Avstriya-Macarıstan quldeni

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Avstriya-Macarıstan quldeni (alm. Gulden‎, mac. forint, xorv. forinta/florin, çex. zlatý) — 1858—1892-ci illərdə AvstriyaAvstriya-Macarıstan imperiyalarında pul vahidi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

24 yanvar 1857-ci ildə Avstriya alman dövlətləri ilə pul vahidlərini unifikasiya edən pul konvensiyasını (Vyana Pul Konvensiyası) imzaladı. Əvvəllər 1753-cü il tarixli konvensiya əsasında zərb olunan qulden yeni valyutanın 1 qulden 5 kreytserinə bərabər oldu. Köln markası yerinə zərbedilmənin əsasını gömrük funtu təşkil etdi (Zollphund = 500 q), onlar içərisində 45 qulden Avstriyada, şimali alman torpaqlarında isə 30 taler zərb olunurdular. Daha əvvəl 60 kreytserə bölünən qulden, 100 yeni kreytserə (Neukreuzer) bölünməyə başladı. Konvensiyaya uyğun olaraq, şimali alman dövlətləri 900-cu əyarlı gümüş müttəfiq taleri (Vereinstaler) və ikiqat müttəfiq taleri zərb etməyə başladı, onlar müvafiq olaraq 1,5 və 3 Avstriya-Macarıstan quldeninə bərabər idilər. Müttəfiq qızıl sikkələr də zərb olunurdular, onların adı krona (Krone) və yarıkrona idi. 1753-cü ilin konvensiyasına əsasən, Avstriya Mariya Tereza taleridukatı zərb etmək hüququnu qorudu. Yeni pul sisteminə Avstriya valyutası (Österreichische Währung) adı verildi və 1 sentyabr 1858-ci ildən etibarən bütün imperiyada yeganə qanuni sistem olaraq qəbul edildi.[1]

1866-cı ildə, Avstriya-Prussiya müharibəsindən sonra Avstriya Vyana Pul Konvensiyasından çıxdı, lakin onun normalarına uyğun olaraq sikkə zərb edilməsinə davam etdi.

Sikkə və əskinaslarda valyutanın fərqli adları yerləşdirilmişdir. Əskinaslarda nominallar qulden (alm. Gulden‎), sikkələrdə isə florin (alm. Florin‎) olaraq qeyd olunurdu.

1867-ci ildə Avstriya-Macarıstan müqaviləsinin imzalanması və 1868-ci ildə Avstriya-Macarıstanın qurulmasından sonra "forint" (mac. Forint) macar adı altında sikkələrin buraxılmasına başlandı. Kreytser xırda sikkələri də iki növdə zərb olunurdu: nominal həm alman (kreuzer), həm də macar (krajczár) dillərində qeyd olunurdu.[2] 1862-ci ildə Avstriyanın mülkü sayılan Lombardiya-Venesiya krallığı üçün sikkələr soldo (it. soldo) nominalı ilə zərb olunurdular.[3]

1880-ci ildən əskinasların bir tərəfində alman dilində (nominal qulden olaraq qeyd olunurdu), digər tərəfində macar dilində (nominal forint olaraq qeyd olunurdu) mətn var idi.[4]

Qalisiyada quldenə (florin) qeyri-rəsmi olaraq "rinski" (ukr. Ринський; "bazar pulu") deyilirdi.

1866-cı il Avstriya üçün uğursuz keçən müharibədən sonra, hökümət kağız pulu buraxılışında artıma getmək məcburiyyətində qaldı. 1867—1873-cü illər ümumiyyətlə iqtisadiyyatın inkişafı üçün əlverişli olmuşdular, lakin sonra beş illik iqtisadi böhran başladı və nəticədə büdcə defisiti yarandı, hansı ki bəzən dövlət büdcəsinin 1/4 hissəsinə çatırdı. Böhrandan əvvəlki səviyyələrə yalnız 1881-ci ildə çatmaq mümkün oldu. Avstriya-Macarıstanın yaranmasından sonra təxminən dörddə bir əsr ərzində sikkəyə nisbətən kağız quldenlərində təxminən 18% təşkil edən əlavə qiymət saxlanılırdı. Qızıl və gümüş sikkələr dövriyyədə demək olar ki iştirak etmirdi, onları daha çox yığmaq üçün istifadə edirdilər. Hesablamalar demək olar ki, tamamilə kağız quldenlərinə keçirildi. 1889-cu ilədək büdcəni sabitləşdirmək və onun profisitini təmin etmək mümkün oldu.[5]

2 avqust 1892-ci ildə qulden əvəzinə Avstriya-Macarıstan kronu tətbiq olundu. Pul islahatı zamanı gümüş standartından qızıl standartına keçid edildi. Əvvəllər buraxılmış sikkələr və əskinaslar 1900-cü ilə qədər bu nisbətdə dövriyyədə idilər: 1 qulden (florin) = 2 kron, 1 kreytser = 2 heller.

