Avtomobilin tarixi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
1910-cu ilin modeli Ford Model T

Avtomobilin tarixi 19-cu əsrdə enerji mənbəsi olaraq buxarın istifadə edilməsi ilə başlayır və daxili yanma mühərriklərində neftin istifadə edilməsi ilə davam edir. Hal-hazırda alternatif enerji mənbələri ilə işləyən avtomobillərin istehsal edilməsi mövzusunda çalışmalar sürətlə davam edir.

Avtomobil yaranmasından etibarən inkişaf etmiş ölkələrdə insan və yük daşınması sahəsində əsas nəqliyyat vasitəsi olaraq qəbul edilmişdir. Avtomobil sənayesi İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ən böyük sənaye qollarından biri olmuşdur. 1907-ci ildə 250.000 avtomobil var idi, 1914-cü ildə Ford Model T-nin istehsal olunması ilə 500.000-ə çatmış, İkinci Dünya Müharibəsindən biraz əvvəl bu say 50 milyonun üzərinə çıxmışdır. Müharibədən sonra keçən otuz il ərzində avtomobil sayı altı qatına çıxmış və 1975-ci ildə 300 milyona çatmışdır. İllik avtomobil istehsalı 2007-ci ildə 70 milyonu keçmişdir.[1]

Avtomobil tək bir şəxs tərəfindən ixtira edilməmişdir, təqribən yüzillik boyunca dünyanın hər tərəfində ortaya çıxan ixtiraların bir yerə toplanması ilə ortaya çıxmışdır.[2] Müasir avtomobilin yaranmasının təqribən 100.000 patent alınışından sonra reallaşdığı təxmin edilir.[2]

Avtomobil nəqliyyatda bir inqilab yaratdı və fərdlərin məkan ilə olan əlaqələri başda olmaq üzrə dərin sosial dəyişikliklərə səbəb oldu. İqtisadi və mədəni əlaqələrin inkişaf etməsini asanlaşdırdı və yollar, avtomagistrallar və park yerləri kimi nəhəng yeni infrastrukturların yaradılmasına yol açdı. İstehlak obyekti olaraq görülməsi ilə birlikdə yeni bir universal mədəniyyətə təməl oldu və sənayeləşmiş ölkələrdə ailələr üçün həyati əhəmiyyət daşıyan bir əşya kimi yerini aldı. Avtomobil gündəlik həyatda çox önəmli bir yer tutur.

Avtomobilin sosial həyata təsirləri hər zaman müzakirə mövzusu olmuşdur. Yayılmağa başladığı 1920-ci illərdən bəri ətraf-mühitə (bərpa olunmayan enerji mənbələrinin istifadə edilməsi, qəza nəticəsində ölüm faizinin artması, kirlənməyə səbəb olması) və sosial həyata (fərdiliyin artması, köklük, ətraf-mühit nizamının dəyişməsi) olan təsirləri səbəbi ilə haqqında müxtəlif müzakirələr aparılmışdır. İstifadəsinin artması ilə birlikdə şəhər içində tramvay və şəhərlərarası qatar istifadəsinə qarşı önəmli bir rəqib oldu.

20-ci əsrin sonları və 21-ci əsrin əvvəllərində önəmli neft böhranları ilə qarşılaşan avtomobilin qarşısında neftin qaçınılmaz azalması, qlobal istiləşmə və ümumi sənayedə tətbiq edilən çirklilik yaradan qazların emissiyalarındakı məhdudiyyətlər kimi problemlər var idi. Bunların üstünə 2007-2009 illəri arasında yaşanan və avtomobil sənayesinə dərindən təsir edən qlobal maliyyə böhranı əlavə edilmişdir. Bu böhran önəmli qlobal avtomobil qruplarına ciddi çətinliklər yaşatmışdır.

Avtomobilin ilk addımları[redaktə | əsas redaktə]

Etimologiya və ilk nümunələr[redaktə | əsas redaktə]

Verbist tərəfindən 1672-ci ildə çəkilən buxar çarxlı oyuncağın şəkli

Avtomobil sözü azərbaycancaya yunanca αὐτός (autós, "özü") və latınca mobilis ("hərəkət edən") sözlərinin birləşməsi ilə yaranan və heyvan ya da başqa bir vasitə tərəfindən itələnmək ya da çəkilmək yerinə özü-özünə hərəkət edən nəqliyyat mənasını verən fransızca automobile sözündən gəlmişdir.

