Məzmuna keç

Avropada Osmanlı müharibələri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Vyananın azad edilməsi, Frans Geffels tərəfindən

Osmanlı imperiyası ilə müxtəlif Avropa dövlətləri arasında Orta əsrlərin sonundan XX əsrin əvvəllərinədək davam edən bir sıra hərbi münaqişələr baş vermişdir. Ən erkən qarşıdurmalar XIII əsrin sonlarında Anadoluda baş vermiş Bizans–Osmanlı müharibələri zamanı başlamış, XIV əsrin ortalarında isə Bolqarıstan–Osmanlı müharibələri ilə Avropaya yayılmışdır. XV əsrin ortalarında Serbiya–Osmanlı müharibələri və Albaniya–Osmanlı müharibələri baş vermişdir. Bu dövrün böyük hissəsi Rumeliyə Osmanlı ekspansiyası ilə xarakterizə olunurdu. XV və XVI əsrlərdə Osmanlı imperiyası Mərkəzi Avropaya doğru daha da irəliləmiş və Avropadakı ərazi iddialarının ən yüksək həddinə çatmışdır.[1][2]

Osmanlı–Venesiya müharibələri dörd əsr davam etmiş, 1423-cü ildə başlamış və 1718-ci ildə başa çatmışdır. Bu dövr ərzində 1470-ci ildə Neqropontenin süqutu, 1565-ci ildə Maltanın böyük mühasirəsi, 1571-ci ildə Famaqustanın süqutu (Kipr), 1571-ci ildə Lepanto döyüşündə Osmanlı donanmasının məğlubiyyəti (o dövrdə tarixin ən böyük dəniz döyüşü hesab olunurdu), 1669-cu ildə Kandiyanın süqutu (Krit), 1680-ci illərdə Venesiyanın Moreyanı (Peloponnes) yenidən ələ keçirməsi və 1715-ci ildə onu yenidən itirməsi baş vermişdir. Venesiyanın idarə etdiyi İon adalarındakı Korfu Osmanlılar tərəfindən fəth edilməyən yeganə yunan adası olaraq qalmışdır.[3]

XVII əsrin sonlarında Avropa dövlətləri Osmanlılara qarşı birləşməyə başlamış və Müqəddəs Liqanı yaratmış, bunun nəticəsində Böyük Türk müharibəsi (1683–1699) zamanı Osmanlıların bir sıra ərazi qazancları geri alınmışdır. Buna baxmayaraq, Osmanlı orduları XVIII əsrin ikinci yarısınadək Avropadakı rəqibləri ilə hərbi tarazlığı qorumağı bacarmışdır.[4][a]

XIX əsrdə Osmanlı imperiyası Serbiya (1804–1817), Yunanıstan (1821–1832) və Rumıniya (1877–1878) üsyanları ilə üzləşdi. Bu hadisələr imperiyanı daha da zəiflədən Rus-türk müharibələri ilə eyni dövrə təsadüf edirdi. Osmanlı hakimiyyətinin son geri çəkilməsi Birinci Balkan müharibəsi (1912–1913) ilə başladı və Birinci Dünya müharibəsindən sonra Sevr müqaviləsinin imzalanması nəticəsində Osmanlı imperiyasının bölüşdürülməsi ilə yekunlaşdı. Osmanlıların son hərbi münaqişəsi 1923-cü ildə baş verdi; bu zaman imperiya yunanlar, ermənilər, fransızlar və italyanlar tərəfindən işğal olunmuş Anadoludakı əraziləri geri aldı. Müttəfiq dövlətlərin qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş İstanbul da yenidən Osmanlıların nəzarətinə keçdi.

