Məzmuna keç

Aspaziya (şair)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Aspaziya
latış. Johanna Emīlija Lizete Rozenberga‎
Doğum tarixi 4 (16) mart 1865(1865-03-16)[1]
Vəfat tarixi 5 noyabr 1943(1943-11-05)[2] (78 yaşında)
Dəfn yeri
  • Raynisa qəbiristanlığı[d]
Vətəndaşlığı  Latviya
Həyat yoldaşı
Milliyyəti latış
Dini xristian
Fəaliyyəti şair, dramaturq, siyasətçi, tərcüməçi, yazıçı, jurnalist
Mükafatları Cross of Recognition "Üç Ulduz" ordeni komandoru
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Aspaziya əsa adı Yohanna Emiliya Lisette Rosenberq (latış. Johanna Emīlija Lizete Rozenberga‎; 4 (16) mart 1865[1] – 5 noyabr 1943[2]) — Latviyalı şair, dramaturq və feminist. O, Aspaziya təxəllüsü ilə yazıb yaradıb.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İsveçrənin Sürix şəhərində Raynis və Aspaziyanın yaşadıqları binanın üzərində xatirə lövhəsi

Aspaziya 1865-ci ildə Yelqava yaxınlığındakı Kurlandiya quberniyasının Dobele qəzasında, varlı kəndli ailəsində doğulub boya-başa çatıb. Orada təhsil alıb və gənclər təşkilatlarında fəal iştirak edib. Təhsilinin son ilində gimnaziyanı tərk edib və 1886-cı ildə Vilhelm Maks Valter ilə ailə qurub. Daha sonra o, əsasən alman müəlliflərinin yaradıcılığı vasitəsilə ədəbiyyata maraq göstərib. İlk mətbu əsəri 1887-ci ildə "Dienas Lapa" qəzetində işıq üzü görüb. 1891-ci ildə həyat yoldaşından boşanıb və 1893-cü ilə qədər Jaunsvirlaukada özəl müəllim kimi çalışıb. 1893-cü ildə Riqada məskunlaşıb və jurnalist kimi fəaliyyətə başlayıb. 1894-cü ildə onun ilk pyesləri olan "Vaidelote" və "Zaudētās tiesības" (İtirilmiş hüquqlar) Riqada tamaşaya qoyulub.[3][4]

Həmin illərdə o, qəzet redaktoru, şair, hüquqşünas və "Yeni axın" (Jaunā strāva) hərəkatının lideri olan Yanis Pliekşans (daha çox Raynis kimi tanınan) ilə tanış olub. Raynisin təsiri ilə Aspaziya "Yeni axın" hərəkatına qoşulub. 1897-ci ildə "Yeni axın" hərəkatına qarşı təzyiqlərdən sonra cütlük Litvanın Panevejis şəhərinə köçüb və orada evləniblər.[5] Elə həmin il Aspaziya ilk şeirlər toplusunu çap etdirib. Siyasi fəaliyyətinə görə Raynis həbs olunub və daha sonra 1897-1903-cü illər arasında Rusiyaya beş illik sürgünə məhkum edilib. Aspaziya da onun ardınca sürgünə gedib. Onlar birlikdə Götenin bir çox əsərini latış dilinə tərcümə ediblər. Daha sonra Latviyaya qayıdıb yazıçılıq fəaliyyətlərini davam etdiriblər, Raynis isə eyni zamanda sosialist siyasəti ilə məşğul olub.[3][4]

Aspaziyanın Dubultidəki yay evi

Rusiyada 1905–1907-ci illər inqilabı yanvar ayında Sankt-Peterburqda etirazlarla başlayıb. Bir neçə gün ərzində etirazlar Riqaya da yayılıb və 13 yanvar 1905-ci ildə bir çox insan həlak olub. Aspaziyanın "Vaidelote" (Vesta rahibəsi) pyesi yanvar ayında nümayişə çıxarılıb və bu əsər İmperialist Rusiyadan ayrılma çağırışı kimi qiymətləndirilib. (Həmin vaxt Raynis də "Vētras Sēja" (Fırtına toxumu) adlı inqilabi şeirlər toplusunu nəşr etdirib). Çar hökuməti etirazları yatırmaq əmri verib, nəticədə 1905-1906-cı illərdə bir çox inqilabçı həbs edilib və öldürülüb. Bu səbəbdən Raynis və Aspaziya İsveçrəyə qaçıb və 1905-ci ildən 1920-ci ilə qədər Kastanyolada mühacirətdə yaşayıblar.[3][4]