Sikkələr[redaktə | əsas redaktə]

Avers Revers Nominal Diametr, mm Çəkisi, q Qalınlığı, mm Çevrəsi Metal Zərb olunma illəri Tiraj
Avstriya tacı torpağları üçün kreytserlər
AHG aust 0.5 kreuzer 1885 obverse.JPG AHG aust 0.5 kreuzer 1885 reverse.jpg ½ kreytser[şərh. 1] 17 1,67 naməlum hamar Mis 1858—1861, 1863—1866, 1877, 1881, 1885, 1891 Ümumi olaraq[Tirajlar 1] — 50 milyondan aşağı olmayaraq[6]
AHG aust 1 kreuzer 1885 obverse.jpg AHG aust 1 kreuzer 1885 reverse.JPG 1 kreytser[şərh. 2] 19 3,15[şərh. 3]—3,6[şərh. 4] 1,25[şərh. 5]—1,5[şərh. 6] hamar Mis 1858—1863, 1873, 1878, 1879, 1881, 1885, 1891 Ümumi olaraq[Tirajlar 2] — 361 milyondan aşağı olmayaraq[6]
No image available.svg No image available.svg 4 kreytser 27 13,2 2,9 hamar Mis 1860—1862, 1864 Ümumi olaraq[Tirajlar 3]47.050.527[6]
No image available.svg No image available.svg 5 kreytser 16 1,3333 naməlum kəsik-kəsik 375-ci əyarlı gümüş 1858—1860, 1863, 1864 Ümumi olaraq[Tirajlar 4]8.223.939[7]
No image available.svg No image available.svg 5 kreytser[şərh. 7] 16 1,3333 naməlum kəsik-kəsik 375-ci əyarlı gümüş 18657 А 69.375[7]
No image available.svg No image available.svg 10 kreytser 18 2 naməlum kəsik-kəsik 500-cü əyarlı gümüş 1858—1865 Ümumi olaraq[Tirajlar 5]11.636.194 aşağı olmayaraq[7]
No image available.svg No image available.svg 10 kreytser[şərh. 8] 18 2 naməlum kəsik-kəsik 500-cü əyarlı gümüş 1867 A 58.500[7]
AHG aust 10 kreuzer 1869 obverse.JPG AHG aust 10 kreuzer 1869 reverse.jpg 10 kreytser 18 1,6667 0,86 hamar 400-cü əyarlı gümüş 1868—1872 Ümumi olaraq[Tirajlar 6]143.441.836[7]
AHG aust 20 kreuzer 1869 obverse.JPG AHG aust 20 kreuzer 1869 reverse.jpg 20 kreytser 21 2,7 1 hamar 500-cü əyarlı gümüş 1868—1870, 1872 Ümumi olaraq[Tirajlar 7]91.060.620[8]

Xatirə sikkələri[redaktə | əsas redaktə]

Xatirə sikkələri zaman-zaman müxtəlif hallarda buraxılırdı. Bu sikkələr, bir qayda olaraq, kiçik tirajlarla buraxılırdı, bəzən nominal işarəsi qeyd olunmurdu və əslində pul dövriyyəsində istifadə edilmirdilər.[9][10].

Avers Revers Nominal

Həsr olunmuş tədbir

Diametr, mm Çəkisi, q Qalınlığı, mm Çevrəsi Metal Zərb olunma illəri Tiraj
Xatirə sikkələri (nümunəlik)
AHG 2 florin 1873 Wiener Schuetzenverein obverse.jpg AHG 2 florin 1873 Wiener Schuetzenverein reverse.jpg 2 florin

Vyana Atıcılıq Festivalı

22 900-cü əyarlı gümüş 1873
AHG 1 florin 1875 Pribram obverse.jpg AHG 1 florin 1875 Pribram reverse.jpg 1 florin

"Adalbert" (Prşibram) mədəninin 1000 metr dərinliyinə çatma xatirəsinə[11]

12,34 900-cü əyarlı gümüş 1875 8000
AHG 1 forint 1878 Selmecbanya obverse.jpg AHG 1 forint 1878 Selmecbanya reverse.jpg 1 forint

II İosifin Şelmetsbanyedəki irsi mədəni

12,3457 900-cü əyarlı gümüş 1878 400,

а также 3 шт. из золота и 3 шт. из меди

No image available.svg No image available.svg 2 florin

I Frans İosifElizabet Bavariyalının gümüş toyu[12]

24,69 900-cü əyarlı gümüş 1879 275 000
AHG 2 florin 1880 Schuetzenpreis obverse.jpg AHG 2 florin 1880 Schuetzenpreis reverse.jpg 2 florin

Atıcılıq Festivalı

24,69 900-cü əyarlı gümüş 1880
AHG 2 florin 1887 Kuttenberg obverse.jpg AHG 2 florin 1887 Kuttenberg reverse.jpg 2 florin