Rocer Bekon 13-cü əsrQiyom Yumberə yazdığı bir məktubda at ilə çəkilmədən, xəyal belə edə bilməyəcəyi sürətdə hərəkət edən bir vasitənin düzəldilə biləcəyindən bəhs edir.[3] Hərfi mənasına uyğun olaraq öz-özünə hərəkət edən ilk vasitə böyük ehtimalla 1679-1681-ci illər arasında Pekində Yezuit missioner Ferdinand Verbist tərəfindən Çin imperatoru üçün bir oyuncaq olaraq düzəldilən kiçik buxarlı vasitədir.[4][5] (fr.)[6] Bir oyuncaq olaraq dizayn edilən bu vasitə kiçik bir ocağın üzərində yerləşən buxar qazanı, buxarın hərəkət etdirdiyi bir çarx və dişlər ilə hərəkət etdirilən kiçik təkərciklərdən ibarət idi. Verbist bu vasitənin necə işlədiyini 1668-ci ildə yazdığı Astronomia Europa adlı əsərində anladır.[7][8]

Bəzilərinə görə Leonardo da Vinçinin 15-ci əsrə aid Codex Atlanticus adlı əsərində atsız hərəkət edən bir vasitənin ilk cizgiləri vardır.[2][9] Da Vinçidən əvvəl isə renesans dövrü mühəndisi Françesko di Corco Martini işlərində kobud formada dörd təkərli bir vasitəyə bənzəyən və "avtombil" adı verilən bir şəkilə yer vermişdi.[10].

Buxar dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Fardilyer, 1771 modeli, Parisdə İncəsənət və Mədəniyyət Muzeyində sərgilənir.
Əsas məqalə: Buxar avtomobili

1769-cu ildə Fransız Nikolas Yozef Kuqnot Ferdinand Verbistin düşüncəsini həyata keçirtmiş və 23 oktyabrda buxar qazanı ilə işləyən və "fardier à vapeur" (buxarlı yük maşını) adını verdiyi vasitəni işə salmışdır.[11] Öz-özünə hərəkət edən bu vasitə ağır topların daşınması məqsədi ilə Fransa ordusu üçün yaradılmışdır. Təqribən saatda 4 km. sürətə çatan fardilyer 15 dəqiqəlik bir avtonomiyaya sahib idi. Sükanı və əyləci olmayan ilk nəqliyyat sınağı vaxtı qəza baş verdi və bir divarı dağıtdı. Bu qəza 7 metr uzunluğunda olan vasitənin gücünü göstərirdi.[9][12][13]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "OICA Production Statistics". International Organization of Motor Vehicle Manufacturers. 2007. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2015-10-25 tarixində. http://web.archive.org/web/20151025155110/http://www.oica.net:80/category/production-statistics/2007-statistics/. İstifadə tarixi: 13 avqust 2009. (ing.)
  2. 2,0 2,1 2,2 "Automobile History". About Inventors. http://inventors.about.com/library/weekly/aacarssteama.htm. Early Steam Powered Cars  (ing.)
  3. "Letter on secret works of art and of nature and on the invalidity of magic", ingiliscəyə tərcümə edən Maykl S. Mahoni  (ing.)
  4. Ainsi naquit l'automobile, J. Ickx (1961)  (fr.)
  5. "1679-1681. Chariot à vapeur du R. P. Verbiest". L'histoire de l'Automobile des origines à 1900. Hergé. Arxivləşdirilib: [2] saytından 3 mart 2016 tarixində. http://web.archive.org/web/20160303185735/http://users.skynet.be/tintinpassion/VOIRSAVOIR/Auto/Pages_auto/Auto_001.html. (fr.)
  6. (2004) Drive On!: A Social History of the Motor Car. Granta Books. ISBN 1-86207-698-7.  (ing.)
  7. "Ferdinand Verbiest". La Belgique insolite. Arxivləşdirilib: [3] saytından 10 mart 2016 tarixində. http://web.archive.org/web/20160310175407/http://belgiqueinsolite.canalblog.com/archives/2006/08/08/2431872.html. (fr.)
  8. Biographie des hommes remarquables de la Flandre-Occidentale..., Van de Putte et Delepierre (1884) s 269  (fr.)
  9. 9,0 9,1 Il y a un siècle, L'automobile,T. Coulibaly (2007) s 8  (fr.)
  10. Les Ingénieurs de la Renaissance, B. Gilles (1960)  (fr.)
  11. Les pionniers de la locomotion terrestre, S. Bellu (1998), s 10  (fr.)
  12. Fulton, Georges et Robert Stephenson, ou, Les bateaux à vapeur et les chemins de fer,A. Janin (1861), s 237  (fr.)
  13. "Fardier de Cugnot". Histomobile. Arxivləşdirilib: [4] saytından 11 yanvar 2009 tarixində. http://web.archive.org/web/20090111071320/http://www.histomobile.com:80/histomob/preshis.asp?id1=1&lan=1.  (fr.)

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]