Tarix

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Osmanlıların yüksəlişi (1299–1453)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bizans imperiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1453-cü ildə Sultan II Mehmed tərəfindən Konstantinopolun fəthi

Osmanlı bəyliyi Bizans vətəndaş müharibəsi zamanı V İohann Paleoloq ilə VI İohann Kantakuzen və onun oğlu Matfey Asen Kantakuzen arasındakı qarşıdurmadan istifadə edərək Avropaya daxil oldu. Osmanlılar əvvəlcə VI İohannın müttəfiqi kimi muzdlular qismində döyüşür və Bizans Frakiyasını talan edirdilər. Onlara Qallipoli yaxınlığındakı kiçik Çimpe qalası verilmişdi.[6][7]

2 mart 1354-cü ildə bölgədə baş vermiş güclü zəlzələ nəticəsində yüzlərlə kənd və şəhər dağıldı.[8] Qallipolidəki demək olar ki, bütün tikililər məhv oldu və yunan əhali şəhəri tərk etdi. Bir ay ərzində Süleyman Paşa ərazini ələ keçirərək onu sürətlə möhkəmləndirdi və Anadoludan gətirilmiş türk ailələrini burada məskunlaşdırdı.[6]

1354-cü ildə (və ya Bizans təqvimindəki fərqlərə görə mübahisəli şəkildə 1356-cı ildə) baş vermiş Qallipolinin süqutu Osmanlılara Avropada hərbi əməliyyatlar üçün dayaq məntəqəsi qazandırdı və onların Avropa qitəsinə doğru qərb istiqamətində genişlənməsinin başlanğıcı oldu. 1361-ci ildə Didimotixo türklərin əlinə keçdi. Orxanın varisi I Murad daha çox Anadoludakı mövqeləri ilə maraqlanırdı. Bununla belə, Murad Bizans torpaqlarının fəthini vassallarına həvalə etdi; 1363–1364-cü illərdə aparılan yürüşlərdən sonra Filippopol ələ keçirildi, 1369-cu ildə isə Adrianopol Osmanlıların hakimiyyətinə keçdi. Bundan sonra Osmanlıların Avropadakı torpaqları Rumeli adı ilə tanınmağa başlandı.

Osmanlıların Balkanlarda irəliləyişi Bizansdakı növbəti vətəndaş müharibəsi – bu dəfə V İohann Paleoloq ilə onun böyük oğlu IV Andronik arasındakı qarşıdurma nəticəsində daha da asanlaşdı. Dörd illik mühasirədən sonra Saloniki 1387-ci ildə təslim oldu. I Murad Kosovo döyüşündə həlak oldu, V İohann isə bir il sonra vəfat etdi. Onların yerinə müvafiq olaraq I Bəyazid və II Manuil Paleoloq keçdilər.

1394-cü ildə imperator II Manuel yalnız I Bəyazidin tələblərini rədd etmədi, eyni zamanda sultana xərac ödəməkdən imtina etdi və onun məktublarına cavab vermədi. Nəticədə 1394-cü ildə Konstantinopolun mühasirəsi başlandı. Mühasirə yalnız Teymurun Teymurilər imperiyası ordusu ilə Anadoluya yürüş etməsindən sonra qaldırıldı. Teymur Osmanlı sultanına tabe olan bəyliklər sistemini dağıtdı. Ankara döyüşündə Teymurun qoşunları Osmanlı ordusunu darmadağın etdi və I Bəyazidi əsir aldı. Bu, müasirləri üçün tamamilə gözlənilməz və sarsıdıcı məğlubiyyət idi. Bundan sonra I Bəyazidin oğulları arasında Osmanlı interregnumu başladı. Bizanslılar vəziyyətdən dərhal istifadə edərək həm xristian qonşuları, həm də I Bəyazidin oğullarından biri olan Süleyman Çələbi ilə sülh müqaviləsi bağladılar. Bunun nəticəsində onlar Salonikini və Peloponnesin böyük hissəsini geri qaytara bildilər. Vətəndaş müharibəsi yalnız 1413-cü ildə I Mehmedin qalib gəlməsi ilə başa çatdı.

