Avtariatlar
| ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
 Serbiya portalı | ||||||
Avtariatlar və ya Avtariataylar (alternativ olaraq Avtariatlar; alb. Autariatët, q.yun. Αὐταριᾶται, Autariatai; lat. Autariatae) — illir mənşəli bir tayfa olub, Lim çayı ilə Tara çayı vadiləri arasında, Prokletiye dağlarının o tayında və Qərbi Morava vadisində yaşamışdır. Onların ərazisi Ardieyilər və Şkodra gölündən daxildə yerləşir, şərqdə Dardanlara, şimal və ya şimal-şərqdə isə Triballilərə qədər uzanırdı.[2]
Ardieyilər və Dardanlar ilə birlikdə Avtariatlar Strabon tərəfindən Geographika əsərində Romaöncəsi Balkanlarda ən güclü üç illir xalqından biri kimi qeyd olunur.[3][4] E.ə. IV əsrdə Balkanlara kelt hücumları zamanı məğlubiyyətdən sonra Bosniyada qalan Avtariatların bir hissəsi sonradan kelt mədəniyyətini qəbul etmişdir.[5] Digər hissəsi isə cənuba köçərək Makedoniya krallığı ilə razılaşmadan sonra 20,000 nəfərlə Parorbeliya dağ silsiləsində (müasir Cənub-Şərqi Şimali Makedoniya, Şimali Yunanıstan və Cənub-Qərbi Bolqarıstan sərhədlərində) məskunlaşmışdır.[6]
Etimologiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Avtariataylar (Αὐταριᾶται, Autariatai) adlı illir xalqı ilk dəfə e.ə. IV əsrin ortalarına aid olan Pseudo-Skylaxın Periplusu əsərində qeyd olunmuşdur.[7] Appianın (II əsr) təqdim etdiyi mifoloji ənənəyə görə, Avtariatlar bütün illir xalqlarının əcdadı sayılan İlliriyalıların oğullarından biri olan Avtariusdan törəmişdir.[8][9]
Autariatae adı hidronim və oronim olan Tara ilə əlaqələndirilir. Tara çayı və Tara dağının hər ikisinin Avtariatların ərazisində yerləşdiyi hesab olunur.[1][10]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Avtariat tayfaları e.ə. VI–IV əsrlər arasında vahid siyasi birlikdə birləşmişdir.[11] Onlar şərqə doğru genişlənərək Triballilərin ərazilərinə daxil olmuş, cənubda isə rəqibləri olan Ardieyiləri məğlub etmişdir.[13] Bu münaqişələr əsasən otlaqlar və duz yataqları üzərində nəzarət uğrunda aparılmışdır.[14]
Bu genişlənmə nəticəsində Avtariatlar Balkan yarımadasının daxili hissəsində hegemon mövqe qazanmışdır. Onların siyasi və iqtisadi inkişafı e.ə. V əsrdə zirvəyə çatmış, bu dövrə aid zəngin kurqanlar və dəfn abidələri bunu sübut edir. Strabonun onları “ən güclü illir xalqı” adlandırması məhz bu dövrə aiddir. Daha sonra isə tədricən zəifləmə baş vermiş və e.ə. 310-cu ilə qədər keltlərin miqrasiyası nəticəsində tarix səhnəsindən çəkilmişlər.[15]
Qədim tarixçi Arriana görə, Avtariatlar Böyük İsgəndərin e.ə. 335-ci ildəki Balkan yürüşü zamanı ona qarşı çıxan üç illir tayfasından biri olmuşdur.[16]
Appian yazır ki, Avtariatlar Ardieyiləri məğlub etmiş və onların dəniz gücünə son qoymuşdur.[17] O həmçinin qeyd edir ki, Avtariatlar Apollo tərəfindən Delfidəki məbədə hücum etdiklərinə görə cəzalandırılmış və sonradan Getlərin torpaqlarına köç etmişdir.[18]
Avtariatlar və kelt Skordisklərin e.ə. 313-cü ildən sonra aşağı Morava vadisində birləşdiyi ehtimal olunur; bunu Peçine (Kostolac yaxınlığında) ərazisində eyni qəbir sahələrində aparılan dəfnlər sübut edir.[19] Bu isə bölgənin kelt–frak–illir qarşılıqlı təsir zonasına çevrilməsinə səbəb olmuşdur.[20]
Mədəniyyət
[redaktə | vikimətni redaktə et]Avtariatlarda zəif və yaralıların öldürülməsi kimi bir ənənə mövcud idi ki, bu da onların düşmən əlinə keçməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.[21] Bu ənənə düşmənin əsirlərin qanını içərək və ya bədən hissələrini yeyərək güc qazanacağına dair inancla əlaqələndirilir.[22]
Avtariatlar zəngin maddi mədəniyyət irsi qoymuşdur. 100-dən çox qala xarabalığı və minlərlə kurqan aşkar edilmişdir. Tapıntılar (xüsusilə zinət əşyaları və silahlar) onların etno-mədəni özünəməxsusluğunu göstərir. Onlar metal və keramika istehsalında inkişaf etmiş ənənəyə malik olmuşdur. Mramorac kəmərləri kimi qızıl və gümüşdən hazırlanmış bəzək əşyaları bu sənətkarlığın yüksək səviyyəsini göstərir.[23]
Avtariatlar “dağlıq əhali” tipinin klassik nümunəsi hesab olunur və qədim inanclarını uzun müddət qoruyub saxlamışdır. Onların dəfn adətləri — ölülərin kurqanlarda yandırılması — Qlazinak mədəniyyətinin sonuna qədər dəyişməz qalmışdır. Arxeoloji tapıntılar onların dini həyatının həm ata-baba kultu, həm də günəş kultu ilə əlaqəli olduğunu göstərir.