Kuttenberq şəhərindəki Müqəddəs Varvara kafedralı

22,3 900-cü əyarlı gümüş 1887 ansirkuleyted — 400, pruf — naməlum

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Зварич, 1976. səh. 8-9
  2. Cuhaj 1801-1900, 2009. səh. 84—93, 596-600
  3. Cuhaj 1801-1900, 2009. səh. 815
  4. Cuhaj, 2008. səh. 83—85
  5. Травин Д., Маргания О. (2004). "Глава 4. Австро-Венгрия: Развод по габсбургскому счету". Европейская модернизация. В 2 томах. «Philosophy». 1 (3000 nüs.). М.; СПб.: АСТ, Terra Fantastica. ISBN 5-17-027096-8.
  6. 1 2 3 Cuhaj 1801-1900, 2009. səh. 84
  7. 1 2 3 4 5 Cuhaj 1801-1900, 2009. səh. 86
  8. Cuhaj 1801-1900, 2009. səh. 88
  9. Bruce, 2007. səh. 20—21
  10. Памятные монеты Франца-Иосифа I, Мюнцкабинет
  11. Горное дело, отражённое в монетах разных стран мира, Горная промышленность
  12. Avers и Revers, 2016

Şərhlər[redaktə | əsas redaktə]

Şərhlər
  1. ½ kreytser nominallı 3 növ sikkə mövcuddur, onların arasında o qədər də böyük fərq yoxdur
  2. 1 kreytser nominallı 2 növ sikkə mövcuddur, onların arasında o qədər də böyük fərq yoxdur
  3. 1881-ci ilə qədər
  4. 1885-ci ildən sonra
  5. 1881-ci ilə qədər
  6. 1885-ci ildən sonra
  7. Əvvəlki sikkə növündən fərqli olaraq, bunun üzərində imperator Frans İosifin (bakenbard ilə) portreti təsvir olunmuşdur
  8. Əvvəlki sikkə növündən fərqli olaraq, bunun üzərində imperator Frans İosifin (bakenbard ilə) portreti təsvir olunmuşdur
İllərə görə sikkələrin tirajları
  1. İllərinə görə ½ kreytserin tirajı: 1858 B11.058.000, 1858 А, 1858 E, 1858 M и 1858 V — naməlum; 1859 B — 13.397.000, 1859 A, 1859 E, 1859 M и 1859 V — naməlum; 1860 A, 1860 E и 1860 V — naməlum; 1861 A — naməlum, 1861 B3.474.000; 1863 B — naməlum; 1864 А и 1864 V — naməlum, 1864 В — 7.598.000; 1865 A — naməlum, 1865 В — 7.182.000; 1866 А — naməlum; 1877 — naməlum; 1881 — 4.200.000, 1885 — 2.000.000; 1891 — 2.000.000.
  2. İllərinə görə 1 kreytserin tirajı: 1858 B23.497.000, 1858 А, 1858 E, 1858 M и 1858 V — naməlum; 1859 B — 93.406.000, 1859 A, 1859 E, 1859 M и 1859 V — naməlum; 1860 B — 87.955.000, 1860 A, 1860 E и 1860 V — naməlum; 1861 B — 54.201.000, 1861 A и 1861 Е — naməlum; 1862 B — 11.599.000, 1862 Е — naməlum; 1863 Е — naməlum; 1873 А — naməlum; 1878 — naməlum; 1879 — naməlum, 1881 — 37.900.000; 1885 — 29.000.000, 1891 — 23.800.000.
  3. İllər və zərbaxanalar görə 4 kreytserin tirajı: 1860 A, 1860 B и 1860 Е — 1.558.875; 1861 А — 17.548.750, 1861 В — 18.852.734, 1861 Е — 1.817.118; 1862 В — 383.000; 1864 В — 6.890.050.
  4. İllər və zərbaxanalar görə 5 kreytserin tirajı: 1858 А и 1859 А — 2.405.583, 1858 В — 851. 1858 V — naməlum; 1859 М — 1.319.754, 1859 V — 1.335.900; 1860 A — naməlum, 1860 B — 851. 1860 V — 226.000; 1863 A — 1.012.500; 1864 A — 1.922.500.
  5. İllər və zərbaxanalar görə 10 kreytserin tirajı: 1858 А — 85.500, 1858 V — 1.354; 1859 А — naməlum, 1859 M — 933.450, 1859 V — 3.624.860; 1860 V — 2.712.320; 1861 V — 962.310; 1862 V — 400.590; 1863 A — 6.312.500; 1864 A — 1.050.000, 1864 V — 362.800; 1865 V — 1.198.280.
  6. İllər və zərbaxanalar görə 10 kreytserin tirajı: 1868 — 11.681.600, 1869 — 29.628.270; 1870 — 34.878.309, 1871 — 1.700.080; 1872 — 65.553.577.
  7. İllərinə görə 20 kreytserin tirajı: 1868 — 29.621.005, 1869 — 31.042.105; 1870 — 29.821.875, 1872 — 575.635.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]