II Murad 1421-ci ildə I Mehmedin yerinə Osmanlı taxtına çıxdı, eyni ildə isə VIII İohann Paleoloq Bizans imperatoru oldu. Bu hadisə iki dövlət arasında münasibətlərin daha da pisləşməsinə səbəb oldu, çünki mövcud vəziyyət hər iki hökmdarı qane etmirdi. İlk və uğursuz addımı VIII İohann atdı. O, Osmanlı imperiyasında üsyan qaldırmağa çalışdı: Bizanslılar tərəfindən azad edilən Mustafa özünü I Bəyazidin itkin düşmüş oğlu elan etdi. II Muradın sərt cavabı nəticəsində bu qiyam yatırıldı və 1422-ci ildə o, səkkiz il davam edən Salonikinin mühasirəsinə və eyni zamanda Konstantinopola qarşı yürüşə başladı. VIII İohann daha sonra yaşlı atası II Manuel Paleoloqdan məsləhət istədi. Bunun nəticəsində o, Osmanlılar arasında daha bir üsyanı təşviq etdi və bu dəfə II Muradın qardaşı Kiçik Mustafanın taxt iddiasını dəstəklədi. Ümidverici görünən bu üsyan Kiçik Asiyada başladı və Bursanın mühasirəyə alınması ilə nəticələndi. Lakin Konstantinopola uğursuz hücumdan sonra II Murad ordusunu geri çevirməyə və Kiçik Mustafanı məğlub etməyə məcbur oldu. Bu uğursuzluqlardan sonra Bizans yenidən Osmanlılara vassal oldu və hər il sultana 300.000 gümüş sikkə xərac ödəməyi qəbul etdi.

VIII İohann 1448-ci ildə, II Murad isə 1451-ci ildə vəfat etdi. Onların yerinə müvafiq olaraq XI Konstantin və II Mehmed keçdilər. XI Konstantin I Bəyazidin nəvəsi Orxan Çələbi üçün Osmanlı subsidiyasının artırılmasını tələb etdi və bu tələb qəbul edilməyəcəyi halda onu azad edərək Osmanlı imperiyasında yeni vətəndaş müharibəsi başlayacağını bildirdi. II Mehmed bunu bəhanə edərək Konstantinopolu mühasirəyə aldı və şəhər 29 may 1453-cü ildə fəth edildi. Bununla da Roma imperiyasının son qalığı süqut etdi.

Bizansın qalan Roma varis dövlətləri – Moreya despotluğu və Trabzon imperiyası – müvafiq olaraq 1460-cı ildə və 1461-ci ildə Osmanlılar tərəfindən fəth edildi. Bizans imperiyasının Avropadakı keçmiş torpaqları digər yeni fəth edilmiş ərazilərlə birlikdə Osmanlı Yunanıstanı tərkibində birləşdirildi və əsasən Rumeli bəylərbəyiliyinin tərkibinə daxil edildi.

Bolqarıstan imperiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XIV əsrin ikinci yarısında Osmanlı imperiyası Balkanlarda şimala və qərbə doğru irəlilədi. 1371-ci ildə Maritsa döyüşündən sonra Frakiya və Makedoniyanın böyük hissəsi tamamilə Osmanlı hakimiyyətinə keçdi. Sofiya 1382-ci ildə fəth edildi, onun ardınca isə İkinci Bolqarıstan imperiyasının paytaxtı Tarnovqrad 1393-cü ildə tutuldu. Dövlətin şimal-qərbdə qalan son torpaqları isə 1396-cı ildə Nikopol döyüşündən sonra Osmanlıların əlinə keçdi.

