan.svgTacikistan Somoni 0.156860 0.196676 Tacikistan Ulusal Bankası
Flag of Thailand.svgTailand Baht 0.0243270 0.0305042 Tayland Merkez Bankası
Flag of Turkmenistan.svgTürkmənistan Manat 0.279808 0.350877 Türkmenistan Merkez Bankası
Flag of the United Arab Emirates.svgBƏƏ Dirhem 0.217183 0.272242 Birleşik Arap Emirlikleri Merkez Bankası
Flag of Uzbekistan.svgÖzbəkistan Som 0.000333445 0.000417970 Özbekistan Cumhuriyeti Merkez Bankası
Flag of Vietnam.svgVyetnam Dong 0.0000374713 0.0000469600 Vietnam Devlet Bankası
Flag of Yemen.svgYəmən Riyal 0.00371431 0.00465430 Yemen Merkez Bankası

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]