Birinci Dünya müharibəsindən sonra müstəqil Latviyaya qayıdıb və burada feminist hərəkatında aktiv iştirak edib. O, həmçinin Latviya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasına qoşulub və Müəssislər Məclisinə üzv seçilib. 1929-cu ildə Rainis vəfat etdikdən sonra Aspaziya Riqada və ya Dubultidəki bağ evində çox qapalı bir həyat yaşayıb. O, 5 noyabr 1943-cü ildə Dubultidə vəfat edib və Riqadakı Raynis qəbiristanlığında, həyat yoldaşının yanında dəfn olunub.

Ədəbi yaradıcılığı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Aspaziyanın ilk əsərləri realizm ruhunda olub, lakin yaradıcılığının böyük hissəsi neoromantizm üslubuna söykənib. Bəzi əsərləri keçmişə qarşı nostalji baxışla yazılıb. Məsələn, 1894-cü ildə qələmə aldığı "Vaidelote" pyesində hadisələr XIV əsr Böyük Litva knyazlığında cərəyan edib. Onun "Sadə Hüquqlar" və "Çatılmamış Məqsədlər" pyesləri patriarxal cəmiyyətə qarşı etiraz ruhunda olduğu üçün geniş müzakirələrə səbəb olub. "Gümüş Örtük" (Sidraba šķidrauts) əsəri isə onun ən yaxşı işi hesab edilib. 1923-cü ildə o, öz adını daşıyan "Aspaziya" adlı dramını yazıb.

"Qırmızı Çiçəklər" şeir məcmusunda sadə və adi şeylər romantik bir işıq altında təsvir edilib. Bu şeirlər həm işıq və fantaziya ilə dolu olub, həm də üsyankar ruhu ilə seçilib.

"Ruhun Alatoranlığı" (1904) əsərində isə bədbin əhval-ruhiyyə üstünlük təşkil edib.

Xaricdə yaşadığı illərdə yazdığı "Günəşli Künc" və "Açılmış Qanadlar" toplularında sosial aspektlər azalıb, daha çox intim mətnlər, şəxsi hisslər və fərdi düşüncələr ön plana keçib.

Latviyalı bəstəkar Lauma Reinholde "Menestins Meloja" mahnısında Aspaziyanın mətnindən istifadə edib.[6]

Mükafatları

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • III dərəcəli "Üç ulduz" ordeni ilə təltif edilib (mənbə göstərilməyib).
  • 16 noyabr 1938-ci ildə II dərəcəli "Etiraf Xaçı" (6 nömrəli) ilə təltif olunub.[7]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Большая российская энциклопедия (rus.). Москва: Большая российская энциклопедия, 2004.
  2. 1 2 FemBio database (alm.).
  3. 1 2 3 Aspazija. uzdevumi.lv
  4. 1 2 3 Aspazija. memorialiemuzeji.lv
  5. ↑ Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 2. Анкилоз — Банка. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.
  6. ↑ "Lauma Reinholde | LMIC". www.lmic.lv. İstifadə tarixi: 25 iyul 2025.
  7. ↑ Награждённые Крестом Признания Arxiv surəti 26 oktyabr 2020 tarixindən Wayback Machine saytında Latvijas vēstnesis № 426/429 от 28.11.2000

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Aspazija. A Latvian Writer 1865–1943. Her Lyrical Prose. Translated by Astrida B. Stahnke. Jūrmalas vēstures un mākslas biedrība, 2015. ISBN 978-9934-144820.
  • Stahnke, Astrida B. Aspazija: her life and her drama. Lanham, MD.: Univ. Press of America, 1984. ISBN 0-8191-3681-6 ; ISBN 0-8191-3682-4.
  • Meskova, Sandra (2003). Two mothers of Latvian literature : Aspazija and en:Anna Brigadere. en:Journal of Baltic Studies. 34.3, 276–297.
  • Nesaule, Agate (1992). What happened to Aspazija? In search of feminism in Latvia. Hecate. 18.2, 112–125. ISSN 0311-4198 ;

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Aspaziya_(şair)&oldid=8893030"