Serbiya imperiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Osmanlıların əsas rəqiblərindən biri olan gənc Serbiya imperiyası ardıcıl hərbi yürüşlər nəticəsində zəiflədi. Xüsusilə 1389-cu ildə baş vermiş Kosovo döyüşündə hər iki ordunun rəhbərləri həlak oldular. Bu döyüş Serbiya folklorunda qəhrəmanlıq dastanı və orta əsr Serbiyasının süqutunun başlanğıcı kimi mühüm yer tutur. 1459-cu ilə qədər Serbiyanın böyük hissəsi Osmanlıların hakimiyyətinə keçdi. Macarıstan krallığı 1480-ci ildə ərazilərin bir hissəsini geri alsa da, 1499-cu ildə onları yenidən itirdi. Serbiya imperiyasının torpaqları Osmanlı imperiyası, Venesiya Respublikası və Macarıstan krallığı arasında bölüşdürüldü. Qalan ərazilər isə Osmanlılar tərəfindən fəth edilənədək müəyyən dərəcədə Macarıstanın vassalı olaraq qaldı.

Osmanlı imperiyasına qarşı səlib yürüşləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Jan Kolomb tərəfindən hazırlanmış və Les Passages d'Outremer əsərində yer alan Nikopol döyüşünün 1475-ci il miniatürü, BnF Fr 5594

V Urban 1366-cı ildə Savoylu VI Amadeyin rəhbərliyi ilə Savoy səlib yürüşünə təşəbbüs göstərdi. Bu yürüşün məqsədi Şərqi Avropada güclənən Osmanlı imperiyasına qarşı Macarıstan krallığı və Bizans imperiyası ilə əməkdaşlıq etmək idi. Lakin yürüş əsas məqsədindən yayınaraq İkinci Bolqarıstan imperiyasına hücum etdi. Səlibçilər burada kiçik uğurlar qazandılar və bu əraziləri Bizansa təhvil verdilər. Onlar həmçinin Konstantinopol ətrafında və Qallipolidə Osmanlılardan bəzi torpaqları geri aldılar, lakin beş ildən də az müddət sonra IV Andronik Paleoloq atası V İohanna qarşı vətəndaş müharibəsində Osmanlıların dəstəyini almaq üçün həmin əraziləri yenidən türklərə verdi.

Səlib hərəkatının ilk canlanması 1390-cı ildə Genuya Respublikasının Tunisdəki Əl-Məhdiyyə limanını ələ keçirmək planı ilə baş verdi. Həm Roma, həm də Avinyon papaları bu yürüşə indulgensiya verdilər və Fransa kralının əmisi II Lüdovik yürüşün rəhbəri oldu. Bununla belə, səlib andı içənlərin sayı az idi və bu yürüş daha çox kiçik bir qüvvənin cəngavərlik nümayişinə çevrildi. Xəstəliklərlə müşayiət olunan doqquz həftəlik mühasirədən sonra Tunis səlib yürüşü geri çəkilməyə razı oldu.[9]

1389-cu ildə Kosovo döyüşündə qazandıqları qələbədən sonra Osmanlılar Balkanların böyük hissəsini fəth etmiş və Bizansın təsirini yalnız Konstantinopol ətrafındakı ərazilərlə məhdudlaşdırmışdılar. Daha sonra onlar şəhəri mühasirəyə aldılar. 1393-cü ildə Bolqarıstan çarı İvan Şişman Nikopolu Osmanlılara itirdi. 1394-cü ildə IX Bonifasi türklərə qarşı yeni səlib yürüşü elan etdi, baxmayaraq ki, Qərb parçalanması papalığı parçalamışdı.[10] Macarıstan kralı Lüksemburqlu Sigizmund bu yürüşə rəhbərlik edirdi. Səlib yürüşündə Qorxusuz Jan da daxil olmaqla bir sıra fransız zadəganları iştirak edirdi və o, yürüşün hərbi rəhbəri idi. Sigizmund səlibçilərə Dunaya çatdıqdan sonra müdafiəyə üstünlük verməyi tövsiyə etsə də, onlar Nikopol şəhərini mühasirəyə aldılar. Osmanlılar 25 sentyabr tarixində Nikopol döyüşündə onları məğlub edərək 3000 əsir götürdülər.[11]

