Axuryan (çay)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Axuryan (Düzkənd rayonu)
Akhuryan District (1989).png
Yaranma tarixi 31.12.1937
Araz çayı

Axuryan - Ermənistanda Araz çayının sol qolunun adı. Uz. 186 km. Arpa çayının başqa adıdır. Ermənistandan başlayıb Naxçıvanda Araza tökülən Arpaçaydan (Şərqi Arpaçaydan) fərqli olaraq Qərbi Arpaçay da adlanır. Mən-bəini Arpagöldən və başqa bulaqlardan götürür və Baxçalar kəndi ərazisində Araza qarışır. Arpaçayın adı Arpazos formasında er. əv. V əsrdən məlumdur. (Ksenefont, Anabazis, V, 12). XI əsrə aid ermənicə mənbədə Xorian kimidir.[1] Lakin çayın sahilində 1694-cü ildə qeyd olunmuş qala Arpa-Su qalası adlanırdı[2] Çayın adı ilə er.əv. VIII əsrə aid Urartu mənbəyində çar I Argiştinin yazısında Akhuriaini ölkəsinin adı çəkilir. Ermənilər ermənicə olmayan bu toponimin sonuna tələffüzdə y səsini əlavə etmiş və sonunda Urartu dilində məkan bildirən ini şəkilçisinin sonuncu i səsini ataraq yan şəklinə salmışlar. Orta əsr erməni mənbələrində Axurian kimidir[3] Urartu mənbəyində qeyd olunsa da, çayın adı Urartu dilində yox, qədim türkcədir. Çayın adı türk dillərində akırın, akrın, ağrın, ağru, ahru, sakit, dinc, aramlı[4] sözündəndir. Qeyd edilməlidir ki, Arpaçay hidroniminin özü də qədim türk dillərində abra xeyirli, sakitlikdə yaşamağı tə’min edən, qoruyan sözündən ibarət olmaq etibarilə çayın əhalisinin təsərrüfat həyatı üçün xeyirli olmasını ifadə edir. Azərbaycanda (Naxçıvanda) Axur çayı və Qusar r-nunda Axur çayı adları ilə mənaca eynidir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. История анонимного повествования псевдо Шапух Багратуни. Пер. с др. армянского М.О.Дарбиян-Меликян. Ереван, 1971.
  2. История анонимного повествования псевдо Шапух Багратуни. Пер. с др. армянского М.О.Дарбиян-Меликян. Ереван, 1971.
  3. Киракос Гандзакеци. История. Пер. с др. армянского, предисловие и комментарии Л.А.Ханларяна. М., 1976.
  4. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков, т. 1. М., 1974; т. II, М., 1978; т. III, М., 1980.