Onların iqtisadiyyatı maldarlıq, metallurgiya, sənətkarlıq və ticarətə əsaslanırdı. Yunanıstan və İtaliya mallarına olan tələbat səbəbindən Avtariatlar e.ə. VII–VI əsrlərdə Balkanların qərb və mərkəzi hissəsində yunan və italik tacirlərin əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olmuşdur.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 Papazoglu, 1978. səh. 106, 127
- ↑ Wilkes, 1992. səh. 99, 139
- ↑ Hammond, 1966. səh. 239–241
- ↑ Papazoglu, 1978. səh. 110: "According to Strabo, "the Autariatae were at one time the greatest and most powerful Illyrian people""
- ↑ Dalmatia Tome 2 of History of the provinces of the Roman Empire by J. J. Wilkes, 1969, page 400
- ↑ Yardley, Wheatley və Heckel, 2011. səh. 233
- ↑ Šašel Kos, 2013. səh. 247
- ↑ Wilkes, 1992. səh. 92
- ↑ Mesihović, Šačić, 2015. səh. 23–24
- ↑ Mesihović, 2014. səh. 28
- ↑ Mesihović, 2014. səh. 7
- ↑ Wilkes, 1992. səh. 223
- ↑ [12]
- ↑ Wilkes, 1992. səh. 139
- ↑ Wilkes, 1992. səh. 75,145
- ↑ Vujčić, 2021. səh. 486–497
- ↑ App. Ill. 1
- ↑ App. Ill. 1.4
- ↑ Jovanović 1984, 1985, 1991; Theodossiev 2000
- ↑ "Arxivlənmiş surət" (PDF). 16 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 19 aprel 2026.
- ↑ Wilkes, 1992. səh. 243
- ↑ Papazoglu, 1978. səh. 515
- ↑ "SciTech - April - Arheologija". 18 sentyabr 2009. 18 sentyabr 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2025.
Biblioqrafiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Bearzot, Cinzia. Celti in Illiria. A proposito del frg. 40 di Teopompo // Urso, Gianpaolo (redaktor). Dall'Adriatico al Danubio: l'Illirico nell'età greca e romana : atti del convegno internazionale, Cividale del Friuli, 25-27 settembre 2003. I convegni della Fondazione Niccolò Canussio (italyan). ETS. 2004. 63–78. ISBN 884671069X.
- Hammond, Nicholas Geoffrey Lemprière. "The Kingdoms in Illyria circa 400-167 B.C.". The Annual of the British School at Athens. British School at Athens. 61. 1966: 239–253. doi:10.1017/S0068245400019043. JSTOR 30103175.
- Mesihović, Salmedin. ΙΛΛΥΡΙΚΗ (Ilirike) (Bosnian). Sarajevo: Filozofski fakultet u Sarajevu. 2014. ISBN 978-9958-0311-0-6.
- Mesihović, Salmedin; Šačić, Amra. Historija Ilira [History of Illyrians] (bosniya). Sarajevo: Univerzitet u Sarajevu [University of Sarajevo]. 2015. ISBN 978-9958-600-65-4.
- Papazoglu, Fanula. The Central Balkan Tribes in pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians. Amsterdam: Hakkert. 1978. ISBN 9789025607937.
- Šašel Kos, Marjeta. "The 'great lake' and the Autariatai in Pseudo-Skylax". Mélanges de l'École française de Rome: Antiquité. 125 (1). 2013: 247–257. doi:10.4000/mefra.1376. 9 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2026.
- Vujčić, Nemanja. "The City of Pelion and the Illyrian War of Alexander". Greek, Roman, and Byzantine Studies. 61. 2021. 6 fevral 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2026.
- Wilkes, John J. The Illyrians. Oxford, United Kingdom: Blackwell Publishing. 1992. ISBN 0-631-19807-5.
- Yardley, J. C.; Wheatley, Pat; Heckel, Waldemar. Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great. Clarendon Press. 2011. ISBN 978-0199277599.