Osmanlılar qərbə doğru irəlilədikcə Sultan II Murad 1444-cü ildə Qara dəniz sahilindəki Varna şəhərində Papa tərəfindən maliyyələşdirilən son səlib yürüşünü darmadağın etdi və dörd il sonra İkinci Kosovo döyüşündə Macarıstanın son böyük yürüşünü də məğlub etdi.[10] Yanoş Hunyadi və Covanni da Kapistrano 1456-cı ildə Belqrad mühasirəsini yarmaq üçün yeni səlib yürüşü təşkil etdilər.[12] Eney Silvi Pikkolomini və Kapistranolu İohann yürüşü təbliğ etdilər, Müqəddəs Roma imperiyası knyazları Regensburq və Frankfurt məclislərində kömək vəd etdilər, Venesiya, Florensiya və Milan arasında ittifaq yaradıldı, lakin bunların heç biri ciddi nəticə vermədi. Aralıq dənizində Osmanlılara real təhlükə yaratmağa davam edən yeganə dövlət Venesiya idi. Bununla belə, Venesiya "səlib yürüşü"nü əsasən öz ticarət maraqları naminə aparırdı və bu səbəbdən fasilələrlə 1718-ci ilə qədər davam edən Osmanlı–Venesiya müharibələri baş verdi.

Katolik Avropasının müsəlmanların irəliləyişinə qarşı apardığı səlib yürüşləri, heç olmasa formal baxımdan, XVI əsrdə Fransa–Habsburq müharibələri ümumavropa xarakteri aldıqdan sonra sona çatdı. I Fransisk bütün mümkün tərəflərdən, o cümlədən alman protestant knyazlarından və müsəlmanlardan müttəfiqlər axtarırdı. Bu çərçivədə o, Qanuni Sultan Süleyman ilə Osmanlı imperiyasının kapitulyasiyalarından birini bağladı və Xeyrəddin Barbarossa və sultanın Şimali Afrikadakı bir sıra vassalları ilə əməkdaşlıq etdi.[13]

Macarıstan krallığı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Yuxarı soldan saat istiqamətində: Hermanştadt döyüşü, Varna döyüşü, Kosovo döyüşü, Belqrad mühasirəsi, Çörək tarlası döyüşü, Mohaç döyüşü
Yanoş Hunyadinin Osmanlılara qarşı yürüşləri (1440–1456)

1360-cı illərdən etibarən Macarıstan krallığı Osmanlı imperiyası ilə qarşı-qarşıya gəldi. Krallıq bir sıra səlib yürüşləri və hərbi kampaniyalara rəhbərlik etmiş, həmçinin Osmanlılara qarşı çoxsaylı müdafiə döyüşləri və mühasirələr aparmışdır. XV əsrdə Avropada Osmanlılarla aparılan müharibələrin əsas yükünü Macarıstan daşıyır və Osmanlıların irəliləyişini uğurla dayandırırdı.

1442-ci ildə Yanoş Hunyadi Osmanlılara qarşı dörd qələbə qazandı, bunlardan ikisi həlledici xarakter daşıyırdı.[14] 1442-ci ilin martında Hunyadi Transilvaniyada, Macarıstan krallığının cənub hissəsində yerləşən Szeben döyüşündə Mezid bəyin başçılıq etdiyi Osmanlı basqınçı ordusunu məğlub etdi.[15] Həmin ilin sentyabrında isə Hunyadi Rumeli bəylərbəyi Xədim Şəhabəddin Paşanın rəhbərlik etdiyi böyük Osmanlı ordusunu darmadağın etdi. Bu, yalnız talançı dəstələrdən deyil, öz sancaqbəylərinin rəhbərlik etdiyi əyalət süvarilərindən və məşhur yeniçərilərdən ibarət belə böyük Osmanlı ordusunun Avropa qüvvələri tərəfindən ilk dəfə məğlub edilməsi idi.[16]

Bu qələbələr Hunyadini Osmanlıların əsas düşmənlərindən birinə və bütün xristian aləmində tanınmış şəxsə çevirdi. Məhz bu müvəffəqiyyətlər onu kral III Vladislav ilə birlikdə 1443-cü ildə məşhur Uzun yürüşə başlamağa sövq etdi. Bu yürüşün ilk böyük toqquşması Niş döyüşü oldu. Kampaniya zamanı Hunyadini Juliano Çezarini müşayiət edirdi.[17][18]

1456-cı ildə Nandorfehervar (Belqrad) mühasirəsi zamanı Osmanlıların məğlubiyyəti onların Katolik Avropasına doğru genişlənməsini təxminən 70 il dayandırdı. Bununla belə, 1480–1481-ci illərdə İtaliyanın Otranto limanı qısa müddətə Osmanlıların əlinə keçdi, 1493-cü ildə isə Osmanlı ordusu Xorvatiya və Ştiriya hersoqluğuna uğurlu yürüş həyata keçirdi.[19]

Kral Matyaş Korvinin hakimiyyəti dövründə Macarıstanın daimi peşəkar muzdlu ordusu Macarıstanın Qara Ordusu adlanırdı. Matyaş piyada qoşunlarında erkən odlu silahların əhəmiyyətini anlayırdı və bu, onun qələbələrinə böyük töhfə verirdi. Qara Orduda hər dörd əsgərdən biri Arkebuzla silahlanmışdı ki, bu da həmin dövr üçün qeyri-adi göstərici idi. 1485-ci ildə Vyanada keçirilən böyük hərbi parad zamanı Qara Ordunun tərkibində 20.000 süvari və 8.000 piyada var idi. Bu ordu dövrün Avropasında daimi peşəkar ordu saxlayan yeganə digər hökmdar olan XI Lüdovikin Fransa ordusundan da böyük idi.

1479-cu ildə Transilvaniyada baş vermiş Çörək tarlası döyüşündə macar ordusu sayca özündən üç dəfə böyük Osmanlı və Valaxiya qüvvələrini darmadağın etdi. Bu döyüş Macarıstan krallığının Osmanlı basqınçılarına qarşı qazandığı ən mühüm qələbələrdən biri hesab olunur. Nəticədə Osmanlılar uzun illər ərzində Cənubi Macarıstana və Transilvaniyaya hücum etmədilər. Qara Ordu 1481-ci ildə Otrantonu Osmanlı imperiyasından geri aldı.

Genişlənmə (1453–1683)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Albaniya və İtaliyada müharibələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1457-ci ildə albanların türk düşərgəsinə hücumu

Şablon:Unreferenced section

Osmanlılar 1385-ci ildə Savra döyüşündə qələbə qazandıqdan sonra Albaniyanın böyük hissəsini ələ keçirdilər. 1444-cü ildə yaradılmış Lejə liqası qısa müddət ərzində Albaniyanın bir hissəsini geri alsa da, Osmanlılar 1479-cu ildə Şkodranı, 1501-ci ildə isə Dıraçı fəth edərək bütün Albaniyanı nəzarət altına aldılar.

Osmanlılar albanların müqaviməti ilə üzləşdilər. Alban qüvvələri feodal zadəganı Qyon Kastriotinin oğlu Georq Kastrioti Skanderbeq ətrafında birləşmişdi. Qyon Kastrioti daha əvvəl Corc Aranitinin rəhbərliyi altında baş vermiş Albaniya üsyanında da Osmanlılara qarşı vuruşmuşdu.

Skanderbeq 25 ildən çox müddət ərzində Osmanlı hücumlarını dəf etməyə müvəffəq oldu. Bu mübarizə 1478–1479-cu illərdə Şkodra mühasirəsi ilə kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Bu dövrdə albanlar Torvioll döyüşü, Otonete döyüşü, Kruya mühasirəsi, Poloq döyüşü, Oxri döyüşü, Mokra döyüşü, 1456-cı il Oranik döyüşü və bir sıra digər döyüşlərdə qələbələr qazandılar. Onların ən böyük uğuru 1457-ci ildə Albulena döyüşündə Skanderbeqin ordusunun Osmanlılara həlledici zərbə vurması oldu.

1465-ci ildə Ballabanın 1465-ci il yürüşü həyata keçirildi. Bu yürüşün məqsədi alban müqavimətini məhv etmək idi, lakin uğursuzluqla nəticələndi və albanların qələbəsi ilə başa çatdı.

Skanderbeqin 17 yanvar 1468-ci ildə vəfatından sonra alban müqaviməti zəifləməyə başladı. 1468–1479-cu illərdə müqavimətə Lek Dukagini rəhbərlik etsə də, əvvəlki uğurları təkrarlaya bilmədi. Alban müqavimətinin süqutundan cəmi iki il sonra Sultan II Mehmed İtaliya yürüşünə başladı. Lakin xristianların Otrantonu geri alması və 1481-ci ildə sultanın ölümü nəticəsində bu yürüş müvəffəqiyyətsiz oldu.

Osmanlı imperiyasının ərazi genişlənməsini göstərən xəritə

Bosniyanın fəthi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Osmanlı imperiyası ilk dəfə 1388-ci ildə Bosniyaya daxil oldu, lakin Bileça döyüşündə Bosniya qüvvələri tərəfindən məğlub edilərək geri çəkilməyə məcbur oldu.[20] 1389-cu ildə Kosovo döyüşündə Serbiyanın süqutundan sonra, bosniyalılar da bu döyüşdə Vlatko Vukoviçin rəhbərliyi altında iştirak etmişdilər, türklər Bosniya krallığına qarşı ardıcıl hücumlara başladılar. Bosniyalılar ciddi müqavimət göstərsələr də, böyük uğur qazana bilmədilər.

Onlar xüsusilə Yaytsedə yerləşən kral qalasında (Yaytse mühasirəsi) güclü müqavimət göstərdilər. Burada Bosniyanın son kralı Stefan Tomasoviç türkləri geri oturtmağa çalışdı. Lakin Osmanlı ordusu bir neçə ay sonra 1463-cü ildə Yaytseni ələ keçirdi və Bosniyanın son kralını edam etdi. Bununla da Orta əsr Bosniyası mövcudluğunu itirdi.[21][22][b]

Kosaça sülaləsi Herseqovinanı 1482-ci ilə qədər əlində saxladı. Osmanlıların Yaytse qalasındakı Macarıstan qarnizonunu məğlub etməsi üçün daha dörd onillik lazım oldu və bu yalnız 1527-ci ildə baş verdi. Bihaç və Bosniyanın ən qərb regionları isə nəhayət 1592-ci ildə Osmanlılar tərəfindən fəth edildi.[21][22]

Xorvatiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Xorvat sərkərdəsi Petar Krujiç iki onillikdən artıq davam edən türk mühasirəsi zamanı Klis qalasının müdafiəsinə rəhbərlik etmişdir. Bu müdafiə zamanı elit xorvat hərbi dəstəsi olan Uskoklar formalaşmışdır.

1463-cü ildə Bosniya krallığı Osmanlıların hakimiyyəti altına keçdikdən sonra Xorvatiya krallığının cənub və mərkəzi hissələri müdafiəsiz qaldı. Bu ərazilərin müdafiəsi sərhəd qalalarında öz vəsaiti hesabına kiçik hərbi dəstələr saxlayan xorvat zadəganlarının üzərinə düşürdü.

Bu zaman Osmanlılar Neretva çayına çatdılar və 1482-ci ildə Herseqovinanı (Rama) fəth etdikdən sonra möhkəmləndirilmiş sərhəd şəhərlərindən yan keçərək Xorvatiyaya daxil oldular. Krbava döyüşündə qazanılan həlledici Osmanlı qələbəsi bütün Xorvatiyanı sarsıtdı. Lakin bu, xorvatların sayca və qüvvəcə üstün Osmanlı ordularına qarşı davamlı müqavimət göstərmək əzmini sarsıtmadı.[23]

Təxminən iki əsr davam edən Xorvatiya müqavimətindən sonra Sisak döyüşündə qazanılan qələbə Osmanlıların irəliləyişinin qarşısını aldı və Yüzillik Xorvatiya–Osmanlı müharibəsinin sonunu gətirdi. 1595-ci ildə geri çəkilən Osmanlı qüvvələrini Petrinya yaxınlığında təqib edən vitse-kral ordusu bu həlledici Xorvatiya qələbəsini tamamladı.

Qeydlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Osmanlılar 1768–1774-cü illər Rus–Türk müharibəsi zamanı həm quruda, həm də dənizdə gözlənilməz məğlubiyyətlərə qədər ümumilikdə hərbi tarazlığı saxlaya bilmişdilər.[5]
  2. ↑ ...Bosniyada Macarıstan qarnizonunun müdafiə etdiyi Yaytse 1527-ci ilə qədər müqavimət göstərmişdir.[22]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Macfie, (1996)
  2. ↑ Stavrianos, (1958)
  3. ↑ Kakissis, (2011). səh. 224
  4. ↑ Aksan, (2007). səh. 130–135
  5. ↑ Woodhead, (2008). səh. 983
  6. 1 2 Nicolle, David and Hook, Adam. Ottoman Fortifications 1300–1710 Arxiv surəti 14 iyul 2026 tarixindən Wayback Machine saytında Osprey Publishing, 2010. Accessed 26 Feb. 2026.
  7. ↑ Goffman, Daniel. The Ottoman Empire and Early Modern Europe. Cambridge University Press, 2002. Accessed 3 Sept 2011.
  8. ↑ George Ostrogorsky. History of the Byzantine State, pp. 530–537. Rutgers University Press (New Jersey), 1969.
  9. ↑ Tyerman, 2019. səh. 402
  10. 1 2 Davies, 1997. səh. 448
  11. ↑ Lock, 2006. səh. 200
  12. ↑ Lock, 2006. səh. 202–203
  13. ↑ Davies, 1997. səh. 544–545
  14. ↑ Jefferson, 2012. səh. 278
  15. ↑ Jefferson, 2012. səh. 278–286
  16. ↑ Jefferson, 2012. səh. 286–292
  17. ↑ Babinger, Franz, Mehmed the Conqueror and His Time, Princeton University Press, 1992, səh. 25, ISBN 978-0-691-01078-6, 19 yanvar 2023 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 7 iyul 2026, John Hunyadi accompanied by the cardinal-legate Giuliano Cesarini.
  18. ↑ Jefferson, 2012. səh. 292
  19. ↑ The End of Europe's Middle Ages – Ottoman Turks
  20. ↑ Finkel, (2004). səh. 20
  21. 1 2 Gavran, (1990). səh. 39–44
  22. 1 2 3 Pinson, (1996). səh. 11
  23. ↑ Zidarić, Željko. ... As Only True Men Can: Nikola Zrinski's Last Stand at Sziget (English). Željko Zidarić. 10 sentyabr 2019.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əlavə ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Anderson M.S. The Eastern Question 1774–1923: A Study in International Relations (1966) online Arxivləşdirilib 19 iyun 2020 at the Wayback Machine
  • Crawley, C.W. The Question of Greek Independence, 1821–1833 (1930). online
  • Gerolymatos, André. The Balkan Wars (2008).
  • Jefferson, John. The Holy Wars of King Wladislas and Sultan Murad: The Ottoman-Christian Conflict from 1438–1444. Leiden: Brill Publishers. 2012. ISBN 978-90-04-21904-5.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Avropada_Osmanlı_müharibələri&oldid=9059700"